ج- ادعیه و زیارات

نوشته شده توسط مدیر وب سایت on . Posted in معرفی آثار

ج- ادعیه و زیارات

 

******************************************************

نام کتاب: زیارت آل یاسین

 

 

قديميترين نسخه با سند زيارت آل ياسين همراه دوازده ركعت نماز و صلوات قبل از خواندن زيارت به انضمام نسخه معروف

 

مؤلف :سيد علي اکبر صداقت

 

 

 

******************************************************

نام کتاب: منتظر

 

مؤلف :سيد علي اکبر صداقت

 

 

 

******************************************************

نام کتاب: زیارت ناحیه مقدسه

 

مؤلف :سيد علي اکبر صداقت

 

 

******************************************************

نام کتاب: زیارت عاشورا

 

ترجمه :سيد علي اکبر صداقت

 

******************************************************

نام کتاب: زیارت عاشورا

قديمي ترين نسخه مستند از كتاب كامل الزيارات

 

تحقيق و ترجمه :سيد علي اکبر صداقت

ب - مقتل مستند

نوشته شده توسط مدیر وب سایت on . Posted in معرفی آثار


ب - مقتل مستند

 

**************************************************

نام کتاب: مقتل الحسين

اولين مقتل مستند حضرت اباعبدالله الحسين (ع) تا قرن هفتم هجري همراه با فهرست اعلام

مؤلف :سيد علي اکبر صداقت

 

************************************************

 

  *************************************************

نام کتاب: مقتل علی اصغر (ع)

اولين مقتل مستند حضرت علی اصغر (ع)   تا قرن هفتم هجري همراه با فهرست اعلام

مؤلف :سيد علي اکبر صداقت

*****************************************************

 

 

*********************************************************

نام کتاب:مقتل منحور

اولين مقتل مستند حضرت اباعبدالله الحسين (ع) تا قرن هفتم هجري همراه با فهرست اعلام

مؤلف :سيد علي اکبر صداقت

*******************************************

 

********************************************************************** 

نام کتاب: سفر سرخ

 

اولين مقتل مستند حضرت اباعبدالله الحسين (ع) تا قرن هفتم هجري همراه با فهرست اعلام

 

از مدينه تا قتلگاه حسين (ع)ء

 

مؤلف :سيد علي اکبر صداقت

 

ناشر : انتشارات رازبان

 

چاپ اول زمستان 1385

*************************************************************

 

 

*************************************************************** 

نام کتاب: مقتل اباالفضل العباس عليه السلام

 

اولين مقتل مستند حضرت عباس (ع) (ع)   تا قرن هفتم هجري همراه با فهرست اعلام

61 تا سال 700 هجري قمري.

 

مؤلف :سيد علي اکبر صداقت

 

ناشر : انتشارات آخرين وصي

 

چاپ اول 1388

**********************************************************************

 

 

 

 

********************************************************************* 

نام کتاب: مصيبت بزرگ خاندان نبوت

 

ترجمه و بررسي ذکر مصيبت حضرت زهرا ( السلام عليها ) از ديدگاه  ناريخ  و  روايات

 

مؤلف :سيد علي اکبر صداقت

 

ناشر : انتشارات ناصر قم

 

چاپ اول پاييز 1377

********************************************************************************

 

 

 

****************************************************************************** 

نام کتاب: مقتل علي اکبر

 

اولين مقتل مستند حضرت علي اکبر (ع )   تا قرن هفتم هجري همراه با فهرست اعلام

 

مؤلف :سيد علي اکبر صداقت

 

ناشر : انتشارات بکاء

 

چاپ اول پاييز 1387

****************************************************************************

نام کتاب :

مصیبت نامه حضرت زینب

اولین زندگینامه مستند وحیده مصائب حضرت زینب (س) تا قرن هفتم هجری
 
نويسنده : سیدعلی اکبر صداقت
ویراستار : سیدحسین ایزدی

سال انتشار : ۱۳۹۲

نوبت چاپ : دوم

نشر : ایده برتر
 


****************************************************************************

اولین مقتل مستند آقا قاسم بن حسن تا قرن هفتم هجری از منابع معتبر
 
مقتل قاسم بن الحسن و برادران
 

الف - کتابهای اخلاقی عرفانی

نوشته شده توسط مدیر وب سایت on . Posted in معرفی آثار

Normal 0 false false false EN-US X-NONE FA /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin-top:0cm; mso-para-margin-right:0cm; mso-para-margin-bottom:10.0pt; mso-para-margin-left:0cm; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin;}

 

الف - کتابهای اخلاقی عرفانی

 

 

 

************************************



نام کتاب:آفتاب خوبان
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت                                                                        

 

************************************

نام کتاب:روح و ریحان و صحبت جانان
شرح احوالات و مکاشفات و شیوه سلوکی آیت الحق سید عبد الکریم کشمیری
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت



                                                                                                                       

 

************************************

نام کتاب:میناگر دل
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
تازه هایی از احوالات عارف واصل آیت الله سید عبد الکریم کشمیری


                                                                                                                      

 

************************************

نام کتاب:مژده دلدار
پنجمین دفتر ناگفته هایی از احوالات و شرح شیدایی و شیوه سلوکی عارف بالله، عالم ربانی آیت الحق سید عبدالکریم کشمیری
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت


                                                                                                                     

 

************************************

نام کتاب:خزائن کشميري  در عرفان و اخلاق يادنامه به مناسبت هشتمين سالگرد عارف و عالم رباني آيت الحق سيد عبدالکريم کشميري
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
ناشر :انتشارات رازبان
چاپ اول پاييز 1386


                                                                                                            

 

************************************

نام کتاب:بوستان کشميري
به مناسبت دهمين سالگرد ارتحال عالم رباني آيت الحق
سيدعبدالکريم کشميري 377 نکته در اخلاق،عرفان و سيرو سلوک الي الله
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
ناشر :انتشارات بکاء
چاپ اول پاييز 1388


                                                                                                                    

 

************************************

نام کتاب:گلستان کشمیری
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
ناشر:
                                                                                                                     

 

************************************

نام کتاب:کشکول کشمیری
نکاتی نغز در اخلاق ، عرفان و سیر و سلوک الی الله
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت


                                                                                                                    

 

************************************

نام کتاب:يکصدموضوع پانصد داستان   جلد اول
مجموعه اي زيبا و جالب اخلاقي علمي اجتماعي تربيتي اسلام همراه آيات و روايات و کرامات
ائمه معصومين عليهم السلام ، شامل پانصد داستان آموزنده و روحبخش
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
ناشر :انتشارات ناصر
چاپ سوم زمستان 1383

 

 

 

                                                                                                                    

************************************

ام کتاب:يکصدموضوع پانصد داستان   جلد دوم
مجموعه اي جالب و زيبا شامل حکايتهاي آموزنده
و روح بخش اخلاقي ، علمي ، اجتماعي و تربيتي اسلام
همراه آيات ، روايات و کرامات ائمه معصومين عليهم السلام
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
ناشر :انتشارات تهذيب
چاپ سوم تابستان 1385

                                                                                                                    

************************************

ننام کتاب:يکصدموضوع پانصد داستان   جلد سوم
يکصد موضوع از معارف اسلامي با استناد به آيات و روايات
به همراه پانصد حکايت اخلاقي ، عرفاني ، اجتماعي و غيره
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
ناشر :رازبان
چاپ اول تابستان 1385


                                                                                                                    

************************************

نام کتاب:تحفه معلم
در اخلاق عرفان ، سير و سلوک ، ذکر و ولايت
از 1 تا 333 هزار و يک تحفه
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
ناشر :زلال کوثر قم
چاپ اول 1388


                                                                                                                    

************************************

نام کتاب:تحفه دانشجو
دفتر دوم از هزار و یک تحفه در اخلاق ، عرفان و سیر و سلوک
مؤلف :سید علی اکبر صداقت
ناشر:رازبان
چاپ اول 1389


                                                                                                                    

************************************

نام کتاب:تحفه جوانان
دفتر سوم از هزار و یک تحفه در اخلاق ، عرفان و سیر و سلوک
مؤلف :سید علی اکبر صداقت
ناشر:رازبان
چاپ اول 1390

                                                                                                                    

************************************

نام کتاب:مرموزات اسماء
شرح اسماء الله قرآني
شرح ، معاني و ابجد 99 اسم الهي بهمراه اسماء تلفيقي و نشاني آيات و استخراج اذکار انبياء و اوليا

مؤلف :سيد علي اکبر صداقت

ناشر :انتشارات آيت اشراق

چاپ اول 1388


                                                                                                                    

************************************

نام کتاب:تجليات اسماء الهي
تجليات 1001 اسم الهي
خواص اسماء الحسني در جوشن کبير
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
به کوشش :ف.زين العابدين پور
ناشر :انتشارات تهذيب
چاپ اول تابستان 1386

                                                                                                                    

************************************

نام کتاب:مراقبه سالکين
مباحثي پيرامون حراست از کيان نفس
و آراستن آن به ظهور انوار رحماني
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
ناشر :انتشارات بکاء
چاپ اول(با ويرايش جديد) زمستان 1388

                 

 

 

************************************

نام کتاب:طريقه مرتضوي
تبيين طريقه عارفان صافي ضمير تشيع و رد تصوف غير مرتضوي
از عارف بالله محمد تقي مجلسي و محدث نامور علامه مجلسي
تدوين:سيد علي اکبر صداقت
ناشر :انتشارات رازبان
چاپ اول زمستان 1385

                 

 

 

************************************

نام کتاب:راه سعادت
در معالجه امراض نفساني
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
ناشر :آخرين وصي
چاپ سوم 1388

                 

 

 

************************************

نام کتاب:سويداي دل
توضيح و شرح ساده و روان گلشن راز اثر
عارف نامي شيخ محمود شبستري متوفي 720 هجري
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
ناشر :انتشارات رازبان
چاپ اول تابستان 1388

                 

 

 

************************************

نام کتاب:در سايه محبت

مجموعه اي از آيات و احاديث در خصوص محبت
حب و محبت و مشتق هاي آن در آيات و روايات
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
ناشر :انتشارات آيت اشراق
چاپ اول زمستان 1383

 

                 

 

 

************************************

نام کتاب:داستانهایی از زندگی حضرت علی
فرازهای از داستانها ، پندها ، معجزه ها ، قضاوتها و کرامات
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت

                 

 

************************************

نام کتاب:فتوحات
مجموعه اي از عنايات و کرامات معصومين عليهم السلام به متوسلان و قابلان و دوستان
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت
ناشر :آخرين وصي
چاپ اول 1388

                 

 

 

************************************

ام کتاب:شرق بي غروب
يکصد موضوع اخلاقي ، عرفاني ، سلوکي
ترجمه مصباح الشريعه منسوب به امام صادق (ع) ء
ترجمه:سيد علي اکبر صداقت
ناشر :انتشارات رازبان
چاپ اول بهار 1386

 

 

 

                 

 

 

************************************


ام کتاب:استادطریق
مولف:سيد علي اکبر صداقت
ناشر :
چاپ اول

                 

 

 

************************************

نام کتاب:همدم دل ها
تاملی در 99 اسم الهی
مؤلف :فاطمه زین العابدین پور

تحت اشراف استاد سيد علي اکبر صداقت

 

                 

 

 

************************************

نام کتاب:فضیلت تفکر
از دیدگاه امام علی (ع)
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت 

 

 

 

 

 

 

************************************

نام کتاب:حدیث معرفت

شناخت امیر المومنین به نورانیت  بانضمام حدیث عنوان بصری
مؤلف :سيد علي اکبر صداقت

 

               

 

 

************************************

نام کتاب:آسايش جان جلد 1

135 حكايت در شرح احوالات و زندگي زنان
مؤلف :فاطمه زين العابدين پور

 

************************************

نام کتاب:آسايش جان جلد 2

105 حكايت در شرح احوالات و زندگي زنان
مؤلف :فاطمه زين العابدين پور

 ************************************

معرفت تفس

بسم اللّه الرحمن الرحيم
 معرفت نفس
مقدمه
از موضوعاتي که در سير وسلوک بسيار قابل توجّه و اعتناء است ، شناخت نفس مي باشد ما در اين موضوع ، از ابعاد مختلف قرآني و حديثي و فلسفي و عرفاني بحث خواهيم کرد ؛ و آنرا تقديم کساني مي کنيم که در سير و سلوک طي مراحل و منازل مي کنند.
نفس در قرآن
روزشمار سالانه                                                                                             فروردين 94
1/1 /94
معناي کلمه نفس
نفس، فرد متشخصِ مطلق است ، بمعناي يكي ، كس ، يك نفر ، روان و امثال اينها كه در ترجمه ها استفاده شده است.
ما براي اينكه طالبان در ترجمه آيات و روايات ذهنشان درهمين موضوع غوطه باشند ، نفس را در ترجمه ها همان نفس آورديم ، وان شااللّه توضيحات بيشتر را بعداً خواهيم داد.
تفاوت نفس و روح
 روح از عالم بالا و امر و مجردات از نفخه رحماني آمده است . در سوره إسراء آمده است که خداوند فرمود : اي پيامبر از تو درباره روح مي پرسند ، بگو روح از امر پروردگار من است « قل الروح من امر ربي » . (إسراء/85)
مظهر تجلّي و نفخات حق است که در حضرت آدم (ع) دميده شد . خداوند فرمود: از روح خود در آدم دميدم «نفخت فيه من روحي» . (حجر/29)
چون اين گوهر گرانبها از عالم حقايق در وجود و جسم آدم دميده شد ؛ ديگر مخاطب تمام خطابات و مسائل مربوط به وجود آدمي از تکليف و پاداش و کيفر و .... نفس ناميده شد نه روح، ديگر گفته نمي شود ، روح مطمئنّه، روح امّاره ، روح لوّامه ، تکليف روح و ... بلکه همه جا سخن از نفس به ميان آيد و گفته مي شود : نفس مطمئنّه، نفس امّاره... .
2/1/94
اهميت شناخت نفس
شناخت نفس در سير وسلوک بسيار قابل توجّه و اعتناء است. در ابعاد مختلف قرآني و حديثي و فلسفي و عرفاني بحث شده است. از آنجايي که تشخّص فرد به نفس متعيّن است ، لذا خداوند در قرآن قريب 240 مرتبه ، نفس و مشتقّات آنرا در جاهاي مختلف ، در موضوعات گوناگون ذکر فرموده است.
سوگند به نفس و آن کسي که آنرا درست کرد  «ونفس و ما سوّيها». (شمس/7)
نفس از عالم مجردات و امر به عالم خلق و فعل آمده است ، بسيار ارزشمند است که خداوند به آن قسم خورده ، چون نائبان او داراي نفس مطمئنّه اند که بهترين از اينها در عالم خلقت وجود ندارد .
3/1/94
اقسام نفس
نفس مطمئنّه
اي نفس مطمئنّه ، خشنود و خدا پسند بسوي پروردگارت باز گرد « يا ايتها النفس المطمئنّه ». (فجر/27،28) هر نفسي که به مقام اطمينان رسيد ديگر بدي نمي کند ، و براي رضايت و خشنودي حق ، رفتار مي نمايد لذا سوره فجر و نفس مطمئنّه به امام حسين (ع) مربوط و فرد اتم و اکمل آن هم اوست . خداوند توفيق اين مقام را به همه دوستان آن حضرت عنايت بفرمايد.
نفس امّاره 1
بسياري از مردم ، گناهاني که انجام مي دهند ، شيطان جن يا ابليس را سبب آنها مي دانند در سوره ابراهيم از قول شيطان در روز قيامت به مردم چنين نقل فرموده : من شما را فرا خواندم و شما پذيرفتيد ، پس مرا سرزنش مکنيد نفس خودتان را سرزنش کنيد ، من فريادرس شما نيستم « لوموا انفسکم ». (ابراهيم/22)
البته بر اهل فنّ پوشيده نيست که نفوس به خواسته شيطان درون ،يعني نفس امّاره و جنودِ جهل جواب لبّيک مي دهند ، ولي وقتي لعنت مي کنند شيطان جن را لعنت مي کنند !!
4/1/94
نفس امّاره 2
حضرت يوسف به پادشاه مصر گفت : من نفس خويش را تبرئه نمي کنم که نفس ، بسيار به بدي فرمان ميدهد «ما ابري نفسي ان النفس لامارة بالسوء » مگر پروردگارم بخشايش آورد براستي پروردگارم آمرزنده اي بخشاينده است . پادشاه گفت : او را نزد من آوريد تا او را براي نفس خودم (نديم) ويژه خود گردانم «استخلصه لنفسي ». (يوسف/53،54)
بدان خداوند براي همه نفوس خير مي خواهد ، و توفيق حسنات و نيک کرداري به طالبان و قابلان مي دهد ؛ اما بدي براي کسي نمي خواهد و قاعده اي در سوره نساء بيان داشته و فرمود : هر چه از خوبي به تو مي رسد از جانب خداست و آنچه از بدي به تو مي رسد از نفس خودت مي باشد « من سيئة فمن نفسک ». (نساء/79)
پس نفس هر نوع فعل بدي از او صادر شود ، از طرف خودش مي باشد ؛ و شيطان همان نفس امّاره است که امر به بدي مي کند.

5/1/94
نفس لوّامه
نفس وقتي سرزنشگر و ملامت گر ميشود و آن وقتي است که کاري به صواب انجام نگرفته و آثار خسران آن دامن گير شده ، پس وجدان درون نا پايداري مي کند .
چون عنوان کار خطاء و زشت و دور از انتظار بود ، نفس ،شخص را نکوهيده و سرکوفت و ملامت کند و او را مقصّر مي داند در واقع عمل، ملامت آور بود که نفس لوّامه او را سرزنش و توبيخ مي کند . خدا وند مي فرمايد : نه ، سوگند به نفس سرزنشگر « ولا اقسم بالنفس اللوامة ». (قيامت/2)
وقتي خداوند قسم به چيزي ياد کرده باشد ، دليل بر ارزش کاري آن چيز است ، اگرچه بظاهر توبيخ داشته باشد ، اما وجدان را بيدار مي کند و جهالت کرداري را متصور مي نمايد ، که ديگر نفس دست به چنين کاري  نزند.
6/1/94
مواقف نفس
عالم ذرّ
درباره عالم ذرّ فرمود : هنگامي که پروردگارت از پشت فرزندان آدم ، زاده هاي آنها را برآورد و از آنان بر نفس خودشان گواهي گرفت «اشهدهم مع انفسهم» که آيا من پروردگارتان نيستم ؟ گفتند : چرا گواهي مي دهيم.  (اعراف/72)
هنگام خلقت
 و درباره خلقت انسان از يک نفس به نام آدم فرمود: اوست خدايي که شما را از نفس يگانه آفريد «من نفس واحدة » . (اعراف/189)
دنيا
و در سوره ديگرفرمود : هر نفسي به آنچه مي کوشد جزا يابد « نفس بما تسعي ».( طه/15)
7/1/94
پيش فرستادن اعمال
آثار وضعي هر عملي از نيک و بد ، در دنيا و آخرت در کوتاه مدت يا دراز مدت ظاهر مي شود . درباره بني إسرائيل که مرتکب مناهي مي شدند و با کافران دوستي مي ورزيدند ، خداوند مي فرمايد : راستي چه زشت است آنچه براي نفس خود از پيش فرستادند (در نتيجه) خدا بر ايشان خشم گرفت « قدمت لهم انفسهم ». (مائده/ 80)
آگاهي و حساب رسي از آنچه آدمي در نيّت و عمل عرضه مي دارد لازم است . خداوند فرمود : اي کساني که ايمان آورده ايد از خداوند پروا کنيد ، و هر نفسي بايد بنگرد که براي فردايش از پيش چه فرستاده است « نفس ما قدمت ». (حشر/ 18)
لذا در قيامت هر نفسي آنچه از قبل انجام داده ، براي او حاضر مي شود «علمت نفس ما احضرت ». (تکوير/14)
پس در دنيا بايد بنگرد که از پيش چه چيزي براي آن جهان آماده کرده و حاضر نموده است ، و راه محاسبه اعمال را در دنيا به دقّت پيگيري کند .
8/1/94
هنگام مرگ
هر نفسي که حيات دنيوي پيدا مي کند ، به سرنوشتي معين و مقرر به اذن خداوند مي ميرد «لنفس ان تموت».(آل عمران/145 )
و خداوند به صراحت فرمود : هر نفسي چشنده مرگ است « كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْت‏ ». (آل عمران/185 )
در سوره لقمان آمده است : هيچ نفسي نمي داند در کدامين زمين مي ميرد « نفس باي ارض تموت ». (لقمان/ 34)
پس همه نفوس به اذن خداوند در اجل مقرر مي ميرند و کسي غير اولياء خداوند نمي داند کي مي ميرد و در کدام سرزمين اين اتفاق مي افتد.
9/1/94
جان کندن
هر کسي چشند? مرگ مي باشد اگر مؤمن واقعي باشد وقت جان دادن حقايق و جايگاه خود را ميبيند و مسرور خواهد شد .
و اگر غير مؤمن باشد مانند منافقين موقع جان دادن و بيرون آمدن نفس از جسم جز عذاب و هلاکت و نابودي چيزي را درک نمي کند و در واقع زاهق نابود شدني است که به بدترين لحظات انتقال به برزخ را طي مي کند .
خداوند مي فرمايد : اي پيامبر اموال و فرزندان (منافقين) تو را به شگفت نياورد جز اين نيست که خدا ميخواهد در زندگي دنيا بوسيله اينها عذابشان کند و نفس شان در حال کفر بيرون رود « تزهق انفسهم ». (توبه/55،85)
10/1/94
قيامت
قيامت ، عالم حساب و کيفر و پاداش نفس است و به هيچ نفسي به اندازه ذرّه اي ظلم نمي شود و عدالت و فضل خداوند حاکم است.
در سوره انفطار آمده است : روزي که هيچ نفسي براي نفس ديگري هيچ اختياري ندارد « نفس لنفس ». (انفطار/19)
خداوند فرمود:از روز (قيامت) پروا کنيد که هيچ نفسي از نفسي کاري بر نمي آيد(بسنده نيست) « نفس عن نفس ». (بقره /48)
در سوره نحل فرمود : روزي که هر نفسي مي آيد تنها از نفس خويشتن دفاع مي کند و به هر نفسي (پاداش) آنچه کرده است تمام داده مي شود « کل نفس تجادل عن نفسها ». (نحل/111)
و فرمود : روزي که برخي نشانه هاي پروردگارت آيد نفسي که از پيش ايمان نياورد ، يا در ايمان خويش کار نيکويي انجام نداده ايمانش او را سودي ندهد « لا ينفع نفسا ايمانها ». (انعام/158)
11/1/94

جزاي اعمال
بدان که پاداش و کيفر کردار هر نفسي در دنيا و آخرت به همان اندازه اي است که در نيّت داشته و درعمل انجام داده است.
خداوند مي فرمايد : در قيامت هر نفسي آنچه به دست آورده تمام داده مي شود و آنان مورد ستم قرار نمي گيرند « توفي کل نفس ». (بقره /281)
روزي که هر نفسي آنچه کار نيک به جاي آورده و آنچه بدي مرتکب شده،حاضر شده مي يابد « کل نفس ما عملت ». (آل عمران/30)
نوع آدميان غافل از اين نکته هستند که بسياري از گرفتاري ها و بلاها در دنيا نوعي کيفر براي اعمال نا بکار، و پاداشي براي کردار درست مي باشد ؛ و متأسفانه بر اثر عادات ، و يا تجاهل ، به سادگي از آن جزاء ها مي گذرند ؛ و شعور و درک باطني به آنها بخاطر غلبه نفس امّاره ، اجازه تعقّل و انديشه نمي دهد تا به خود آيند . ولي صالحين و مؤمنين بخاطر ايمان و يقين به پاداش کردار ، توحيد افعالي را مشاهده مي کنند ، و هيچ اعتراضي به افعال حق ندارند ؛ اگرچه در بعضي مسا ئل بخاطر پيچيدگي قضا و قدر ، نتوانند حکمت آنرا درک کنند و بيابند .
12/1/94
بهشت وجهنّم
و درباره بهشتيان فرمود : آنان در ميان بهشت آنچه دلخواه نفس آنهاست جاودانند « ما اشتهت انفسهم ». (انبياء / 102)
 داخل بهشت شويد .... و در آنجا آنچه نفس تان بخواهد و چشم ها لذّت برد فراهم است « ما تشتهيه الانفس ». (زخرف / 71)
يعني اهل خسران قوّه باطني ،شنوايي و بصيرت را از دست مي دهند ، پس کفّه ميزان اعمالشان سبک و به جهنّم، خالد مي گردند «خسروا انفسهم في جهنّم خالدون ». (مؤمنون/ 103)
عدم تکلم بي اذن
 در سوره هود فرمود: روزي چون فرا رسد هيچ نفسي جز به اذن خدا سخن نمي گويد « يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِه‏ ». (هود/105)
گواه نفس
در سوره ق آمده است : با هر نفسي که مي آيد گسيل کننده و گواهي است « نفس معها سائق و شهيد ». (ق/21)
13/1/94
مواردي ازکاربرد نفس در قرآن
 موضوعاتي که در قرآن کريم ، درباره نفس استعمال شده بسيار است ، و شناخت آن براي همگان ضروري است؛ لذا به اختصار، شواهدِ کتاب وحي را براي آگاهي نفوس ، و عبرت از آنچه در تبيين و شرح احوال صاحبان نفس و قواي عقل و جهل (رحماني و شيطاني) آمده است ، اشاره مي نماييم.
ارتباط نفس با خداوند
نفس خداوند
 مهمّتر و بارزتر از همه اينکه حق تعالي اين کلمه را براي خود استعمال فرموده است . در سوره آل عمران فرمود : خداوند شما را از (کيفر و عقوبت ) نفسش مي ترساند « يحذ رکم اللّه نفسه ». (آل عمران/28،30)
در سوره انعام فرمود : پروردگارتان رحمت را بر نفسش مقرر کرده است  « کتب ربکم علي نفسه الرحمة ». (انعام/54)
و درباره پرستش خدايان هم کلمه نفس را استعمال فرموده است : «بگو پروردگار آسمان ها و زمين کيست ؟ بگو : خداوند ؛ بگو: آيا در برابر او سروراني گزيده ايد که هيچ سود و زياني براي نفس خويش در اختيار ندارند؟ «لا يملکون لانفسهم نفعا و لا ضرا». (رعد / 16)
خداوند به حضرت موسي (ع) فرمود : من تو را براي نفس خودم پروراندم  « واصطنعتک لنفسي ». (طه / 41)
14/1/94
علم خداوند
انسان بايد بداند که خداوند علم مطلق به همه چيز دارد ؛ و آنچه را در نفس آنهاست مي داند . اگر اين موضوع يقيني شود ، کار نفس در جهت صواب و حقيقت مي شود و فائز مي گردد . و اگر اين نکته را نداند و جهل بورزد و يا بداند اما مغلوب هواي نفس شود زيان کار مي گردد .
در سوره بقره فرمود: بدانيد که خداوند آنچه در نفس تان مي گذرد مي داند« يعلم ما في انفسکم » پس از او بترسيد. (بقره / 235)
حضرت نوح به قوم خود فرمود : خداوند به آنچه در نفس ها مي گذرد آگاه است «اعلم بما في انفسهم ». (هود / 31)
حضرت عيسي (ع) به خداوند گفت : تو آنچه در نفسم مي باشد مي داني و آنچه در نفس توست نمي دانم « تعلم ما في نفسي و لا اعلم ما في نفسک ».(مائده / 116)
و درباره اعمال انسانها که چه چيزي کسب مي کنند ، خداوند فرمود : خداوند هر نفسي آنچه انجام دهد مي داند « يعلم ما تکسب کل نفس». (رعد / 42)
15/1/94
مخفي کاري درون
خداوند نفس را خلق کرد ، به درون و برون آن آگاهي کامل دارد . آدميان کارهاي ظاهري آنان آشکار مي شود ، اما آنچه در درون نفس ، چه خواطر و نيّتي دارند بر مردم آشکار نيست ، فقط خدا و اولياء الهي مي دانند .
در جنگ احد ، که اوّل پيروز شدند ، و بعد بخاطر گرفتن غنائم ، کوتاهي در فرمان پيامبر کردند و شکست خوردند ؛ گروهي در فکرشان ، نفس را به خطورات مبتلا کردند . خداوند در سوره آل عمران درباره اينان چنين مي گويد : گروهي در فکر نفس خودشان بودند ، و درباره خدا ، گمان هاي ناروا ، همچون گمان هاي (دوران) جاهليت مي بردند و مي گفتند : آيا ما را در اين کار اختياري هست ؟ (اي پيامبر) بگو سر رشته کارها (شکست يا پيروزي ) يکسر به دست خداست .
آنان چيزي را در نفس هايشان پوشيده مي داشتند «يخفون في انفسهم » که براي تو آشکار نمي کردند مي گفتند : اگر ما را در اين کار اختياري بود در اينجا کشته نمي شديم. بگو : اگر شما در خانه هاي خود هم بوديد ، کساني که کشته شدن بر آنان نوشته شده بود قطعا بسوي قتل گاه هاي خويش مي رفتند و اينها براي دين است که خداوند آنچه را در دلهاي شماست (در عمل) بيازمايد ، و آنچه را در قلب هاي شماست پاک گرداند و خداوند به راز سينه ها آگاه است .(آل عمران /145)
16/1/94
ارتباط نفس با پيامبران
و استعمال کلمه نفس درباره انبياء نيز در کتاب وحي آمده است :
حضرت محمّد ص
خداوند به امت اسلامي فرمود : قطعا براي شما پيامبري از نفس خودتان آمد « رسول من انفسکم ».( توبه /128 )
در سوره نساء به پيامبر (ص) فرمود : در راه خدا پيکار کن و جز عهده دار نفس خودت نيستي «لا تکلف الا نفسک » ولي مؤمنان را ( به مبارزه ) برانگيز.  (نساء / 84)
چون پيامبر(ص) غصّه مي خورد که مردم ايمان نمي آورند ، و دنبال شرک و بت پرستي مي باشند ، خداوند به پيامبر (ص) فرمود : مبادا نفس خود را از دريغ خوردن بر آنان از بين ببري « فلا تذهب نفسک » (فاطر/8)
 چه بسا اگر ايمان به سخن تو نياورند به دنبال ايشان نزديک است  نفس خود را از  بين  ببري « باخع  نفسک ».  (کهف / 60)
17/1/94
حضرت عيسي
حضرت عيسي (ع) به خداوند گفت : تو آنچه در نفسم مي باشد مي داني و آنچه در نفس توست نمي دانم  « تعلم ما في نفسي و لا اعلم ما في نفسک ». (مائده / 116)
حضرت موسي
خداوند به حضرت موسي (ع) فرمود : من تو را براي نفس خودم پروراندم « واصطنعتک لنفسي ». (طه / 41)
در سوره طه درباره موسي (ع) فرمود : چون سحره به موسي سحرشان را نشان دادند ، در خيال او چنين مي نمود که آنها به شتاب مي خزند ، پس موسي (ع) در نفسش احساس ترس کرد « فاوجس في نفسه خيفة موسي ». (طه / 67) 
حضرت موسي (ع) به خداوند عرضه داشت : پروردگارا من جز اختيار نفس خود و برادرم را ندارم « لا املک الا نفسي و اخي ». (مائده / 25)
18/1/94
حضرت يعقوب
در سوره آل عمران فرمود : همه خوراکيها بر فرزندان إسرائيل (يعقوب) حلال بوده جز آنچه پيش از نزول تورات ، يعقوب بر نفس خودش حرام ساخته بود « ما حرم إسرائيل علي نفسه ». (آل عمران/93)
چون برادران يوسف به امر پدر از دروازه اي که فرمود به مصر در آمدند ، اين کار ، ايشان را از قضاي خداوند هيچ باز نداشت مگر همين که نيازي از نفس يعقوب بود برآورد « في نفس يعقوب ». (يوسف/ 68)
يوسف
پادشاه مصر به زنان گفت : آن هنگامي که نفس يوسف را ميخواستيد « يوسف عن نفسه » حال و کارتان چه بود ؟ گفتند : پاکا که خداوند است ، ما او را هيچ گناهکار نمي دانيم همسر عزيز (مصر) گفت : اکنون حق آشکار گشت : من از نفس يوسف او را خواستم « انا راودته عن نفسه ». (يوسف/51)
چون مأموران از بار بند هاي برادران يوسف پيمان? زرين از بنيامين به سرقت يافتند ، برادران گفتند : اگر بنيامين دزدي ميکند (شگفت انگيز نيست) برادري داشت که او نيز از پيش دزدي کرده بود « فاسرها يوسف في نفسه ». (يوسف/ 77)
19/1/94
 (هرچه کني به خود کني)
خداوند قاعده اي در سوره إسراء بيان کرده و فرموده : اگر نيکي کنيد به نفس خودتان نيکي کرده ايد و اگر بدي کنيد به خود بدي نموده ايد «ان احسنتم احسنتم لانفسکم وان اساتم فلها». (إسرا/7)
که اين واقعيتي است که هر کس بدان يقين پيدا کند در دنيا به پاداش و کيفر اعمال مي رسد ، انگار بهشت و جهنّم را در همين جا ميبيند .
بخل 
خداوند مي فرمايد : شما همان مردمي هستيد که براي انفاق در راه خدا فرا خوانده شده ايد ، پس برخي از شما بخل مي ورزند ، و هر کس بخل بورزد تنها به زيان نفس خودش بخل ورزد « فانما يبخل عن نفسه ». (محمّد/38)
20/1/94
خسران 1
نفس ،هروقت کاري که ناروا باشد را روا داشت اثر وضعي آن کار دامن گير او مي شود مگر توبه کند خداوند در سوره عصر فرمود: هر آينه انسان در خسران (هلاکت، زيان، ضلالت) است .
خداوند ميفرمايد: هر کس ميزان هاي (عمل) او سبک باشد پس آنانند که به نفس خود زيان زده اند «خسروا انفسهم » به آنچه به آيات ما ستم کرده اند .(اعراف / 9)
لازمه زيان زدن به نفس اين است که ايمان دچار تباهي ميگردد ؛ و در قيامت شفاعت شفيعان نصيب او نشود . در قيامت اينان ميگويند : آيا امروز ما را شفاعت گراني هست که براي ما شفاعت کنند ، (ممکن است به  دنيا ) باز گردانيده شويم تا غير از آنچه انجام مي داديم انجام دهيم ؟ به راستي که (اينان ) به نفس خودشان زيان زدند « قد خسروا انفسهم » و آنچه را به دروغ مي ساختند از کف دادند. (اعراف/53)
21/1/94
خسران 2
در کارهايي که خسارت به بارمي آورد ؛ چنانکه در سوره هودآمده است براي نمونه فرمود : 1- مردم را از راه خدا باز ميدارند 2- و آن را کج مي شمارند 3- باور به آخرت ندارند 4- توان شنيدن حقايق را ندارند 5- حق را نمي بينند ، اينان به نفس خويش زيان زده اند « خسروا انفسهم ». (هود/ 21، 19 )
و آنچه را به دروغ برساخته بودند از دست داده اند .اي پيامبر به مردم بگو : زيانکاران در حقيقت کساني اند که به نفس خويش و کسانشان در روز قيامت زيان رسانده اند که اين همان خسران آشکار است  «خسروا انفسهم ... هو الخسران المبين». (زمر/15)
هدايت
هدايت تکويني موضوعش معلوم است که قبل از خلقت نفس در فطرت و سرشت بوده است اما هدايت تشريعي همان است که همه انبياء و اولياء آمدند تا مردم را رهياب کنند .خداوند مي فرمايد : بگو اي مردم، حق از سوي پروردگارتان نزد شما آمده است پس هر کسي رهياب شد به سود نفس خويش هدايت مي شود« يهتدي لنفسه ». ( يونس 108 ، إسراء 15 ، نمل 92 ، زمر 41 )
 در عالم تشريع قوانين الهي براي هدايت نفوس بوسيله هاديان انجام مي گيرد که اثر وضعي هدايت تشريعي به نفع خودشان مي شود .
22/1/94
شکر
ديدن با بصيرت نعمت هاي مادّي و معنوي ، لازمه اش آن است که نفس به سپاس گزاري مشغول شود و الّا کفران و نديدن لطف ها ، اثر وضعي آن ،آفت ها و آسيب هايي مي شود که بر نفس وارد مي گردد .خداوند فرمود: هر کس سپاس گزاري مي کند همانا به سود نفس خودش سپاس مي گزارد « يشکر لنفسه ».
 (نمل/40)
گمراهي
گروهي از اهل کتاب آرزو مي کنند کاش شما (مؤمنين) را گمراه مي کردند ، در صورتي که جز نفس خودشان را گمراه نمي کنند «و ما يضلون الا انفسهم ». (آل عمران / 69)
در سوره نساء خطاب به پيامبر چنين حق تعالي فرمود : اگر فضل خدا و رحمت او بر تو نبود ، طايفه اي از ايشان آهنگ آن داشتند که تو را از راه به در کنند ولي جز نفس خودشان را گمراه نمي سازند « و ما يضلون الا انفسهم ». (نساء / 113)
...اي پيامبر بگو : اگر گمراه شوم فقط بزيان خود گمراه شده ام «اضل علي نفسي » و اگر هدايت يابم (اين از) وحي است که پروردگارم به سويم مي کند . (سباء / 50)
23/1/94
پيمان شکني
در عهد و پيمان با خدا و پيامبر و امام و مردم و ... انسان بايد وفا کند تا به پاداش بزرگ برسد ، اما کساني که عهدي مي کنند و يا با پيامبر بيعت مي کنند و ... نفس پيمان شکن ،آنها را وادار مي کند تا از تعهّدات بيرون آيد . اميرالمؤمنين (ع) فرمود : مأمورم با بيعت شکن ها بجنگم (فرهنگ جامع نوين 2/ 2097  ) چون ناکثان کساني بودند که تخلف گر ، بد عهد ، بي وفا و تجاوز از عهدها مي کردند و با امام وقت خود به جنگ مي پرداختند .
خداوند در سوره فتح فرمود : هر کس که پيمان شکني کند ، تنها به زيان نفس خودش پيمان مي شکند « ينکث علي نفسه » (فتح/10) و هر که بر آنچه با خدا عهد بسته وفادار بماند به زودي خدا پاداشي بزرگ به او مي بخشد .
24/1/94
سرکشي
چرا بعضي بندگان نفس شان سرکشي مي کند ؟ علل زيادي خواهد داشت ، يکي از آنها را با مثال ، خداوند در سوره يونس چنين بيان داشت : او کسي است که شما را در خشکي و دريا مي گرداند ، تا وقتي که در کشتي ها باشيد و آنها با بادي خوش ، آنان را ببرند و ايشان بدان شاد شوند (بناگاه) بادي سخت بر آنها وزد و موج از هر طرف بر ايشان تازد و يقين کنند که در محاصره افتاده اند در آن حال خدا را پاک دلانه مي خوانند که : اگر ما را از اين (گرفتاري) نجات دهي حتماً از سپاس گزاران خواهيم شد. پس چون آنان را نجات داديم ، ناگهان در زمين بناحق سرکشي مي کنند. اي مردم سرکشي شما فقط به زيان خود شماست « انما بغيکم علي انفسکم ». (يونس/ 22،23)
25/1/94
گواهي
از آنجايي که گاهي در موضوع داوري که لازمه اش شهادت دادن است ، و چون طرف مقابل پدر و مادر و فاميل و دوست است ، نفس مي خواهد باصطلاح پارتي بازي کند و واقعيت را نگويد؛خداوند مي فرمايد : اي مؤمنان به دادگري بپا خيزيد و براي خداوند گواهي دهيد « ولو علي انفسکم » هر چند به زيان نفس خودتان يا پدر و مادر و يا نزديکانتان باشد ... از هواي نفس پيروي نکنيد. (نساء / 135)
در قيامت تمام شهادات عين واقع خواهد بود و جاي هيچ نوع اعتراضي نخواهد بود . خداوند در سوره انعام مي فرمايد : اي گروه پريان و آدميان ! آيا پيامبراني از خودتان نزد شما نيامدند که آيات مرا برايتان مي خواندند و به ديدار امروزتان شما را هشدار مي دادند ؟ مي گويند : چرا ما بر ( زيان) نفس خودمان گواهي مي دهيم « شهدنا علي انفسنا ». (انعام / 130)
26/1/94
برخي ازويژگي هاي نفس
تکليف به اندازه توان
هر نفسي باندازه علم و عقل و معرفت بازخواست ميشود و تکليف هم باندازه خودش ميباشد ،خداوند هيچ کس را جز به قدر توانايي اش تکليف نميکند « نفساً الا وسعها » آنچه از (خوبي) بدست آورده به سود او و آنچه از (بدي) بدست آورده بزيان اوست .(بقره/286)
جوان و پير و عاقل و مجنون و عالم و جاهل و ... مکلّف به تکليف بقدر وسع ميباشند لذا احکام و کيفر جاهل قاصر و مقصّر ، عالم بي عمل ، نوجوان قبل از رسيدن به بلوغ و کودک مميز با هم فرق ميکند . خداوند، توانايي و وسع هر نفسي را بهمان اندازه پاداش و کيفر ميدهد .
رهن
هر نفسي در گرو کاري است که انجام داده است «نفس بما کسبت رهينة ». ( مدثر/38)
پس آنچه بعضي نفوس کار ناصواب را انجام مي دهند و اعمال خود را توجيه مي نمايند يا گردن کسي مي اندازند ، يا حکومت را مقصّر مي داند ، يا پدر و مادر را سبب انحراف مي داند و ... يا اينکه چيزي از نفس خودشان دور نبوده است ، انسان در رهن و گرو و مسئول فعل خودش مي باشد ؛ و باز خواست هم به آنچه کسب کرده است مي باشد .
27/1/94
دشمني خداوند
مقت،دشمن گرفتن است و ماقت ،دشمن گيرنده است . نفس هم در بسياري از ابزار کاري از اين حربه استفاده مي کند . در روز قيامت کساني که  کافر بوده اند مورد ندا قرار مي گيرند که  قطعاً دشمني خدا از دشمني نفس تان به يکديگر سخت تر است « من مقتکم انفسکم » آنگاه که بسوي ايمان فرا خوانده مي شديد و انکار مي ورزيديد (غافر/10) در تعابير احاديث که بعداً ذکر مي کنيم آمده است که ( دشمن ترين دشمنان نفس خودتان مي باشد ) پس پناه به خدا بايد برد از اين دشمن درون .
وسيله امتحان
آزمايش هر چيزي به تناسب آن چيز مي باشد ، و در نفس از هر قبض و سستي و ضعف در نيّات و اعمال مي تواند شخص را در بوته امتحان قرار دهد .خداوند فرمود : قطعاً شما را به چيزي از ترس و گرسنگي و کاهشي در اموال و نفس هايتان و محصولات مي آزماييم و شکيبايان را مژده بده  « نقص من الاموال و الانفس». (بقره / 155) و در سوره يونس فرمود : هر کسي آنچه از نفسش پيش فرستاده است را (خداوند) مي آزمايد : «تبلوا کل نفس». (يونس/30)
28/1/94
ناتواني
منافقين که به جبهه جنگ به امر پيامبر نمي رفتند ، به دوستان خود مي گفتند : اگر آنها از ما پيروي مي کردند کشته نمي شدند ،خداوند در جواب فرمود : بگو اگر راست مي گوييد ، مرگ را از نفس خودتان دور کنيد « فادرء عن انفسکم الموت ». (آل عمران / 168)
نفس کمک کار ميخواهد ؛ و افرادي که ناصر را غير خدا مي دانند ؛ و يا موجوداتي را با او شريک مي گردانند ، با اينکه خودشان مخلوق اند ، مورد خطاب خدا قرار مي گيرند که کساني  را که به جاي خدا مي خوانيد ، نمي توانند شما را ياري کنند و نفس تان را ياري دهند « ولا انفسهم ينصرون ». (اعراف /192، 197)
مُعطي شي نبايد فاقد شيئ باشد .
نفس را پانصد سر است و هر سري               از فراش عرش تا تحت الثري         (مولوي)
اين چنين موجود عجيب و غريب ، ناتواني نمي تواند او را نصرت دهد !!
29/1/94
توجيه گري
يک سوره (يوسف) درباره شرح حال يک پيامبر ، بسيار قابل اعتناء ميباشد و قريب 11 بار کلمه نفس در موضوعات مختلفِ زندگي نامه حضرت يوسف استعمال شده است ، لذا آنها را براي نمونه و عبرت ياد آوري ميکنيم :
چون شوهر زليخا يوسف را خريد ، همسرش عاشق او شد و از او کام خواست در آيه 23 فرمود : آن زن (زليخا) که يوسف در خانه اش بود ، نفسش از او ، خود او را خواست « بيتها عن نفسه » و درها را بست و گفت : پيش آي که از آن توام .
زنان مصر گفتند : همسر عزيز مصر ، نفسش از برده اش خود او را ميخواهد « فتيها عن نفسه ». (يوسف/30)
چون زنان مصر يوسف را ديدند ؛ گفتند : او فرشته ايست نه آدميزاد ، زليخا گفت : اين همان است که مرا درباره او سرزنش مي کرديد آري نفسم از او (کام) خواست او خويشتن داري کرد  « راودته عن نفسه ». (يوسف/32)
چون شوهر زليخا آمد ديد پيراهن يوسف از پشت پاره شده و زليخا دنبال مي کرد . يوسف به شوهر زليخا فرمود : او بود که از نفسم (کام) مي خواست  « راودتني عن نفسي ». (يوسف/26)
30/1/94
محاسن نفس
ايثار
در صدر اسلام در مدينه عده اي از انصار بودند که اهل مدينه بودند طبق قرآن آنگاه مهاجران بسوي آن شهر هجرت مي کردند و انصار ، هر کس را که بسوي آنان کوچ کرده بود دوست مي داشتند و نسبت به آنچه به ايشان داده شده بود در دلهايشان حسدي نمي کردند ؛ و هر چند در خودشان احتياج (مبرم) مي بود ايثار نفس مي کردند و آنها را بر خودشان مقدم مي داشتند « و يوثرون علي انفسهم و لو کان بهم خصاصة». (حشر/9)
معايب نفس
بخل 
از صفات مذمومه نفس که از جنود جهل بشمار مي رود مسأله بخل ورزيدن است ؛ که در مقابل آن سخاوت نفس است . خداوند مي فرمايد : شما همان مردمي هستيد که براي انفاق در راه خدا فرا خوانده شده ايد ، پس برخي از شما بخل مي ورزند ، و هر کس بخل بورزد تنها بزيان نفس خودش بخل ورزد  « وَ مَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِه‏». (محمّد/38)
31/1/94
وسوسه
يکي از ابزارهاي ارکاني نفس در درون آدمي وسوسه کردن است ؛ و اين موضوعي است دقيق و نوع آدميان در آن گرفتارند .
خداوند فرمود : ما انسان را آفريده ايم و مي دانيم که نفس او چه وسوسه اي به او مي کند « توسوس به نفسه ». (ق / 16)
کاربرد وسوسه در درون است ، و آنچه در رفتار و گفتار از انسان صادر مي شود ، گاهي صد در صد با آنچه در نفسش با او سخن مي گويد مخالف است .
عده اي نزد پيامبر (ص) مي آمدند و سلام مي دادند ؛ با اينکه در خفاء به إثم و عدوان و مخالفت پيامبر مشغول بودند ، آنگاه نفس وسوسه گرشان به آنها مي گفت : چرا به آنها مي گوييم خدا ما را عذاب نمي کند ؟ « يقولون في انفسهم ». (مجادله /8)
لذا خداوند امر کرده و فرموده : اي پيامبر بگو پناه مي برم به پروردگار مردم .... از شر وسوسه گر نهاني (الناس / 1-4 )
روزشمار سالانه                                                                                                 ا رديبهشت 94
1/2/94
يقين
دارنده يقين داراي مقامي بس بلند است و ليکن گاهي يقين هست اما حريف نفس امّاره و هوي و هوس و شهوت پرستي و ... نمي شود .همه مردم مي دانند مي ميرند اما چون نفس شان به امور دنيوي مشغول است و جنود جهل آنان بر جنود عقل درون شان غالب است از اين دانايي هيچ بهره اي نمي برند .وقتي حضرت موسي (ع) با آيات روشنگر و معجزات بسوي بني إسرائيل آمد آنان گفتند : « اين سحري آشکار است. با آنکه نفس هايشان بدان يقين داشتند ، از روي ظلم و تکبّر آن را انکار کردند  «و استيقنتها انفسهم ». (نمل/14)
فروختن
گاهي انسانها بخاطر کارهاي منفي و خلاف ، نفس را مي فروشند . خداوند فرمود : وه که چه بد بهايي نفس خود را فروختند «اشتروا به انفسهم » به آنچه خدا نازل کرده بود از سر رشک انکار آوردند. (بقره/90)و بعضي ها براي کارهاي مثبت و صواب و خشنودي حق آنرا مي فروشند . خداوند فرمود : و از ميان مردم کسي است که نفس خود را براي طلب خشنودي خداوند مي فروشد « يشري نفسه». (بقره/207)
2/2/94
حسادت
بسياري از اهل کتاب پس از اينکه حق برايشان آشکار شد از روي حسدي که در نفس شان بود « حسداً من عند انفسهم » آرزو مي کردند که شما را بعد از ايمانتان کافر گردانند. (بقره/109)
حسود رشک مي برد تا نعمت کسي زايل شود چون ثروت و سعادت و خوشبختي کسي را حاسد نمي تواند ببيند خواستار زوال آن است و دارايي محسود را براي چون خود مي خواهد، و اين رذيله از اولين گناهاني بوده است که در خلقت انسان (قابيل نسبت به هابيل) روا داشت .
خدعه
خدا درباره منافقين صدر اسلام فرمود : آنها به مردم مي گفتند : ما به خدا و روز قيامت ايمان آورده ايم ، ولي  گروندگان (راستين) نيستند ، با خدا و مؤمنان نيرنگ مي بازند ولي جز بر نفس خودشان نيرنگ نمي زنند« و ما يخدعون الا انفسهم ». (بقره/ 9) چون نفس پر نيرنگ است ، نبايد به او اعتماد و اطمينان کرد ؛ چه آنکه در وقت اعتماد ، نفس خدعه خود را پياده مي کند و صاحب خويش را بدام مي اندازد و گرفتار مي کند .
3/2/94
دلخواه
نفس آدميان دوست دارد به دل خواه خود نه آنچه خدا و پيامبران مي خواهند عمل کند لذا پيامبران آنچه از آيات و براهين و معجزات را براي امت هايشان مي آوردند به تکذ يب آنان و سرکشي و زير بار نرفتن فرامين انبياء ، به مخالفت مي پرداختند .
خداوند مي فرمايد : پس چرا هر گاه پيامبري ، پيامي نادلخواه براي نفس شما آورد « لا تهوي انفسکم » سرکشي ورزيديد ، گروهي را دروغگو شمرديد و گروهي را مي کشتيد ؟ (بقره / 87)
خيانت
خداوند به پيامبر فرمود : از کساني که به نفس خودشان خيانت مي کنند دفاع مکن « يختانون انفسهم ». (نساء / 107)
در شبهاي ماه رمضان در صدر اسلام همخوابگي با زنان جايز نبوده . بعضي مسلمانان بر خلاف دستور با زنان شان مجامعت ميکردند ؛ خداوند فرمود : خدا مي دانست که شما با نفس تان خيانت (ناراستي) مي کرديد « تختانون انفسکم » پس توبه شما را پذيرفت ، و همخوابگي  شبهاي روزه را بر شما حلال کرد. (بقره / 187)
خيانت ، دغلي و نادرستي کردن است لذا شخص به عذر و نقض شرعي و عقلي دست مي زند تا به قصد ناراستي خود برسد .
4/2/94
دروغ
  در سوره انعام در شرح حال مشرکين به زبان حال در قيامت که نفس دروغگوي اينان در دنيا توجيه گر و بهانه جو بود و در آن روز هم نه به زبان قال ، چنين آمده است :
(ياد کن) روزي که همه آنان ( بر خدا دروغ بسته يا آيات او را تکذيب نموده ) را محشور مي کنيم آنگاه به کساني که شرک آورده اند مي گوييم کجايند شريکان شما (که آنها را شريک خدا) مي پنداشتيد ؟ آنگاه عذرشان جز اين نيست که مي گويند : به خدا پروردگارمان سوگند که ما مشرک نبوديم ، ببين چگونه به نفس خود دروغ مي گويند...!؟ « کيف کذبوا علي انفسهم ». (انعام/22،24)
سوگند دروغ
بعضي مسلمانهاي زمان پيامبر ، اگرمالي در دسترس بود و سفري کوتاه و آسان بود همراه پيامبر مي آمدند ولي اگر راه پرمشقّت بر آنان دور مي نمود ، بهانه مي آوردند درباره آنان خداوند ميفرمايد : به زودي به خدا سوگند خواهند خورد که اگر مي توانستيم حتماً با شما بيرون مي آمديم (باسوگند دروغ) نفس شان را به هلاکت مي کشانند « يهلکون انفسهم ». (توبه / 42)
5/2/94
تزکيه
توفيق تزکيه و تهذيب از جانب خداست در سوره نساء آمده است : آيا به کساني که نفس شان را پاک مي شمارند ننگريسته اي؟ (چنين نيست) بلکه خداست که هر که را بخواهد پاک مي گرداند « يزکون انفسهم ».  (نساء / 49) خداوند به پيامبر فرمود : هر کس تزکيه جويد تنها براي نفس خودش پاکيزگي مي جويد « يتزکي لنفسه ». (فاطر/18)
اگر کسي ادعاي تهذيب و مجاهده نفس کند ، نمي شود اطمينان به حرف او کرد ؛ خداوند فرمود : نفس هاي خودتان را پاک مشماريد که خداوند به حال کسي که پرهيزگاري نموده داناتر است « فلا تزکوا انفسکم ». (نجم /22)
تزکيه با ترک هوي و هوس محقق مي شود در سوره نازعات فرمود : و اما کسي که از ايستادن در برابر پروردگارش هراسيد و نفس خود را از هوس باز داشت پس جايگاه او همان بهشت است « ونهي النفس عن الهوي ». (نازعات/41،40)
6/2/94
تسويل                                                       
يکي از ارکان نفس امّاره در فريفتن آدمي ، مسأله زينت دادن و آراستنِ کاري است . اوّل وسوسه مي کند و بعد شخص را دلير مي کند که به ميلِ درون،کار خودش را بکند و به آساني هم انجام مي دهد .
در قضييه قابيل و کشتن هابيل ؛ وقتي قرباني هابيل قبول شد و حسادت قابيل گُل کرد ، سپس نفس امّاره اش او را به قتل برادرش دلير و آسان نمود « فطوّعت له نفسه ». (مائده / 30)
اما در قضييه سامري که در گوساله اي فن و صنعتي بکار برد که گوساله بگويد : من خداي شمايم ، موسي (ع) وقتي به سامري فرمود : تو چطور اين خدعه را بکار بستي ؟ گفت : به قدر مشتي از ردّ پاي فرستاده (خدا) برداشتم و آن را در پيکر گوساله انداختم ؛ نفسم برايم اينطور تزيين و آراست (که به اين  شکل مردم را فريب دهم ) « سوّلت لي نفسي ». (طه /96)
پس نفس اوّل آدمي را دلير و توانا جلوه مي دهد و بعد آن کار را تزيين و آرايش ميدهد .
وقتي برادران ، يوسف را در درون چاه انداختند و پيراهن خونين او را نزد پدر آوردند ، يعقوب به فرزندان فرمود : (نه چنين است که ميگوييد) بلکه (هواي) نفس تان کاري را در چشمتان آراست « سوّلت لکم انفسکم ». (يوسف/18)
7/2/94
درمان نفس
ياد خدا
در سوره اعراف ، خداوند فرمود : در نفس خودت، پروردگارت را بامدادان و شامگاهان با تضرع و ترس ، بي صداي بلند ، ياد کن و از غافلان مباش « اذکر ربک في نفسک ». (اعراف/205)
موعظه
خداوند درباره افراد منافق و کساني که وقتي به آنها مصيبتي وارد مي شده ، و نزد پيامبر (ص) مي آمدند و به خدا سوگند مي خوردند که در کار جز نيکي قصدي نداشتند مي فرمايد : اينان همان کسانند که خدا مي داند چه در دل دارند ، پس از آنان روي برتاب ولي پندشان ده و با آنان   سخن رسا که در نفس شان (مؤثر) افتد بگوي « في انفسهم قولاً بليغا ». (نساء/63)
8/2/94
استغفار
دستوري از خداوند به پيامبر شده است که : اي پيامبر وقتي آدميان به نفس خود ستم کردند« ظلموا انفسهم » و نزد تو مي آيند و از خدا آمرزش ميخواستند ، تو هم براي آنان طلب آمرزش نما چون خداوند توبه پذير مهربان است (نساء / 64) و در سوره نساء فرمود : هر کس کار بدي کند يا بر نفس خود ستم ورزد « يظلم نفسه». (نساء/111) سپس از خدا آمرزش بخواهد ، خداوند را آمرزنده مهربان خواهد يافت . پس مداواي ظلم به نفس استغفار و طلب آمرزش مي باشد .
قرآن
 (اي پيامبر) مردم را بوسيله اين قرآن اندرز بده ، مبادا نفسي به کيفر آنچه کسب کرده به هلاکت افتد « تبسل نفس ». (انعام/70)
9/2/94
بصيرت
انسان بينايي به خودش دارد. خداوند فرمود : انسان بر نفس خويش بيناست «الانسان علي نفسه بصيرة » هر چند دست به عذر تراشي بزند (قيامت/14،15) اگر کسي بگويد من عيب هاي خودم را نمي دانم ، اين حرفي است ناصواب ، چرا که نيّت و عمل کسي از او جدا نيست و موازين شرع و عقل ديني همه جا هست ، پس اين چنين نفس خويش را در ترازوي محاسبه نگذاشته ، و مغلوب توجيهات جنود جهل و نفس امّاره خويش مي باشد .
انفاق
براي تثبيت نفس ، انفاقي که براي رضايت خداوند باشد تاثير بسزايي و شگفت انگيزي دارد در آيه اي از سوره بقره آمده : مَثل کساني که اموال خود را براي طلب خشنودي خداوند و استواري نفس شان انفاق مي کنند همچون مثل باغي است که بر فراز پشته اي قرار دارد که اگر مرگباري بر آن برسد و چندان محصول بر آورد ، و اگر مرگباري هم بر آن نرسد ، باران ريزي براي آن بس است « تثبيتاً من انفسهم ». (بقره/265) و در آيه ديگري فرمود : هر مالي که به خير انفاق کنيد به سود نفس شما ست « من خير فلانفسکم ». (بقره/272) و هر مالي را در راه خير انفاق کنيد به طور کامل به شما داده خواهد شد.
10/2/94
نبايدهاي نفس
عزيز دانستن
هر چند هر نفسي محترم است اما همه به طفيلي پيامبر (ص) قدم به اين جهان گذاشتند . بعضي مردم مدينه نفس خود را عزيزتر از پيامبر مي دانستند ، لذا از فرمان پيامبر در مسائل سخت همانند جنگ سرپيچي مي کردند و نفس خودشان را عزيزتر ميشماردند . خداوند خطاب به اين گروه ميفرمايد : نبايد نفس خود را از نفس پيامبر عزيزتر بدانند « لا يرغبوا بانفسهم من نفسه ». (توبه / 120)

قتل نفس
نفس آدمي که از عالم امر و مجردات آمده است در واقع خداوند از روحِ خود در آدمي دميده است بسيار ارزشمند و والا و قابل احترام است لذا خداوند در کتابهاي آسماني حرمت آنرا شمرده است تا آدميان به اين گوهر گرانبها احترام بورزند و از کشتن يکديگر پرهيز کنند که از گناهان کبيره بشمار مي رود . در سوره مائده آمده است : ودر تورات بر آنان مقرر کرديم که نفس در مقابل نفس ميباشد « النفس بالنفس ».  (مائده/45) و در آيه ديگر فرمود : ما بر فرزندان إسرائيل مقرر داشتيم هر کس نفسي را بکشد گويي همه مردم را کشته باشد  « من قتل نفساً ». (مائده/32)
و در کتاب حدود و ديات فقه ، احکامي درباره کشتن نفس (آدمي) نوشته شده است براي اطلاع از آن به آنجا مراجعه شود .                                                                                                           درباره کشتن يکديگر به سوره هاي (بقره / 85 ، نساء / 29 ، إسراء  / 33) نگاه کنيد .
11/2/94
بايدهاي نفس
تفکّر
در باب انديشه کردن، آيات زيادي وجود دارد که مردم را به تعقّل و تفکّر و تأمّل وا ميدارد تا اينکه از اين انديشيدن ها استفاده معنوي و واقعي کنند . در سوره روم فرمود : آيا در نفس خودتان به تفکّر نپرداخته اند؟ خداوند آسمانها و زمين و آنچه را که در ميان آن دو است ، جز به حق و تا هنگامي معيّن  نيافريده است «اولم يتفکّروا في انفسهم». (روم/8 )
و در سوره فصّلت فرمود : به زودي نشانه هاي خود را در افقهاي (گوناگون) و در نفس هايشان به آنان خواهيم نمود ، تا براي ايشان روشن گردد که او خود حق است « في الافاق و في انفسهم ». (فصّلت/53)
اين که همه نشانه ها و دلايل را بطور فطري و غريزي در نهاد نفس نهاده است تا قدرت تعقّل و انديشه از درون برخيزد تا از سير آفاق و انفس بهره برداري کند .
و فرمود : و روي زمين براي اهل يقين و در نفس خودتان نشانه هايي است ، پس مگر نمي بينيد ؟ « و في انفسکم افلا تبصرون». (ذاريات/20،21)
12/2/94
مجاهده
جهاد اکبر مصداق اتمّ آن مبارزه با نفس کردن است ، يعني آنچه نفس امّاره و جنود جهل درون مي خواهد در هر موضوعي که باشد ، مجاهد خلاف آنرا انجام ميدهد و به تقاضاي ميل و خواهش شهوات آن جواب منفي ميدهد تا نفس رام گردد .
در قرآن فرمود : خداوند کساني را که با مال و نفس خود جهاد ميکنند به درجه اي بر خانه نشينان مزيّت بخشيده « و انفسهم علي القاعدين » (پاداش بزرگي) که به عنوان درجات و آمرزش و رحمتي از جانب او (نصيب آنان ميشود ). (نساء / 95)
همينطور کساني که شرايط در آنان جمع است از ايمان و هجرت و جهاد در راه خدا با مال و نفس شان نزد خدا مقامي هر چه والاتر دارند و اينان همان رستگارانند  « وانفسهم اعظم درجة ». ( توبه / 20)
راه خدا رفتن و جهاد با مال و نفس سبک بار و گران بار ، از اوامر الهي است و در نتيجه خير نصيب مي گردد. (توبه/41)« لهم الخيرات » همه خوبي هاي بر آنان است. (توبه/88)
و قاعده اي خدا در قرآن فرمود : اي کسانيکه ايمان آورده ايد به نفس خودتان بپردازيد « عليکم انفسکم »آن کسيکه گمراه شده است به شما زياني نمي رساند. (مائده / 105)
13/2/94

اثر وضعي هر مجاهده اي به نفس خود مجاهد بر ميگردد « من جاهد فانما يجاهد لنفسه ». (عنکبوت/6)
چه جهاد اصغر (جنگ) و يا جهاد اکبر (مبارزه با نفس ) باشد .
عدّه اي هم نفس آنان کراهت از جهاد کردن دارند «کرهوا ان يجاهدوا باموالهم و انفسهم » (توبه / 81) و جز عنايت و توفيق الهي نميشود به جنگ برون و درون پرداخت .
خداوند به اهل ايمان امر مي کند و مي فرمايد : نفس خودتان و کسانتان را از آتشي که سوختِ آن مردم و سنگ هاست حفظ کنيد « قوا انفسکم و اهليکم ». (تحريم/6)  اين اندرزي محکم به نگه داشتن نفس و وابستگان از کارهايي که جهنّم درست مي کند،مي باشد .
14/2/94
محاسبه
محاسبه نفس از ارکان مهم در سلوک است که به تواتر در مجامع روايي و کتب وحي بدان اشاره شده است.خداوند در سوره بقره فرمود : اگر آنچه در نفس هاي خود داريد آشکار يا پنهان کنيد خداوند شما را به آن محاسبه مي کند « تبدوا ما في انفسکم». (بقره/284)
و در سوره إسراء درباره حساب رسي روز قيامت فرمود : نامه ات را بخوان ،کافي است که امروز به نفست حساب رس خودت باشي « بنفسک اليوم عليک حسيباً ». (إسراء/4)
15/2/94
آثار و پيامد هاي نفس
بلاء
ابتلا و گرفتاري براي همه در طول زندگي پيش ميآيد و لکن گروهي مصيبت را به خدا ارتباط داده ، که از طرف اوست و خود را مقصّر نمي دانند . غير اولياء خاص الهي ، که بلا براي آنان بالا رفتن درجات است ، عموم مردم  بلا از ناحيه نيّات و اعمال خودشان ميباشد .
در جنگ احد که بعد از پيروزي،گرفتاري شکست نصيب مسلمانان گرديد ، با اينکه در جنگ بدر پيروز شدند ، مسلمانان گفتند : اين (بلا) از کجا به ما رسيد ؟ اي پيامبر بگو : آن از نفس خودتان رخ داده است « من عند انفسکم ». (آل عمران/ 165) چون براي گرفتن غنايم جنگي ، حرف فرمانده خود را گوش نکردند و جايگاه خود را ترک کردند ،دشمنان با کمين کردن از همان جايگاه حمله کردند،و مسلمانان را شکست دادند . پس ميل نفس به چيزي که ناصواب است سبب ميگردد تا به گرفتاري ها دچار گردد .
16/2/94
سفاهت
خداوند فرمود: و چه کسي جز آنکه نفسش به سبک مغزي گرايد و از آيين ابراهيم (ع) روي بر مي تابد « من سفه نفسه ». (بقره/130)
درباره مداواي آن گفته  ميشود که ملجا و پناه خداست و بايد به حق مراجعه گردد و از اسباب و کارهايي که سبب اين تنگي شده توبه نمايد ؛ که خداوند توّاب است و فرج و گشايشي را فراهم سازد .
در صدر اسلام سه نفر قبول توبه آنان به تعويق افتاد ،تا آنجا که زمين با همه فراخي اش بر آنان تنگ گرديد و از نفس خود تنگ آمدند و دانستند که پناهي از خدا جز بسوي او نيست پس خدا به آنان (توفيق) توبه داد تا توبه کنند ، بي ترديد خداوند همان توبه پذير مهربان است «ضاقت عليهم انفسهم ». (توبه/118)
17/2/94
تغيير نعمت
هيچ نعمتي از مادّي و معنوي نيست که تبديل پذيرد و تغيير نمايد مگر به سبب آنچه از نفس صادر شده ، و زوال آن را در پي داشته است پس تغيير نعمت از کفران نعمت است و کفران از جنود جهل بشمار مي رود .
در قرآن آمده است : اين (کيفر)  بدان سبب است که خداوند نعمتي را بر قومي ارزاني داشته تغيير نمي دهد مگر آنکه آنان آنچه در نفس شان دارند تغيير دهند « يغيروا ما بانفسهم». (انفال/53)
فشار و تنگي
گاهي مسائلي بر نفس از حوادث و بلا و غم واقع ميگردد که فشار و تنگي بر آن وارد ميشود . در محاصره نفس قرار گرفتن و يا در تنگنا گير کردن ، سبب ضيق شدن ميگردد و توان هر کسي آنقدر نيست که تحمل کند ، لذا بعضي ها دست به کارهاي خطرناک همانند خود کشي ميزنند .
18/2/94
پشيماني
در احوال کساني از مسلمين که با يهود و نصاري دوستي مي کردند و رنگ و خوي آنان را مي گرفتند ، خداوند چنين مي فرمايد : مي بيني کساني که دردل هايشان بيماري است در (دوستي) با آنان شتاب مي ورزند . مي گويند : مي ترسيم به ما حادثه ناگواري برسد . اميد است خدا از جانب خود گشايش يا کار ديگري را پيش آورد پس (در نتيجه) آنان از آنچه در نفس خود نهفته داشته اند پشيمان گردند « في انفسهم نادمين ». (مائده/52)
نفوسي که در روي زمين ستم ورزيده اند ، چون عذاب را بنگرند پشيماني خويش را پنهان مي دارند « لکل نفس ظلمت » يعني کرده افعال خود را قبول دارند ولي پشيماني براي آنان سودي ندارد. (يونس/54)
19/2/94
عدم شفاعت
لازمه زيان زدن به نفس اين است که ايمان دچار تباهي ميگردد ؛ و در قيامت شفاعت شفيعان نصيب او نشود . در قيامت اينان ميگويند : آيا امروز ما را شفاعت گراني هست که براي ما شفاعت کنند ، (ممکن است به  دنيا ) باز گردانيده شويم تا غير از آنچه انجام مي داديم انجام دهيم ؟ به راستي که (اينان ) به نفس خودشان زيان زدند « قد خسروا انفسهم » و آنچه را به دروغ مي ساختند از کف دادند. (اعراف/53)
حسرت
وقتي نفس کار خرابي مي کند ، وقت کيفر و به هوش آمدن از کردار ناپسند خود دچار حسرت مي شود يعني افسوس و پشيماني و ندامت گريبان گيرش مي شود لذا حسران به کسي مي گويند که ندامت او بسيار شديد شده بر کار فوت شده .
در قيامت موقعي که اعمال اشخاص جلو روي آنان حاضر مي شود و نتيجه نفس خود را که به عذاب دچار مي گردد ، مشاهده مي نمايد چنين به نفس خود مي گويد : دريغا بر آنچه در حضور خدا کوتاهي ورزيدم « نفس يا حسرتي ». (زمر/ 56)

20/2/94
نسيان
در سوره بقره آمده است : آيا مردم را به نيکي فرمان مي دهيد و نفس خود را فراموش مي کنيد « و تنسون انفسکم ». ( بقره /44)
و در سوره حشر فرمود : چون کساني مباشيد که خدا را فراموش کردند پس خداوند نفس آنان را دچار فراموشي نموده است  « فانساهم انفسهم». (حشر/19)
بدان که غيرِ معصوم ذاتي ، کسي را نمي توان بي عيب ديد . بله بعضي عامداً خطا مي کنند و بعضي ناسياً کارهايي ميکنند که درشأن آنها نيست . مهمّترين نسيان ، فراموشي از رفتار نفس مي باشد که آثار وضعي آن به صاحبش مي گردد . موضوع سهو در رکعات نماز و مسائل شريعت جزء دامن گير نسيان نفس نيست .
21/2/94
مکر خداوند
کساني که نفس شان به فريفتن و گول زدن و نيرنگ مشغول هستند و خود را زرنگ مي پندارند ، در واقع خود را گول مي زنند و آثارش در کوتاه يا بلند مدت ظاهر مي گردد .
خداوند در سوره انعام فرمود : آنان جز به نفس خودشان فريب نمي زنند « و ما يمکرون الا بانفسهم ». (انعام/123)
از آنجايي که نيرنگ زدن عادت مي شود و اين صفت براي آنان زينت داده مي شود ؛ پس در جاهايي که نيرنگ را طوري پياده مي کنند که به خيال خودشان سر خدا را کلاه گذاشتند خداوند در جواب مي فرمايد : دشمنان مکر ورزيدند و خدا مکر در ميان آورد ؛ و خداوند بهترين مکر انگيزان است. (آل عمران/54)
22/2/94
خريدن
در سوره بقره آمده است قطعاً (يهوديان) دريافته بودند که هر کس خريدار اين (متاع يعني ياد گيري سحر و جدايي انداختن بين زن و مرد و ...) باشد در آخرت بهره اي ندارد . وه که چه بد بود آنچه به نفس شان خريدند « شروا به انفسهم ». (بقره/102)
وقتي که خداوند نفس را بخرد چه معامله اي بس سترگ است که از اين رستگاري بهتر نمي شود .
در سوره توبه آمده است : در حقيقت خدا از مؤمنان ، نفس ها و اموالشان را به (بهاي) اينکه بهشت براي آنان باشد ، خريده است « اشتري من المؤمنين انفسهم». (توبه/111)

23/2/94
ظلم به نفس 1
ستم کردن انواع و اقسامي دارد هر نوع تجاوز از حدّ و حدود مشروع که از انسان صادر مي شود ، نوعي ظلم محسوب مي شود . از عطاياي خداوند به انسان اين نفس ناطقه اوست اگر در بي راهه و ناصواب مصرف شود و آدمي توبه از ذنوب خود به اين عطيّه ننمايد ، به عذاب و کيفر دچار مي گردد .
براي نمونه ، ظلم بنفس در آيات تواتر دارد ،حضرت موسي به قوم خود فرمود : اي قوم من ! بي گمان شما با (پرستش) گوساله بر نفس خويش ستم روا داشتيد « ظلمتم انفسکم ». (بقره/54)
ابر را سايه بان شما ( بني إسرائيل)کرديم ، و ترانگبين و بلدرچين برايتان فرو فرستاديم (وگفتيم) از چيزهاي پاکيزه اي که روزيتان کرده ايم ، بخوريد . آنان بر ما ستم نکردند بلکه بر نفس هاي خود ستم روا مي داشتند « انفسهم يظلمون ». ( بقره /57)
داستان آنچه در زندگي اين جهان مي بخشند همچون داستان بادي است داراي سوز سرما که بر کشت گاهِ گروهي که بر نفس خويش ستم کرده بوزد و آن را نابود سازد خداوند به آنان ستم نکرده است ، بلکه آنان خود به نفس شان ستم مي ورزند « انفسهم يظلمون ». (آل عمران/ 117)
24/2/94
ظلم به نفس 2
در سوره توبه درباره امت هاي انبياء که با ديدن برهان ها و معجزه ها زير بار هدايت نرفتند و ضلالت را بر هدايت انتخاب کردند چنين آمده است : آيا خبر پيشينيان آنان ، قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهيم و اصحاب مدين و سرزمين هاي زير و رو شده (ي قوم لوط) به آنها نرسيده است که پيامبرانشان براي آنان برهان (معجزه ها) آوردند ؛ خداوند بر آنان ستم روا نداشت ، ولي آنان به نفس خويش ستم مي ورزيدند « انفسهم يظلمون ». (توبه/70)
اما مداواي ظلم و ستم ، ياد خدا و استغفار است ؛خداوند در سوره آل عمران فرمود : کساني که چون کار ناشايسته اي مي کنند يا به نفس خويش ستم روا مي دارند « ظلموا انفسهم » خداوند را به ياد مي آورند ، و از گناهان خود آمرزش مي خواهند. (آل عمران/135)
کساني که فرشتگان نفس شان را در حال ستم به خويش مي گيرند ، مي پرسند : در چه حالي بوده ايد ؟ مي گويند : ما ناتوان شمرده شدگان روي زمين بوده ايم ... سراي پاياني اينان دوزخ است « ظالمي انفسهم ».( نساء/97)
25/2/94
نفس در نهج البلاغه
در اين قسمت ، موضوع نفس و مشتقّات آن را که قريب 300 مرتبه در نهج البلاغه آمده است با حذف مکرّرات و مشابه ، به حرف الفبا در آوريم و در دست رس خوانندگان قرار داديم اميد ، صاحبِ نفسِ مطمئنّه اميرالمؤمنين (ع) نفس ما را به عنايت خاص ، از امارّه گي به مطمئنّه برساند .
ارزش نفس
•    هر کس ارزش نفس خود را از دست بدهد ، بزرگي خاندانش او را سودي نخواهد رساند.(حکمت :389)
انديشه نفس
•    چون اندوه به من منحصر گرديد ، از مردم روي گردان شوم ، پس انديشه نفسم مرا درست پنداشته و از خواهشها باز داشت . اگر مرگ ترا دريابد مانند آن است که مرا دريافته و در اندوه افکند . پس کار تو را کار نفسم شمردم  « نامه : 31 » .
اشتغال به نفس
•    خوش به حال کسي که بر گناه خود بگريد و همواره به نفس خويش مشغول بوده و مردم از او در امان باشند. «خطبه : 176 » 
26/2/94
اقرار نفس
•    امام (ع) شنيد که شخصي گفت « انا لله و انا اليه راجعون ...» فرمود: اين سخن که ما ميگوييم ( ما همه از آن خداييم ) اقراري است به نفس ما به پادشاهي خدا و اين که مي گوييم ( بازگشت ما بسوي اوست ) اعترافي به نابودي نفس خويش است .(حکمت:99)
اصلاح
•    ( خطاب به مردم کوفه ) چگونه بايد شما را اصلاح و کجي هاي شما را راست کرد ؟ ، اما اصلاح شما را با فاسد کردن نفس (و روح ) خويش جايز نمي دانم .( خطبه 69)
ادب
•    تو را ادب کردن نفس همان بس ، که از آن چه که انجام دادنش را براي ديگران نمي پسندي ، بپرهيزي. (حکمت : 365 )
27/2/94
استعانت از خدا
•    بهترين بنده نزد خدا بنده اي است که خدا (را بر پيکار با نفسش ) ياري داده است ... پس دوري ها و دشواري ها را بر نفس خود نزديک و آسان ساخته است ...پس نفس خود را از هر جهت براي خدا در بزرگترين کارها قرار داده ... و عدالت را ملازم خود قرار داده ، پس اول مرحله عدالتش آن است که  هوي و خواهش نفس را از خود دور کرده است .(خطبه: 87)
•    براي به راه آوردن نفس سرکش که در برابر اوامر الهي سستي مي کند و در ارتکاب زشتي ها که نهي شده  شتاب دارد ، از خدا ياري ميخواهيم . (خطبه : 114)
•    من آنچه را مي شنويد ميگويم و خداوند را به ياري نفس خود و نفس شما ميخوانم که او کفايت کننده و بهترين وکيل است .(خطبه : 195)
28/2/94
امانت
•    کسي که امانت الهي را خوار شمارد ، دست به خيانت آلوده کند ؛ پس نفس و دينش را ناپاک ساخته و درهاي خواري را در دنيا به نفس خود گشوده است و در قيامت خوارتر و رسواتر خواهد بود .(نامه 26)
ايثار 
•    اصحاب پيامبر ميدانند در جاهايي که قدم هاي شجاعان مي لرزيد و فرار مي کردند ، من با نفس خود از ياري پيامبر (ص) دريغ نمي کردم .(خطبه: 195).
•    بهترين مؤمنين کسي بود که نفس و خاندان و مال خويش را در راه خدا پيشاپيش تقديم کند. (نامه 69)
انواع بلاها
•    خداوند بندگان را به اقسام گرفتاري ها مبتلا ميسازد ، تا کبر را از دل هايشان خارج کند و به جاي آن فروتني در نفوسشان آورد .(خطبه : 192)
29/2/94
امتحان
•    اگر يکي از شما براي برادر خود برتري در همسر و مال و نفس او (از لحاظ معنوي و مادّي) مشاهده کند مبادا او ، در امتحان (حسادت) فريب خورد. (خطبه :23)
•    خدا انسانها را با اموال و فرزندانشان مي آزمايد ، تا آن کس که از روزي خود ناخشنود و آنکه خرسند است شناخته شوند ، گرچه خداوند به نفسهايشان از خودشان آگاه تر است .(حکمت:93)
•    خداوند نفس بندگان متکبّر را ، با دوستان خودش که در چشم آنها (متکبّران) ناتوانند مي آزمايد .(خطبه :192 ).
اميد پاداش
•    نفست را به اميد پاداش الهي در آنچه بر او واجب شده است وادار ساز (نامه : 59)
30/2/94
انصاف
•    انصاف از نفست را با خدا و مردم و با خويشاوندان نزديک و براي افرادي از رعيّت که آنان را دوست داري ، روا بدار (نامه:53)
•    هر کدام از نيکوکار و بدکار را بر اساس آنچه نفس آنها انجام ميدهد پاداش ده (نامه : 53)
•    نفس خود را ترازوي بين خود و ديگري قرار ده پس براي غير خودت آنچه را براي نفست دوست ميداري بپسند ؛ هر چه را براي نفس خودت زشت ميداني براي ديگران زشت بشمار ، چيزي را براي مردم رضايت بده که نفست براي خود ، آنرا مي پسندد (نامه : 31)
الگو
•    آيا نفسم رضايت ميدهد که مرا امير المؤمنين خوانند و در تلخي روزگار با مردم شريک نباشم و در سختي هاي زندگي ، الگوي آنان نگردم ؟ (نامه : 45)
•    چنان نفس خود را به رياضت وا دارم که به يک قرص نان ، هرگاه بيابم شاد شود و به نمک بجاي نان خورش قناعت کند .(نامه 45)
•    خدا را خدا را درباره جهاد با اموال و نفسها و زبان هاي خويش در راه خدا ( نامه : 47 )
31/2/94
بخل به نفس
•    بر هواي خود مسلّط باش و از آنچه براي نفست حلال نيست بخل بورز ، زيرا بخل به نفس انصاف است از او در آنچه او را خوش يا ناخوش آيد (نامه: 53).
•    هرگز نفست را به جنگ خدا وا مدار ، که تو را از کيفر او نجاتي نيست و از رحمت او بي نياز نخواهي بود (نامه : 53)
بخل و بخشش
•    فدک در دست ما بود که نفوسي (خلفاء) بر آن بخل ورزيده و نفوس ديگر سخاوتمندانه از آن چشم پوشيدند و بهترين داور خداست (نامه :45 ).
•    خلافت را نفوس گروهي (خلفاي ثلاثه) به بخل گرفتند و نفوس ديگر (براي حفظ اسلام) بخشش نمودند و از آن چشم پوشيدند حاکم (ميان ما و غاصبان) خداست (خطبه : 162).
روزشمار سالانه                                                                                                  خرداد 9
1/3/94
بازداري نفس
•    (خطاب به شريح بن هاني ) بر نفست از فريب کاري دين بيمناک باش ... اگر نفست براي چيزهايي که دوست دارد ، يا آنچه را که خوشايند تو نيست ، خود را باز ندارد ، هوس ها تو را به زيان هاي فراواني خواهند کشيد ، پش نفس خود را باز دار و از آن نگهباني کن (نامه: 56)
بهاء نفس
•    همانا بهايي براي نفس شما جز بهشت نيست ، پس نفستان را به کمتر از آن نفروشيد (حکمت : 456)
بيچارگي نفس
•    اگر شما همانند من از آنچه بر شما پنهان است با خبر بوديد از خانه ها کوچ مي کرديد و در بيابان ها سرگردان مي شديد و براعمالتان گريه مي کرديد و همانند زنان مصيبت زده بر نفستان (به صورت و سينه ) مي زديد و اموالتان را بدون نگهبان رها مي کرديد و هر کدام از شما به نفس خود مي پرداختيد و به ديگري توجهي نداشتيد .(خطبه : 116)
2/3/94
باز داشتن از پستي
•    نفس خود را از هرگونه پستي باز دار ؛ هر چند تو را به اهدافت رساند ، زيرا نمي تواني به اندازه آبرويي که از نفست از دست ميدهي بهايي به دست آوري (نامه: 31).
برادري
•    نفس خود را در هنگام جدايي از برادرت بر پيوستن و هنگام دوري از او بر مهرباني وا دار . اگر خواستي از او جدا شوي جايي  براي دوستي نفست براي او باقي بگذار ، تا اگر روزي خواست بسوي تو باز گردد، بتواند (نامه : 31)
بهشت
•    آنچه از بهشت براي تو وصف ميشود اگر به ديده بنگري ، هر آينه نفس تو از آنچه از خواهشها و خوشيها و آرايشها ... در اين دنياست ، دوري ميکند . اگر دل خود را به آنچه از منظره هاي شگفت آوري که به تو برسد مشغول کني ؛ هر آينه به جهت شوق رسيدن به آنها نفست از تنت بيرون رود (خطبه : 165)
3/3/94
بينا
•    شخص بينا ... راه راست روشن ، را ميپيمايد و از افتادن در گودالها و دره هاي (شهوات) و از گمراه شدن در اشتباه کاريها دوري ميکند و گمراهان را بر زيان نفس خود ياري مي نمايد (خطبه : 153).
بي نيازي کردن 
•    خواروبار و رزق (به کارمندان) فراوان ده که اين کار آنان را به اصلاح نفسشان توانا ميدارد و از خوردن آنچه (از بيت المال) که زير دستشان مي باشد بي نياز ميگرداند. (نامه : 53)
به خاطر صبر
•    اصحاب پيامبر در سختي ها و جنگيدن بخاطر صبرشان بر خدا منّت ننهادند و دادن نفس شان را در راه حق بزرگ نشمردند (خطبه : 150).
4/3/94
پناه بر خدا
•    خدايا به تو پناه مي برم که ظاهر من در برابر ديده ها نيکو و درونم زشت باشد و بخواهم با اعمالي که تو از نفسم آگاهي ، توجّه مردم را بخود جلب کنم و چهره ظاهر را زيبا نشان داده باشم .(حکمت : 276)
پند
•    از پند دادن به نفس خويش هيچگونه کوتاهي نکنيد. ( نامه : 51)
پند پذيرنده
•    از سپاهيانت برگمار که خيرخواه در نفس تو ، براي خدا و رسول و امامت ، پاک دل تر و خرد مندتر و بردبارتر باشد (نامه : 53).
پرهيز از دشمن
•    ( امام کسي را ديد که چنان بر ضد دشمنش مي کوشيد که به خود زيان مي رساند فرمود :) تو مانند کسي هستي که نيزه بر نفس خودش فرو برد تا ديگري را که در کنار اوست بکشد (حکمت : 296)
5/3/94
پرهيزگار
•    من نفس خود را با پرهيزگاري مي پرورانم تا در روز قيامت که هراسناک ترين روزهاست در امان باشم .(نامه :45).
پوينده
•    پوينده راه خدا ، عقلش را زنده مي کند و نفس خويش را ميکشد (خطبه: 220)
پستي ها
•    نفست را از هر پستي باز دار، هر چند تو را به اهدافت رساند، زيرا هرگز برابر آنچه از نفس خويش صرف ميکني عوض نخواهي يافت (نامه: 31)
ترحم به نفس
•    نادرست ترين برهان ها ، برهان گنهکار است و عذرش از توجيه هر فريب خورده اي بي اساس تر و خوشحالي اش بخاطر آگاه نبودن از نفسش است ... پس چه چيز تو را بر نابودي نفست علاقه مند کرده است ؟ چرا آنگونه که به ديگران رحم مي کني ، به نفس خودت رحم نمي کني ... چه چيز تو را از گريه بر نفست باز داشته ؟ با اينکه چيزي عزيز تر از نفست نيست ( خطبه : 223 )
6/3/94
تقوا
•    همانا تقوا ، صلاح فساد دلها و پاک کننده پليدي نفسهاي شما و روشني بخش تاريکي چشم است ... پس نفسهايتان را براي پرستش خداوند به بندگي و عبادت وا داريد (خطبه : 198).
•    بدانيد هر که تقوا پيشه کند و از خدا بترسد ، از فتنه ها نجات مي يابد و با نور هدايت از تاريکي ها مي گريزد در آن چه نفسش روا داشته است (خطبه : 183)
توشه
•    پس بايستي مرد از نفس براي خويش و از زندگي براي مرگش توشه بگيرد ... بايد که نفس خود را دهان بند زده و مهار آنرا در اختيار گيرد (خطبه : 237).
توحيد 
•    ستايش خدايي راست که آثار قدرت خود را ظاهر کرد ... و انديشه بلند نفوس را از شناخت کنه صفاتش باز داشته است (خطبه : 195)
7/3/94
تشويش خاطر
•    اگر در نفست آنچه از آسودگي نظر و انديشه دوست ميداري جمع نشده باشد (و قصدهاي گوناگون داري) بدان تو مانند شتري که پيش رويش را نبيند ، در خبط بوده، بينا نيستي و در تاريکي ها مي افتي (نامه : 31)
ترس
•    درباره نفست (اي خليفه سوم) از خدا بترس ، قسم به خدا کور نيستي تا بينايت کنند ، نادان نيستي تا تو را تعليم دهند (بلکه دانسته بر خلاف رفتار مي نمايي ) ( خطبه : 165).
•    از خدا پروا کنيد ، تا نهايت آنچه نفس تان را از آن پرهيز داد بترسيد (خطبه : 83)
•    اي معاويه در نفست از خدايت بترس و اختيارت را از کف شيطان در آور (نامه : 32)
تهمت
•    کسي که نفس خود را در جايگاه تهمت قرار داد ، نبايد جز خود را نکوهش کند .(حکمت : 159).
8/3/94
ترک لذّت
•    بهترين چيز براي نفست در دنيا ، رسيدن به لذّت يا انتقام گرفتن نباشد .(نامه : 66)
جسم فداي نفس
•    از جسم خود بگيريد و فداي نفس هايتان نماييد و در اين کار بخل نورزيد. (خطبه : 183)
جنگ
•    نفس خود را براي فرو کردن نيزه و محکم ترين ضربه هاي شمشير ، آماده کنيد. (نامه : 16)
جهل
•    ( در سر راه امام به جنگ صفين دهقانان شهر انبار 60 کيلومتري بغداد) تا امام را ديدند پيشاپيش مي دويدند و علت را گفتند که عادتي است که احترام به پادشاهان خود ميکرديم ، امام فرمود : بخدا سوگند اميران شما از اين کار سودي نبرند و شما در دنيا نفس هاي خود را به زحمت مي افکنيد و در آخرت دچار رنج مي گرديد (حکمت : 37)
9/3/94
جانبازي
•    يا نفس خود را براي جانبازي در راه حق آماده کرده اي ، که در اين حال نسبت به حق واجبي که بايد بپردازي يا کار نيکي که بايد انجام دهي ، ترسي نداري (نامه : 53)
چاره صحيح
•    (اي معاويه ) از الان نفس خود را آماده ساز و بينديش که اگر کوتاهي کني ، بندگان خدا براي درهم کوبيدنت برخيزند. (نامه:65)
حق
•    اگرچه حق سنگين است ، اما خدا آن را براي مردمي که آخرت را مي طلبند و نفسشان را به شکيبايي وا ميدارند ، آسان ميکند. (نامه : 53)
•    هميشه با بصيرتم ، نه حق را بر نفسم پوشيده داشتم و نه حق بر من پوشيده ماند .(خطبه : 10).
•    حکمران از عهده آنچه خدا بر او لازم گردانيده بر نمي آيد مگر به سعي ، ياري خواستن از خدا و آماده کردن نفس بر حق. (نامه:53)
10/3/94
حد ستايش
•    ( به شخصي که در ستايش امام افراط کرد و آنچه در دل داشت نگفت فرمود : ) من کمتر از آنم که بر زبان آوردي و برتر از آنم که در نفست داري .(حکمت : 83)
حال يکسان
•    حال نفوس متّقين در سختيها و گشايش ها يکسان است ... و در نفوسشان خدا بزرگ است و ديگران کوچک ميباشند ... و نفوسشان عفيف است . (خطبه : 193).
خود پسندي
•    اگر حکومت برايت (مالک اشتر) بزرگي و خودپسندي پديد آورد ، به بزرگي پادشاهي خدا که فوق تو است و به توانايي او نسبت نفست به آنچه بر آن توانا نيستي بنگر ، که سرکشي تو را فرو مينشاند . (نامه : 54)
•    خود پسندي به نفس ، يکي از حسودان عقل است . (حکمت 212)
•    بپرهيز از خود پسندي و آنچه از خوبي هاي خود اطمينان کني . (نامه : 53)
•    کردار اهل عراق مرا به شگفتي وا داشته است که مردمش داراي نفسي خود پسند هستند( ومن بين اينها قرار گرفته ام).(نامه: 78)
11/3/94
خشم
•    هرگز بر نفس خويش تسلط نمي يابي و از خشم نمي رهي ، مگر با ياد قيامت و بازگشت به سوي خدا . (نامه :53)
خير خواه
•    بندگان خدا ! خيرخواه ترين مردم براي نفس خود کسي است که فرمانبردار از همه کس در برابر خداست . (خطبه :86)
خودبيني
•    شما همانند قابيل نباشيد که خدا او را برتري داد ولي او نفسش را بزرگ مي پنداشت و حسادت او را به دشمني وا داشت . (خطبه : 192)
خريد و فروش نفس
•    مردم در دنيا دو دسته اند يک دسته  نفس خود را ميفروشند و به تباهي ميکشانند و دسته ديگر نفس خود را ميخرند و آزادش ميکنند . (حکمت : 133)
12/3/94
خيانت
•    همانا هيچيک از افراد خاندانم براي مددکاري و امانت داري چون تو (عبداله بن عباس) مورد اعتماد در نفسم نبود ...(نامه : 41).
خواري نفس
•    دوري تو از آن کس که خواهان تو است ، نشانه کمبود بهره تو در دوستي است و گرايش تو ، به آن کس که تو را نخواهد سبب خواري نفس تو است . (حکمت : 451)
خود سازي رهبران
•    کسيکه نفس خود را رهبر مردم قرار داد ، بايد پيش از آن که به تعليم ديگران پردازد نفس خود را بسازد و پيش از آنکه به گفتار، تربيت کند با کردار تعليم دهد . زيرا آنکس که نفس خود را تعليم  دهد و ادب کند ، سزاوارتر به تعظيم است از آن که ديگري را تعليم دهد و ادب بياموزد . (حکمت : 73).
درخواست
•    خدا به تو اجازه درخواست داده و اجابت را به عهده گرفته است ... پس حاجت خود را با او بگوي و آنچه در نفست داري (از حاجات) نزد خداي باز گوي . ( نامه : 31)
13/3/94
دنيا
•    مبادا دل بستگي  دنيا پرستان و حرص آنان به دنيا تو را مغرور کند ، چرا که خداوند نفست را از حالات دنيا آگاه کرده است . (نامه : 31)
•    ( به نکوهش کننده دنيا فرمود : ) دنيا براي نفست ، حال آنان (گذشتگان) را مثال زد و با گورهايشان ، تا گور خودت را به رخ تو کشيد . (حکمت : 131)
•    چون دنيا به کسي روي آورد ، نيکي هاي ديگران را به او عاريت دهد ، و چون از او روي برگرداند ، خوبي هاي نفس او را نيز بربايد . (حکمت : 9).
•    پيامبر با دل از دنيا روي گرداند و از نفسش ياد دنيا را مي راند و دوست داشت که آرايش از جلو چشمش پنهان باشد پس (علاقه به) دنيا را از نفس خود بيرون کرد . (خطبه : 160)
•    پيامبر (ص).. با قلبش از دنيا اعراض کرد و با نفسش ياد دنيا را براند . (خطبه :109).
14/3/94
دشمن نفس
•    (عاصم بن زياد که از زن و فرزندش کناره گرفته بود و به ترک دنيا پرداخته بود ، امام به او فرمود :) اي دشمن نفس خود ، شيطان سرگردانت کرده ، آيا تو به زن و فرزندانت رحم نمي کني . (خطبه : 209).
 دوزخ
•    آگاه باشيد ! اين پوست نازک تن طاقت آتش دوزخ را ندارد ، پس به نفس هاي خود رحم کنيد . (خطبه : 183).
دام هاي نفس
•    (در جواب مردي که از امام اندرز خواست فرمود : ) از کساني مباش که ... نفس به نيروي گمان ناروا ، بر او چيرگي دارد و او با قدرت يقين بر نفس چيره نمي گردد . براي ديگران که گناهي کمتر از او دارند نگران و بيش از آن چه براي نفس خود عمل کرده اميدوار است . گناه ديگري را بزرگ ، گناه نفس را کوچک مي پندارد . مردم را سرزنش ميکند ، اما نفس خود را سرزنش نميکند ، به نفع نفس خود ، بر زيان ديگران حکم ميکند . ديگران را هدايت اما نفس خود را گمراه ميکند (حکمت : 150).
15/3/94
دفاع
•    هر کدام از شما که در جنگ ، نفس خود را شجاع احساس کرد و برادرش را ترسو يافت ، بايد از او دفاع کند آنگونه که از نفس خود دفاع ميکند . (خطبه : 123).
دو دسته
•    مردم در دنيا دو دسته اند ، يکي براي دنيا کار ميکند و از آخرت باز ميماند ، چون ميترسد بازماندگانش به فقر دچار شوند ولي از تهيدستي نفس خود ايمن گشته است !! (و براي تنگدستي روز آخرت چيزي ندارد)... . (حکمت : 269)
داور
•    شاميان براي نفس خودشان نزديکترين فردي را که دوست داشتند عمروعاص و شما کوفيان براي نفوس خود ابوموسي اشعري را انتخاب کرديد ... براي داوري عبداله بن عباس را رو در روي عمروعاص قرار دهيد (خطبه: 238)
16/3/94
راضي از نفس
•    کسي که از نفس خود راضي باشد ، خشم کنندگان بر او بسيار شوند . (حکمت :6).
زاهد
•    همانا زاهد ترين در دنيا ... اگرچه براي نعمت هاي فراوان مورد غبطه ديگران قرار گيرند ، اما با نفس خود در دشمني بسيار قرار دارند . (خطبه : 113)
زکات
•    کسي که زکات را با رضايت نفس بپردازد ، کفاره گناهانش ميشود پس نبايد ، نفس او با نظر حسرت نگاه کند .آنکس که نفس او زکات را از روي رغبت نپردازد و انتظار بيشتر از آن چه پرداخته است داشته باشد ، نادان به سنت پيامبر (ص) است .
زحمت براي آخرت
•    نفس (متّقي) از دستش در زحمت است ؛ ولي مردم از او در آسايشند ؛ و هميشه نفسش را براي آخرت در زحمت مي افکند . (خطبه : 193).
17/3/94
زن
•    هرگاه زني متکبر شود ، بيگانه را به حريم نفس خود راه نمي دهد . (حکمت : 234).
•    کاري که برتر از توانايي نفس زن است به او وامگذار ، زيرا زن گل بهاري است نه پهلواني سخت کوش . (نامه : 31)
زاد
•    سرانجام حرکتي که در پيش داري يا به بهشت است يا به آتش ، پس پيش از رسيدن نفست به آن سراي براي خود زاد و توشه اي بفرست . (نامه : 31).
•    بايد بهترين توشه را با خود برداريد ، از اين خانه دنيا توشه برداريد تا نفسهاي شما  ، فرداي رستاخيز نگهبانتان باشد . (خطبه : 64).
•    از اين دنيا توشه برگيريد ، تا فردا نفس خود را با آن حفظ کنيد . (خطبه : 28).
18/3/94
ستم بر نفس
•    در حالي صبح کردم که بنده اي مملوک و بر نفس خود ستمکارم ؛ خدايا بر تو است که مرا محکوم فرمايي ...، خدايا نفسم را نخستين نعمت گرانبهايي قرار ده که ميستاني . (خطبه : 215).
سيره پيشوا
•    عاصم به امام گفت : شما امامي ! چرا لباس خشن مي پوشي و غذاي ناگوار مي خوري؟ امام فرمود : خداوند بر پيشوايان عدل و حق واجب کرد که نفسهاي خود را با مردم ناتوان همسو کنند تا فقر ، آنها را به طغيان نکشاند . (خطبه : 209)
سخاوت
•    ما (بني هاشم) از آن چه در دست داريم بخشنده تر و براي جانبازي در راه دين نفسهايمان سخاوتمندتر است . (حکمت : 120)
19/3/94
شرّ
•    (اي معاويه) نفس خود را به پا ، و بر نفس خويش بترس ... نفس، تو را به شر و بدي وادار ساخت و در گمراهي افکند و به تباهکاري وادار نمود . (نامه : 30)
شکستن شهوات
•    (خطاب به مالک اشتر) مي فرمايد که:  نفس خود را هنگام شهوات فرو ِنشانَد و هنگام سرکشي ها آنرا بازدارد زيرا نفس به بدي وا مي دارد مگر کسي را که خدا بر او رحم کند . (نامه :53)
شيطان
•    ( اي معاويه ) شيطان را از خودت بهره مده و او را بر نفس خويش راه مده . ( نامه :17)
شبهات
•    ( درباره مذمّت مغيرة بن شعبة فرمود : ) او را از دين نگرفته مگر دنيا را با قصد ، بر نفس خود پوشيده تا شبهات را بهانه لغزش هاي خود قرار دهد .. ( حکمت : 405)
20/3/94
صبر
•    نفس خود را براي استقامت در برابر مشکلات عادت ده که شکيبايي در راه حق ، عادتي پسنديده است ... زيرا در آغاز زندگي قرار داري و به روزگار روي آوردي و نيتي سالم و نفسي با صفا داري . (نامه :31)
•    آنکس که خدا ثروتي به او داده ... بايد نفس را بر دادن حقوق واجبه ( مانند خمس و زکات ) وا دارد و در برابر مشکلاتي که در اين راه به او مي رسد شکيبا باشد . ( خطبه : 142 )  پس بازمانده ايام خويش را دريابيد و در برابر ناروايي ها نفس تان صبر پيشه کند . ( خطبه : 86 ).
طلب فهم
•    به کار گير راهي که پدرانت و صالحان از خاندانت پيموده اند چون آنان که تو درباره خويش نظر مي کني درباره نفس خودشان نظر داشتند . اگر نفس تو بدون آنکه بداند ، سر باز زند آنچه خويشاوندان بر آن گذشتند نپذيرفتند ( به معلوم عمل و از نامعلوم دوري کردند ) پس تلاش کن که درخواستهاي تو در طلب فهم و تحصيل علم باشد نه اينکه به شبهات روي آوري .( نامه : 31 )
21/3/94
طبقات مردم
•    1 – اگر گروهي از مردم دست به فساد نمي زنند ، بخاطر اين است که نفس شان ناتوان و شمشيرشان کند بوده و امکانات مالي ندارند .
2 – گروهي دست به فساد مي زنند و نفس شان آماده کشتار ديگر است .
3 – گروهي رياکارانه دامن خود را جمع کرده و نفس خود را همانند مؤمنان واقعي مي آرايند .
4 – گروهي به ملک نرسيدند پس نفس خود را به همان حال به قناعت آراسته و لباس زاهدان را پوشيده اند . ( خطبه : 32 )
طمع
•    آنکه نفس را با طمع ورزي بپوشاند خود را پست کرده است . کسي که زبانش را بر نفسش حاکم کند خود را بي ارزش کرده است . ( حکمت : 2 )
22/3/94
ظلم
•    ستمي که بخشودني است ستمي است که : بنده در بجاي آوردن برخي گناهان بر نفسش روا داشته است ( خطبه : 176 )
•    چگونه براي نفس خويش بر کسي ستم کنم ؛ که او بسوي پوسيده شدن مي رود و در خاک ، زماني طولاني اقامت مي کند ؟! ( خطبه : 224 )
عبادت
•    نفس خود را در وا داشتن به عبادت ، فريب ده و با آن مدارا کن و به زور بر چيزي مجبورش نساز (نامه : 69 )  خداوند بندگانش را با نماز ، زکات و تلاش در روزه حفظ کرده است ، تا جوارحشان آرام و ديدگانشان خاشع و نفوسشان فروتن و دلهاشان متواضع باشد ( خطبه : 192 )
عطا به زير دست
•    ( خطاب به سران لشکر ) از نفس خود به ايشان ( سربازان ) ببخشيد ، چيزي را که خدا با آن کار شما را اصلاح مي فرمايد ( نامه : 50 ).
23/3/94
عذر گويي
•    اگر رعيت بد گمان به تو شد ، عذر خود را به آنان آشکارا بگو ، و با اين کار از بد گماني نجات شان ده اين کار رياضتي براي نفس خودت است ( که در مقابل آنان عذرهايت را بگويي ) ( نامه : 53 )
عجز
•    آنکه دشمن را بر نفس خويش مسلط گرداند تا آنجا که گوشتش را بخورد و استخوانش را بشکند و پوستش را جدا سازد و ... عجزش بسيار بزرگ و قلبش کوچک است ( خطبه : 34 )
عيب جويي
•    بر نفس خود از گناه کوچک ايمن نباش ؛ که براي آنهم کيفري داده مي شود پس هر کس بخاطر آنکه عيبِ نفسِ خود را مي داند از عيب جويي ديگران خود داري مي کند. ( خطبه : 140 )
•    آنکس که در عيب نفسش بنگرد از عيب جويي ديگران باز ماند ... احمق واقعي کسي است که در عيوب مردم بنگرد و آنرا زشت بشمارد سپس همان را در نفسش قبول کند و مرتکب شود ( حکمت : 349 )
24/3/94
عشق مجازي
•    هر کسي به چيزي عاشق شود ... پس دنيا دلش را ميميراند و نفسش شيفته دنيا مي گردد پس بنده دنيا شود ( خطبه : 109 )
عظمت خدا
•    همانا کسي که عظمت خدا در نفسش بزرگ و منزلت او در قلبش والاست ، سزاوار است که هر چه جز خدا را کوچک شمارد ( خطبه : 215 )
عزت نفس
•    اي بندگان خدا ! خدا را ،خدا را ، در حق نفس تان ، که از همه چيز نزد شما گرامي تر و دوست داشتني تر است ( خطبه : 157 )
علت بيماري نفس
•    اگر مردم بر حکومت چيره شوند يا زمامدار بر رعيت ستم کند ... احکام دين تعطيل و نفوس به بيماري هاي فراوان مبتلا شوند ( خطبه : 215 )
25/3/94
علت شکست ملت ها
•    از کينه ورزي در دلها و دشمني در سينه ها و پشت کردن نفوس به يکديگر دوري کنيد که سبب شد پشت آنها ( ملت ها ) را شکست و قدرت آنها را درهم کوبيد ( خطبه : 192 )
عملي نيکو
•    حال که نفس شما زنده و برقرار است ، پس عمل نيکو انجام دهيد ؛ زيرا که پرونده هاي شما گشوده و راه توبه بازاست ( خطبه : 237 )
عادات
•    اي مردم کار تربيت نفس خود را بر عهده گيريد و نفس را از عادت هايي که به آن حرص دارد باز گردانيد ( حکمت : 359 )
غش نفس
•    همانا کسي که نفس خود را بيشتر مي فريبد مغبون است و در نزد خدا گنهکار ترين انسان هاست ( خطبه : 86)
26/3/94
غالب شدن بر نفس
•    بندگان خدا ! بپرهيزيد مانند پرهيز کسي که به نفس خود چيره شده و بر شهوات خود پيروز گرديده و با عقلش بدرستي مي نگرد ( خطبه : 161 )
غفلت
•    ( اي معاويه ) به گمراهان فرو مايه گوش مسپار ! اگر که چنين کني به تو اعلام مي دارم که در غفلت زدگي قرار گرفته اي ( نامه : 10 )
•    آنان ( گمراهان ) به آخرت پشت کرده اند ، نه به آنچه آرزو مي کردند رسيدند و نه از حاجت خويش بهره اي بدست آوردند . من شماها و نفستان را از غفلت زدگي مي ترسانم ( خطبه : 153 )
فدا کردن
•    دنيا مي خواست آنها ( متّقين ) را اسير خود گرداند ؛ که آنها با فدا کردن نفسشان خود را آزاد ساختند ( خطبه : 193 )
27/3/94
فخر فروشي
•    فرزند آدم را با فخر فروشي چکار ؟ ! او که در آغاز نطفه گنديده و در پايان مرداري بدبوست ، نه ميتواند روزي نفس خود را فراهم کند و نه مرگ را از خود دور نمايد ( حکمت : 454 )
فرمانده
•    پس از شنيدن غارت شهر انبار، توسط ياران معاويه ؛ به مردم فرمود : شما از انجام نفس خود درمانده ايد ، چگونه کار ديگري را برايم کفايت مي کنيد ؟ ( حکمت : 261)
فتنه
•    ( خطاب به مردم بصره ) هنگام پيدايش فتنه ها ، هر نفسي که ميتواند خود را به اطاعت پروردگار مشغول دارد چنان کند ( خطبه : 156)
قاضي
•    اگر قاضي حکمي را نداند آنرا مي پوشاند تا ناداني نفسش آشکار نشود ( خطبه : 17 )
28/3/94
قناعت
•    آنها ( متّقين ) را ميبيني که  قلب شان فروتن ، نفسشان قانع ، و خوراکشان کم است ( خطبه : 193 )
قضاوت
•    براي قضاوت از ميان مردم ، برترين فرد را نزد نفست انتخاب کن کسي که کارها به او سخت و ناتوان نيايد ... و نفس او به طمع ، مايل نباشد ( نامه : 53 )
قيامت
•    قيامت روزي است... نيکو حالترين افراد کسي است که جايي براي ثابت گذاشتن قدمش پيدا کند ، و براي نفسش ، محل وسيعي بدست آورده باشد ( خطبه : 102 )
•    آيا کسي هست که قبل از فرا رسيدن روز دشوار قيامت براي نفسش اعمال نيکي انجام دهد ؟ ! ( خطبه : 28 )
29/3/94
قرآن
•    قرآن حجت خدا بر بندگان است و پيمان عمل کردن به آنرا از بندگان گرفت و نفس هاشان را در گرو آن قرار داد ( خطبه : 183 )
•    ( متّقين ، قرآن را ) در شب ،جزء جزء و با تفکر ميخوانند و نفس خود را محزون مي دارند و هر گاه به آيه اي برخورد کنند که تشويقي در آن است با طمعِ بهشت به آن روي آورند و با نفوس خود پر شوق در آن خيره شوند ( خطبه : 193 )
•    از قرآن پيروي کنيد ؛ با قرآن خدا را بشناسيد و نفس خود را با قرآن اندرز دهيد ( خطبه : 176 )
قسم
•    سوگند به خدايي که نفسم در دست اوست ، نمي پرسيد از چيزي که ميان شما تا روز قيامت مي گذرد و نه از گروهي که صد نفر را هدايت يا گمراه مي سازد جز آنکه شما را آگاه ميسازم و پاسخ ميدهم ( خطبه : 93 )
•    قسم به خدايي که نفسم در دست اوست ، شاميان بر شما پيروز خواهند شد ( خطبه : 94 )
30/3/94
قتل نفس
•    به خدا سوگند ، اگر آنان ( طلحه و زبير ) به آنچه که مي خواهند ( از رياست ) دست يابند ، هر آينه هر کدام نفس ديگري را ميگيرد و رفيقش را تباه و نابود مي سازد ( خطبه : 148 )
کدام نيرو
•    ( کسي از امام پرسيد با کدام نيرو بر حريفان خود پيروز شديد ؟ فرمود: ( د ر جنگ ) به هيچ کس بر نخوردم مگر  بر زيان نفس خود ياري مي نمود .( حکمت : 318 )
گرامي داشتن
•    کسي که نفس خود را گرامي دارد ، شهواتش او را خوار شمارد ( حکمت : 499 )
گيرنده نفوس
•    ( ملک الموت ) گيرنده نفوس گردن کشان و از بين برنده پادشاهي فرعون هاست ( نامه : 3 )
31/3/94
گفتار
•    مؤمن هر گاه بخواهد سخني بگويد ، نخست در نفسش مي انديشد اگر نيک بود اظهار مي دارد و اگر ناپسند بود پنهانش مي کند ( خطبه : 176 )
مخالفت با خواسته ها
•    ( اي محمد بن ابي بکر ) بدان که من تو را سر پرست بزرگترين لشکر مصر قرار دادم ، سزاوار است که با خواسته هاي نفست ، مخالفت کرده و از دين خود دفاع کني ( نامه : 27 )
 مؤمن
•    مؤمن بايد شبانه روز خود را به سه قسمت تقسيم کند : زماني براي نيايش و زماني براي تأمين هزينه زندگي و زماني براي واداشتن نفس به لذّت هايي که حلال و مايه زيبايي است ( حکمت : 390 )
•    مؤمن سينه اش از هر چيز فراخ تر و نفسش از هر چيز خوار تر است ... و نفس او از سنگ خارا سخت تر است. (حکمت:333)
روزشمار سالانه                                                                                                تير94
1/4/94
مذمّت مردم
•    در مشکلات ، پناهگاهشان نفس خودشان است ( و به گفته خدا و رسول نمي نگرند ) در امور پوشيده اعتمادشان بر رأي هاي خودشان است گويا هر مردي پيشواي نفس خود است ( خطبه : 88 )
مرگ
•    از مرگ بترس ! نکند زماني سراغ تو را گيرد که در حال گناه و يا نفست در انتظار توبه باشد و مرگ مهلت ندهد و بين تو و توبه ، فاصله اندازد که در اين حال نفس خود را تباه کرده اي ( نامه : 31 )
•    با آمدن مرگ ، کار نفس تمام ميشود و فرار از مرگ باعث رسيدن به آن است ( خطبه : 149 )
•    خوش باشيد که نفستان ( در جنگ ) از بدن جدا مي گردد و به آساني بسوي مرگ مي رود ( خطبه : 66)
•    ما ياران مرگيم و نفس هاي ما هدف نابودي هاست ( حکمت : 191 )
•    در ايام رهايي نيکوکار باشد پيش از آنکه مرگ گلوگاه او را بفشارد ، پس براي نفس خود و جايي که مي رود آماده باشد ( خطبه : 86 )
2/4/94
مکروه داشتن عمل
•    بهترين کارها آن است که با ناخشنودي نفست در انجام آن بکوشي ( حکمت : 249 )
ملامت
•    جز نفس خويش ،ديگري را سرزنش ننماييد ( خطبه : 16 )
محاسبه
•    آنانرا ( اهل ذکر ) در برابر عقل در مراتب پسنديده و مجلس هاي شايسته تصور کني ، در حالي که دفترهاي محاسبه اعمالشان را باز کرده و براي رسيدگي به حساب نفس هاشان آماده اند ... پس به حساب نفس خويش برس زيرا به حساب ديگران ، محاسبي غير از تو مي رسد ( خطبه : 222 )
•    کسي که از نفس خود حساب کشد سود مي برد و کسي که از آن غفلت کند زيان مي بيند ( حکمت : 208 )
•    بندگان خدا نفس هايتان را بسنجيد قبل از آنکه مورد سنجش قرار گيريد و پيش از آنکه به حساب نفستان برسند حساب خود را برسيد ( خطبه : 90 )
3/4/94
مدح
•    ( گروهي امام ( ع ) را ستايش کردند ) امام عرض کرد : بار خدايا تو نفسم را بهتر مي شناسي و من نفسم را بيشتر از آنان مي شناسم مرا از آنچه اينان مي پندارند نيکوتر قرار ده و آنچه را که نمي دانند بيامرز ( حکمت : 100 )
•    ( اي معاويه ) اگر خدا نهي نمي کرد که انسان از نفسش تعريف کند فضايل فراواني را که دلهاي آگاه مؤمنان آن را شناخته و گوش شنوندگان با آن آشناست بر مي شمردم ( نامه : 27 )
مالک نفس خداست
•    مردم ، مرا با سخنان زيباي خود مستاييد ، تا از عهده وظايفي که نفسم نسبت به خدا و شما دارد برآيم ... گمان مبريد اگر حقي به من پيشنهاد دهيد بر نفسم گران آيد ... جز او پروردگاري نيست ، او مالک ما است ما را بر نفس خود اختياري نيست ...خداوند نفسم را حفظ و کفايت مي کند ( از اينکه اشتباه کنم ) ( خطبه : 216 )
مکارم اخلاق
•    اي مردم ! ملکات اخلاق از نفس خود را به شما نشان ندادم ؟ ! ( خطبه : 87 )
4/4/94

مشغول بودن به نفس
•    هر کس مشغول به غير نفس خود شود در تاريکي ها سرگردان گردد ( خطبه : 157 )
متهم کردن نفس
•    ( متّقين ) نفس خود را متهم مي کنند و از کردار خود ترسناک هستند ( خطبه : 193 )
•    انسان با ايمان شب را به روز و روز را به شب نمي رساند جز آنکه نفس خويش را متهم مي داند و همواره نفس را سرزنش مي کند و گناهکارش مي شمارد ( خطبه : 176 )
محکوم کردن
•    سوگند به خدا اگر اين صفت ( رو آوردن خدا به تو و دوري تو از خدا ) در دو شخصي بود که در توانگري و قدرت ، مساوي و برابر بودند ، تو اول کسي بودي که نفس خود را بر زشتي اخلاق و نادرستي کردار محکوم ميکردي ( خطبه : 223 )
نفس سازشکار
•    با نفس هايتان سازشکاري و ستمي را روا مداريد که ناگهان در درون گناه سقوط مي کنيد ( خطبه : 86 )
5/4/94

نصيحت
•    نصيحت آن کس را که خير خواه نفستان مي باشد گوش کنيد و به جان و دل بپذيريد ( خطبه : 121 )
•    بنده خدا بايد از پروردگار خود بپرهيزد و نفس خود را پند و نصيحت دهد ( خطبه : 64 )
نيکوکاري
•    ( خطاب به رؤساي لشکر ) بايد آنچه که آنان را بدان نيرومند کند در نفست بزرگ ( و دشوار ) جلوه نکند و نيکوکاري تو نسبت به آنان را هر چند اندک باشد خوار مپندار ( نامه : 53 )
نگهباني
•    از جمله حقي که بر توست آن است که نفس خويش را نگهبان باشي ( نامه : 59 )
•    اي بندگان خدا ! بدانيد که خداوند از شما بر نفستان نگهباناني گماشته و ديده بان هايي از جوارحتان بر گزيده و حافظان راستگويي قرار داده که اعمال شما را حفظ مي کنند ( خطبه : 157 )
6/4/94

 نيکي
•    پس ( از نيکي با رعيت ) هر گاه کاري پيش آيد به عهده ايشان بگذاري ، نفسشان با خوش دلي آن را به انجام رساند ( نامه:53)
•    تنگدستي کشاورزان ، از نفسهاي زمامداراني است که به جمع اموال و بد گماني به پايداري حکومتشان دارند ، ( نامه : 53 ).
نادان
•    نويسندگان نبايد در بستن قراردادي که به زيان توست کوتاهي کنند و منزلت خويش را بشناسند . همانا آن که از نفس خود نادان باشد به مقام و کار ديگران نادان تر است ( نامه :53 )
نا خشنودي
•    از هر کاري که نفست خشنود و عموم مردم از آن ناخشنود باشند بپرهيز ( نامه :69 )
نفس رام
•    پيراهن وصله داري بر اندام امام (ع) بود ، شخصي پرسيد چرا پيراهن وصله دار مي پوشي ؟ فرمود : دل به آن فروتن و نفس رام مي شود و مؤمنان از آن سرمشق مي گيرند ( حکمت : 102 )
7/4/94

نماز
•    پيامبر (ص) خود را در نماز خواندن به زحمت مي انداخت ؛ پي در پي خانواده اش را به نماز امر مي کرد و نفسش در بپا داشتن آن شکيبايي مي کرد ( خطبه : 199 )
واگذاردن به نفس
•    دشمن ترين افراد نزد خدا کسي است که خدا او را به نفسش واگذارده تا از راه راست منحرف گردد و راه را بدون راهنما برود ( خطبه : 103 )
•    دشمن ترين آفريده ها نزد خدا دو نفرند : مردي که خدا او را به نفسش واگذاشته ، پس از راه راست دور افتاده ، دلش شيفته بدعت شده ، مردم را گمراه کرده و به فتنه انگيزي مي کشاند ... ( خطبه : 17 )
واگذاري به خدا
•    نفس خود را در همه کار به خداي خويش وا گذار ؛ که آن را در پناهگاهي که نگاهدارنده و گيرنده اي که تواناست ، مي گذاري ( نامه : 31 )
8/4/94
وحي
•    اي فرزند آدم ! خودت وصيّ نفست در مال خويش باش ( حکمت : 254 )
واعظ
•    هر کس ( در باطن ) براي نفس خود واعظي داشته باشد خدا را بر او حافظي است ( حکمت : 89 )
وعده
•    به زودي به آنچه که نفسم وعده داده وفا مي کنم ، اگر چه تو ( ابوموسي اشعري ) دگرگون شده اي ( نامه : 78 )
وفاي به عهد
•    نفس خود را سپر پيمان خود گردان زيرا هيچيک از واجبات الهي مانند وفاي به عهد نيست ( نامه : 53 )
9/4/94

وارث
•    چيزي براي بعد از مرگت باقي نگذار يا وارث به طاعت صرف و سعادتمند شود و خود به هلاکت مي رسي و يا نافرماني گيرد و هلاک شود و در گناه او را ياري کردي . هيچکدام از اين دو سزاوار نيست که آنها را بر نفس خود مقدم بداري ( حکمت : 416 )
وقت
•    براي نفس خودت و خدايت ، نيکوترين وقتها و بهترين ساعات شب و روزت را انتخاب کن اگر چه همه وقتها براي خداست ( نامه : 53 )
هواي نفس
•    خدا رحمت کند کسي که شهوت خود را مغلوب و هواي نفس را سرکوب کند زيرا بازداشتن نفس از شهوت ، کار مشکلي است ( خطبه : 176 )
•    براي پيروي از فرامين اين عهد،نامه اي که براي تو ( مالک اشتر ) نوشته ام و با آن حجّت را از نفسم بر تو تمام کردم تا هنگامي که نفست به هواي خود شتاب کند بهانه اي نزد من نداشته باشي ( نامه : 53 )
10/4/94

هزار ضربت
•    قسم به خدايي که نفس پسر ابي طالب بدست اوست هزار ضربت شمشير بر من آسان تر از مرگ در بستر استراحت و مخالفت با خداست ( خطبه : 123 )
يادگيري علم
•    براي اخذ علم ، پيش از خشک شدن گياه آن ( رحلت پيشوا ) بشتابيد و پيش از آنکه به نفس خودتان مشغول گرديد ، از معدن علوم از اهلش استخراج کنيد ( خطبه : 105 )
يتيم و سالخورده
•    از يتيمان و پيران سالخورده ( به خاطر ناتواني ) که راه چاره اي ندارند و نفس خود را براي نيازمندي آماده نساخته اند پيوسته ( دست نياز بر نمي دارند ) دلجويي کن که مسئوليتي سنگين بر دوش حکمرانان است ( نامه : 53 )
11/4/94
نفس در مثنوي
در اين بخش مباحث مطرح شده از مثنوي مولانا جلال الدين بلخي درباره نفس مي باشد . که اين موضوع را از شش دفتر آن استخراج نموديم سپس بر مبناي ايجاز و اختصار، توجه و توضيح کوتاهي براي روشن شدن ابيات درج کرديم .                                                                       البته ؛ مقصودِ بيتي شايد چند منظوره بوده باشد ، و لکن ما فقط در موضوع نفس که از ظاهر بيت معلوم مي گردد ، متذکّر شديم . در شرح ، فقط از شرح شش جلدي جامع آقاي کريم زماني استفاده کرديم ؛ و هر کس طالب تفصيل قبل و بعد ابيات است بدان شرح مراجعه کند . مطالب اين قسمت بر چهار موضوع طرح شده :
1 – تشبيهات نفس                                                                                2 – معايب و بيماري هاي نفس                                                                                    3 – مداواي نفس                                                                                                      4 – حکايات
اميد است به تفضّل حضرت حق ، اين مطالب معرفت نفس براي خوانندگان مفيد افتد .
1-    تشبيهات نفس
فرعون 
•    نفس ، فرعونيست هان سيرش مَکُن                 تا  نيآرد  ياد  از آن کفرِ کُهن                                    (4/3621)
نفس امّاره همانند فرعون است ، او را سير نکن ، تا به ياد کفر قبلي اش نيفتد . اگر نفس هر غذايي خواست به او بدهي و سيرش کني ، او دچار سرکشي مي شود .
12/4/94
نمرود 
•    نفس ، نمرودست و ، عقل و جان ، خليل               روح در عين است و ، نفس اندر دليل               (2/3311)
 نفس امّاره همانند نمرود است و عقل و روح به منزل حضرت ابراهيم خليل است که به حقيقت رسيده ، در حالي نفس گرفتار دليل لفظي مي باشد .
•    آتش شهوت را چه چيز خاموش مي کند ؟ نور خدا و نور ابراهيم
تا ز نارِ نفسِ چون نمرود تو                                وارَهد اين جسم همچون عُودِ تو                            (1/3702)
تا اينکه جسم همانند چوب تو ، از آتش نفس تو که مانند نمرود است ، برهد . نمرود ادعاي خدايي کرد ؛ و سرکشي نفس او بجايي رسيد که پيامبري همانند ابراهيم (ع) را در درون آتش قرار داد .
مادر 
•    نفسِ توست آن مادرِ بَد خاصيت                   که فَسادِ اوست در هر ناحيت                                            (2/82)
•     نفس امّاره تو مانند آن مادر پليد است که تباهي او همه جا را فرا گرفته است ؛ پس پسر، مادر را کشت . آگاه باش و نفس امّاره خود را به قتل رسان ، زيرا به خاطر آن فرومايه ، هر لحظه قصد قتل عزيزي را بر مي آيد و ديگران را آزار و اذيّت مي نمايد . (2/783)
 13/4/94
زن 
•    نفس خود را زن شناس ، از زن بَتَر               ز آنکه زن جُزوي است ، نفست کلّ شر                     (2/2272)
تو نفس خود را زن ، بلکه بدتر از زن بدان ؛ چون زن اگر شرّي دارد جزيي است ، اما نفس امّاره شرّش کلّي است.
•    ز اخِّروهنَّ مرادش نفسِ توست                   گر به آخر بايد و عقلت نخست                              (2/1856)
از اينکه در حديثي فرمود: ( آنان (زنان) را پشت سر قرار دهيد ) در معني منظور نفس امّاره توست ، چون نفس امّاره هميشه پشت سر عقل بايد باشد . عرفاء عقل معاد را مقدّم بر نفس امّاره مي دانند ؛ و هر کس به اين مقام و رتبه برسد مرد مي نامند ؛ خواه زن باشد يا مرد . و استفاده از بيان در شعر از باب تمثيل و استعاره استفاده شده است .
نفس گبر
•    هر که مُرد اندر تنِ او نفسِ گبر                  مر وَرا فرمان بَرَد خورشيد و ابر                                           (1/3004)
هر کس نفس کافر و سرکشش در او بميرد ، خورشيد و ابر مطيع فرمان او مي گردد . يعني با تهذيب نفس ،انسان مي تواند در بعضي کائنات تصرف کند .
14/4/94
بت 1
•    مادر بُت ها ، بُت نفس شماست              ز آنکه آن بُت ، مار و اين بُت ، اژدهاست                              (1/772)
اصل همه بُت ها ، بُت نفس امّاره شما مي باشد ؛ در واقع بت بيروني که او را مي پرستند به منزله مار است . ولي بت دروني حکم اژدهاست .انيّت و منيّت ، غريزه ، خودخواهي و تکبّر  و عُجب ، بُتي است که از بُت مجسمه از چوب و سنگ ، هزاران مرتبه بدتر و مخوف تر است که به يک باره گي صاحبش را مي درد و به نابودي و هلاکت مي  رساند .
•    آهن و سنگ است نفس و ، بُت شرار                  آن شرار از آب مي گيرد قرار                                     (1/773)
در مثال نفس به منزل آهن و سنگ چخماق است و بُت به منزل شراره و آتشي است که از برخورد سنگ چخماق و آهن پديد مي آيد و با آب رياضت ، خاموش مي شود . پس هر اثر بدي از درون برخيزد ، فقط با آب توبه و رياضت و رحمت الهي و توفيق ، مي توان آن را خاموش نمود .
•    بُت سياهابه است اندر کوزه اي                       نفس ، مر آب سيه را چشمه اي                                  (1/775)
بُت درون آدمي همانند آب سياهي است که در درون کوزه اي باشد و نفس سرچشمه اين آب سياه است . يعني هوي و هوس و شهوات و رذائل اخلاقي و ... منبع همه آنها نفس امّاره است .
15/4/94
بت 2
•    آن بُت منهوت چون سيل سيا                       نفس بُت گر چشم? پُر آب و را                                     (1/776)
بت تراشيده شد? کافران ، همانند سيل سياهي است که ممکن است بعد از مدّتي  ، تيرگي اش برطرف گردد ولي نفس امّاره ، بُت گر و بُت ساز مثل چشمه اي است که هميشه جاري است . پس نفس امّاره مانند سرچشمه سيلاب است که سيلاب را از سرچشمه بايد بست
•    بُت شکستن ، سهل باشد ، نيک سهل               سهل ديدن نفس را ، جهل است جهل                         (1/778)
 شکستن بت ظاهري کاري آسان است ولي آسان شمردن و ناچيز گرفتن نفس امّاره ، جاهلانه و نابخردانه است
•    چون سزاي اين بُت نفس ، او نداد                  از بُت نفسش ، بُتي ديگر بزاد                                       (1/771)
چون شاه سگ سيرت ، نفسش را بر شريعت انجام نداد ، از نفس همچون بُت اش ، بُتي ديگر زاييده شد . هر کسي که نفس امّاره معبود او شد ، معبودهاي باطل از او تکثير گردند .
16/4/94
غول
•    به عقيده بعضي قدماء ، غول (شيطان ماده) مسافران را از راه ، منحرف مي کرد 
بهر اين بعضي صحابه از رسول                       ملتمس بودند مکر نفس غول                                          (1/366)
براي همين بود که بعضي اصحاب ، از پيامبر تقاضا مي نمودند که از فريب نفس امّاره توضيحاتي برايشان بدهد
غول ، مراد نفس امّاره و فريب کار است که داراي دام هايي است و سالک را از طريق حق منحرف مي کند و به فساد مي کشاند
•    مو به مو ، ذرّه به ذرّه مکرِ نفس                           مي شناسيدند چون گل از کرفس                       (1/369) اصحاب پيامبر (ص) به ياري او ، نيرنگ نفس امّاره را يکي يکي و در کمال دقّت مي شناختند همانطور که گل را از کرفس تشخيص مي دادند ؛ يعني عمل درست را از ترفندهاي حيله گر آن مي شناختند
17/4/94
سوفسطا
•    نفس سوفسطايي آمد ، مي زَنَش                           کِش زدن سازد ، نه حجّت گفتنش                            (2/3500)
 نفس مانند سوفسطائيان است بايد او را بزني ، آنگاه وي را مي تواني به راه بياوري نه با حجّت آوردن نفس؛ با دليل و حجّت به راه نمي آيد ، بلکه با رياضت و چوب طاعت به راه مي آيد . سوفسطائيان که در اواخر سده پنجم ميلادي مي زيستند ، معمولاً با جدل و مناظره و سفسطه و مغالطه ، طرف را مغلوب خود مي کردند ، پس عقل را مقهور خود مي نمودند تا با توجيه و هوي پرستي غالب آيند .
دست
•    نفس را تسبيح و مصحف در کمين                 خنجر و شمشير اندر آستين                                         (3/2554)
نفس امّاره در تشبيه ، مانند آدمي است که در دستش تسبيح و در دست ديگرش قرآن است اما در آستين يک دستش خنجر و در آستين ديگرش شمشير پنهان کرده است . پس مبادا گول تسبيح و قرآن در دست گرفتن او را بخوري ؛ که کارش امّاره گي و خنجر و شمشير را براي گمراهي و نيرنگ آماده کرده است .
18/4/94
دوزخ 1
•    چونکه جزوِ دوزخ است اين نفسِ ما                        طبع کُلّ دارند جمله جُزوها                                  (1/1382)
نفس امّاره به دوزخ تشبيه شده ، همانطور که جزء تابع کلّ است ، پس نفس امّاره نيز صفت دوزخ را دارد . آتش جهنّم يک واقعيت کلّي است و هر جزئي از رذائل و اخلاق ناپسند بالطبع بدان کشيده مي شوند و به عبارتي درون آن کلّ مي باشند .
•    چون کند چَک چَک ، تو گويش مرگ و درد                تا شود اين دوزخِ نفسِ تو سرد                     (2/1258) آتش نفست وقتي چک چک کند به او مرگ و درد بر تو باد، تا بخاطر اين نهيب دوزخ نفس تو سرد شود .
چک چک، آواز صداي سوختن فتيله چراغ ، وقتي که تر باشد را گويند . گفته مي شود که آب نور مؤمن کامل مانند آب است که اگر بر سر آتش نفس ريخته شود ، نفس از آن مضطرب مي گردد و به خموشي فرو مي رود و آرام مي گردد .
19/4/94
دوزخ 2
•    چون شما اين ، نَفسِ دوزخ خُوي را                         آتشيِّ گَبر فتنه جوي را
جهدها کرديد و او شد پرصفا                                نار را کشتيد از بهر خدا                             (2/2560-2559) شما نفس امّاره که صفت جهنّمي دارد ، و خصلتش آتشي و کافري و آشوب طلب است را با جهاد و رياضت با صفا نموديد ، و آتش آن را براي خدا از بين برديد . بر اثر رياضت و سير و سلوک ، شهوت تبديل به تقوا ، خشم تبديل به حلم ، حرص تبديل به ايثار و ... مي شود . رذيله ها دوزخي هستند ، پس ديو چو بيرون رود ، فرشته در آيد .
•    صورت نفس اَر بجويي اي پسر                           قصّه دوزخ بخوان با هفت در                                     (1/779
اي پسر ، اگر صورت حقيقي را مي خواهي بشناسي ، داستان جهنّم که داراي هفت درب است را در قرآن ، سوره حجر، آيات 43 و 44 بخوان ؛ و بعد آنرا بفهم . درباره هفت درِ دوزخ سخن بسيار گفته اند ؛ به کتاب هاي تفسيري مراجعه شود که بعضي منظور از آنان را هفت صفتِ رذيله، مادر و اصل رذايل گفته اند .
بهر تقدير نفس امّاره هر دمي به صورتي در آيد مناسب درکات جهنّم ؛ و اين در درون انساني براي ورود به دوزخ ، به صفتي مناسب جهنّم در آيد . و هر لحظه بت نفس صدها مکر و حيله سر راه انسان مي گذارد و صدها فرعون را مکّارانه غرق مي کند .
20/4/94
•    دوزخ است اين نفس و ، دوزخ اژدهاست               کو به درياها نگردد کمّ و کاست                           (1/1375) نفس امّاره به منزله جهنّم است و جهنّم مانند اژدهاست که هر چيزي را به کامش مي کشد و هيچ آبي شعله او را نتواند کم کند .
•    مداوا اين است :
دست را اندر اَحَد و احمد  بزن                          اي برادر وا رَه از بوجهل تن                                       (1/782)
توسّل به خداوند و پيامبر پيدا کن تا اي برادر از نفس دوزخي يعني ابوجهل تن رهايي پيدا کني . ابوجهل يعني پدر ناداني و مظهر عناد و کينه و دشمني است .
پاييز
•    آن خزان ، نزد خدا نَفس و هواست                 عقل و جان ، عين بهارست و بقاست                          (1/2051) در حديثي از پيامبر (ص) رسيده که فرمود : از باد و سرماي پاييز دوري کنيد . مولانا مي گويد : آن پاييز و خزان نزد خدا نفس و هواي آن است . ولي عقل و جان ، عين فصل بهار و جاودانگي است .
21/4/94
حيوانات
•    تو ستوري هم که نفست غالبست                 حکم ، غالب را بُوَد اي خود پرست                          (4/2003)
تو که مغلوب نفس امّاره ات هستي چارپايي بيش نيستي ، اي خود پرست فرمان از کسي که غالب است را ميبري. خداوند اين کسان را همانند انعام بلکه پايين تر از آنها ياد فرموده است . (اعراف/179)
•    دُمِّ اين اُستور نفست شهوت است                   زين سبب پس پس رود آن خود پرست                     (6/1121)
شهوت مانند دُم نفس است از اين جهت نفس خود پرست عقب عقب مي رود . مولانا در اينجا نفس را به چهارپا تشبيه کرده است .
خرگوش
•    اي تو شيري در تکِ اين چاه ، فرد                نفسِ چون خرگوش ، خونت ريخت و خَورد                    (1/1351) اي انسان تو همانند شير شکست خورده در ته چاه ظلماني افتاده اي و نفست همانند خرگوش ، يعني نفس امّاره که تو را فريب داده و خونت را بريخت
•    نفس خرگوشت به صحرا ، در چرا                    تو به قَعرِ اين چَهِ چون و چرا                                      (1/1352)
نفس امّاره ات همچون خرگوش در صحراي شهوات مي چرد در حالي که تو در چاه بحث و جدال مانده اي .
22/4/94
سگ
•    هين سگِ نفس تو را زنده مخواه                  کو عدوِّ جان توست از ديرگاه                                            (2/474)
 بهوش باش و سگ نفس خود را زنده مپندار که او از زمانهاي ديرين ، دشمن روح تو بوده است .
•    گر معلَّم گشت اين سگ هم سگ است            باش ذَلَّت نَفسُهُ کو بَدرَگ است                                (6/4859)
اگر نفس امّاره که سگ است تعليم هم يابد باز سگ است پس اي آدمي در زمره افرادي باش که نفس امّاره را ذليل و خوار نموده اند . چون نفس خوي تهاجمي و تخريبي دارد با بعضي تعليمات همانند کتاب خواني ، شعر گوش کردن ، حديث شنيدن درست نمي شود مگر با مجاهده اکبر و تحت تربيت استاد حاذقي طيّ طريق کردن ، بتواند او را در سلطه عقل معاد در آورد .
زاغ
•    هين مَدو اندر پسِ نفسِ چو زاغ                      کو به گورستان بَرَد ، نه سوي باغ                                     (4/1312)
دنبال نفس امّاره نرو که او مانند زاغ تو را به گورستان مي برد نه به سوي باغستان . گورستان ، يعني دنيايي که مردار در آن باشد ، باغستان يعني حقايق و امور معنوي .
23/4/94
گاو 1
•    نفس خود را کُش ، جهان را زنده کن                  خواجه را کشته ست ، او را بنده کن                           (3/2504)
•    مدّعي گاو ، نفسِ توست ، هين                         خويشتن را خواجه کرده ست و مِهين                          (3/2505)
•    نفس گويد : چون کُشتي تو گاو من ؟                  ز آنکه گاوِ نفس باشد نقش تن                                   (3/2509)
 وقتي فقيري از خداوند رزق خواست گاوي به خانه اش رفت ، و فقير آن را کشت . مدّعي نزد داود پيامبر (ص) آمد و خواست قصاص کند که خداوند با دليل براي داود (ع) ثابت کرد که مدّعي گاو ، جدّ اين فقير را که ، خواجه او بود کشته بود ، و اموال او را به يغما برده ؛ و الان آن خون خود را نشان داده است . مدّعي گاو به نفس امّاره و فقير کشنده گاو به عقل و حضرت داود به حق تشبيه شده است .   نفس امّاره خود را بکش تا دنيا زنده شود . او خواجه (روح) خود را کشته بود بايد او را بنده خود مي ساخت . مدّعي گاو در مثل نفس امّاره توست که خواجه خود (روح) را که فرمانرواي وجود بود کشته ؛ و خود را خواجه و مهتر خوانده است . نفس به عقل گويد : تو گاو مرا کشتي ؟ چونکه گاو نفس ، شبيه صورت تن آدمي است .
•    مدّعي گاو نفس آمد فصيح                          صد هزاران حجّت آرَد ناصحيح                                         (3/2552)
نفس امّاره مانند مدّعي گاو سخنور است و براي توجيه کارش صد هزار دليل ناصحيح مي آورد .
24/4/94
گاو 2
•    خواجه زاده عقل مانده بي نوا                       نفس خوني خواجه گشت و پيشوا                                  (3/2510)
کشنده گاو که فرزند آن خواجه مقتول بود به عقل تشبيه شده است که ضعيف شده ؛ اما نفس که قاتل عقل است به خواجگي رسيده است . هر وقت نفس امّاره ، عقل معاد را ضعيف نمايد خود ، حکم رانِ وجود انسان مي گردد پس عقل معاد از رياضت و مجاهدت مي افتد و نفس امّاره خواجه مي شود .
•    نفس ، آن گاو ست و آن دشت ، اين جهان          کو همي لاغر شود از خوفِ نان                             (5/2866) در تمثيل ، نفس گاوست و صحرا منظور دنياست ، نفس از ترس نبودن نان لاغر مي شود . يعني نفس به صاحب خود مي گويد : غذا نداريم ، فردا چه بخوريم ، به دريغا واحسرتا ، هي جوش مي زند و لاغر مي شود . نگاهي به گذشته اش نمي کند که هيچ وقت بي نان و روزي نبوده است . از شرايط طريقت ، کشتن گاو نفس امّاره است و آن با تازيانه و ضربات رياضت بهوش آيد و آگاه گردد.
•     گاوِ نفسِ خويش را زودتر بکش                    تا شود روحِ خفي زنده و بِهُش                                     (2/1446) يعني گاو نفس امّاره ات را زود تر بکش تا روح پنهان بهوش بيايد و حيات پيدا کند .
25/4/94
موش
•    نفسِ موشي نيست الّا لقمه رَنَد                       قدر حاجت ،موش را عقلي دهد                                 (2/3273)
(عالمان علوم تقليدي که همانند موش براي متاع دنيوي ،به دريافت هايي براي ارضاي نفس گام بر مي دارند) در تعريف چنين افرادي مي گويد : نفس موش بي مقدار است و به ربودن لقمه اي اکتفا مي کند ، از اين جهت عقل باندازه همان نفس حقير داده مي شود .

الاغ
•    زني با خري جمع شد و سبب هلاکتش شد ، در تشبيه و استفاده از اين قصّه ، چنين مي گويد :
دانکه اين نفسِ بهيمي ، نَر خرست                  زير او بودن از آن ننگين تر است                                            
در رهِ نفس ار بميري در مَني                           تو حقيقت دان که مثل آن زني                                                   
•    نفس ما را صورتِ خر بِدهد او                      ز آنکه صورت ها کند بَر وَفقِ خو                           (5/1394-1392) بدان که نفس حيواني همانند آن نره خر است ، چون زير چنين حيواني قرار گرفتن از عمل قبيح آن زن بدتر است. خداوند نفس امّاره ما را به صورت خر ، در خواهد آورد ، چون صورت را مطابق سيرت ها تجسم دهد.
•    شد خرِ نفس تو ، بر ميخش ببند                      چند بگريزد ز کار و بار چند ؟                                  (2/729) نفس امّاره تو به مثل خر است ، که از خداوند فرار کرد . و افسارش را به ميخي ببند ؛ تا کي اين خر از بار طاعت مي گريزد ؟
26/4/94
2 – معايب و بيماري هاي نفس
بي ادب
•    قرن قرن از شُومِ نفسِ بي ادب                    ناگهان اندر جهان مي زد لَهَب                                           (6/4864)
در هر عصر و دوره اي از نحوست نفس بي ادب ، ناگهان شعله آتشي زبانه مي کشيد و مردم و زندگي ها را بر باد هلاکت مي انداخت . باصطلاح خانمان سوزترين بلاي انساني ، زلزله و سيل و وبا و طاعون نيست بلکه پياده شدن فرامين نفس امّاره است .
بد
•    گرگ دريابد وليّ را ، بِه بود                       ز آنکه دريابد وليّ را نفسِ بَد                                            (6/2471)
اگر گرگ وليّ خدايي را حمله ببرد بهتر است از آنکه او گرفتار بدنفسان يعني آدم هاي شرير گردد . اگر چه گرگ پُر گزند است اما مکر و حيله و گزند شريران صدها برابر بيشتر از گرگ است .
•     گرگ درّنده ست نفسِ بَد ، يقين                     چه بهانه مي نهي بر هر قرين ؟                                   (6/4856)
 نفس پليد همانند گرگي درّنده است ، چرا بيهوده مي گويي که همنشينان مرا گمراه کردند .
27/4/94
زشت
•    در ضلالت هست صد کَل را کُلَه             نفسِ زشتِ کُفرناکِ پُرسَفَه                                                   (6/4857)
•    نفس در گمراهي هست که براي صد آدم کچل ، کلاه مي بافد. همين نفس زشت و کفرآلود و بسيار نادان. يعني نفس بسيار توجيه گر است که خرابي هاي خود را با ماستمالي و کلمات واهي مي پوشاند .
خُبث
•    جمله قرآن شرح خُبثِ نَفس هاست                  بنگر اندر مُصحَف ، آن چشمت کجاست ؟                 (6/4862)
•    ذکر نفسِ عاديان ، کآ لت بيافت                   در قتال انبيا مو مي شکافت                                         (6/4863)
سراسر قرآن درباره شرح پليدي نفس هاي آدميان است . با ديده به قرآن خوب بنگر ، چشم باطني ات کجا رفته است ؟   ذکر نفس قوم عاد در قرآن آمده ، که چون ابزار قدرت به دست آنان بيفتاد ، در کشتن پيامبران سنگ تمام گذاشتند.
غرور
•    همچو کنعان سر زشتي وا مَکَش                   که غرورش ، داد نفسِ زيرَکَش                                        (4/1409)
تو مانند کنعان فرزند نوح از نشستن بر کشتي سرپيچي مکن که غرور ، نفس زيرک او را فريب داد .
28/4/94
خود نمايي
•    ميل به خود نمايي شبيه به زني فاحشه شده که روي خودش را از مردمان نمي پوشاند ، بلکه خود را آرايش مي کند تا فتنه بيشتري ايجاد کند .
رَغمِ اين نفس و قبيحه خوي را                   که نپوشد رُو ، خراشم روي را                                             (5/662)
عليرغم اين نفس امّاره و صفت زشت که روي خود را از ديگران  نمي پوشانند و مي خواهد خودش را نشان بدهد ، ولي من روي خود را مجروح مي کنم تا نتواند خود نمايي کند . يعني با رياضت و مجاهده ، ميل به خودنمايي را مي توان مجروح نمود .
تهديدات (وسوسه ها) 
•    که بُوَدشان لرزه و تخويف و ترس                      از توهم ها و تهديدات نَفس
فرعون به ساحران خود که به موسي ايمان آورده بودند ، مي پنداشت که جادوگران بر اثر وسوسه و تهديدهايي از طرف او به شکنجه و يا قتل صورت مي گيرد ، به لرزه و ترس و هراس دچار خواهند شد در حالي که آنان به موسي ايمان آورده و از وهم و خيال و ارعاب او آزاد شده بودند .
•    روي در انکارِ حافظ بُرده يي                         نام تهديدات نفسش کرده يي                                         (3/2083)
تو نگهبانان موکّل دروني خود را انکار مي نمايي و آنچه ترا از کارت باز مي دارد نام تهديدات نفس (وسوسه هاي نفس امّاره) نهاده اي . 
29/4/94
مکر 1
•    من ز مکر نفس ديدم چيزها                        کو بَرَد از سِحر خود تمييزها                                            (2/2278)
مولانا مي گويد : من از نيرنگ نفس خيلي چيزها ديدم ، چون او با جادوي نيرنگ خود قوّه تمييز و تشخيص آدمها را از بين ميبرد . بدان که نفس وعده دهد و خلاف کند ، و هر لحظه و ساعتي بهانه اي نو و حيله اي تازه متصوّر مي کند و بعد صاحبش را به تصديق آن فعل مي گمارد آنگاه در دام خود مي اندازد . وعده هاي پوچ دادن  و آرزوهاي گرم از سحر اوست  که مردان بزرگي از نيرنگ او ، از مردانگي افتادند و بند هوي و شهوت شدند و به هلاکت رسيدند.
•    مکرِ نفس و ، تن نداند عامِ شهر                    او نگردد جز به وحيُ القلب قهر                                    (3/2560) عموم مردم از حيله گري نفس با خبر نيستند ؛ نفس امّاره جز به وحي قلب مقهور و مغلوب نمي شود . 
•    مردم نَفس از درونم در کمين                        از همه مردم بتر در مکر و کين                                               (1/906)
نفس امّاره از درون در کمين من نشسته است ، و او از همه مردم در فريب و دشمني بدتر است .
30/4/94
مکر 2
•    کسي به قاضي و عالمي درباره فعل خداوند اعتراضات و سؤالاتي کرده بود از جمله پرسش کرد :
دور دارد از ضعيفان در کمين                   مکرِ نفس و فتنه ديوِ لعين                                                 (6/1746)
چه مي شد که خداوند ، مردم ضعيف را از حيله نفس و فتنه شيطان لعنت شده دور بدارد .
از جمله جوابهاي عالم اين بود :
ور نبودي نفس و شيطان و هوا                   ور نبودي زخم و چاليش و وَغا                                         (6/1748)
اگر نفس و شيطان و هواي نفس نبود ؛ اگر زخم و کشمکش و جنگ نبود ، پس خداوند به چه لقبي از صابر و صادق و بخيل و ... بندگان را مخاطب و پاداش و کيفر مي دهد . حکمت کارها براي تعين راه از بيراهه ، خوب از بد است اگر همه خوب و بهشت روند حکمت آفريدن جهنّم و محاسبه و کيفر و ... همه پوچ بود و ارزش اعمال و اشخاص ديگر قابل تقدير نبود . (6/1757-1747)
روزشمار سالانه                                                                                                مرداد 94
1/5/94
ظلومي  1
•    کسي که مغلوب و مقهور هوي نفس خود است ، قدرت تمييز ندارد تا ظالم را از مظلوم بشناسد ؛ ظلومي نفس آنست که همانند سگ به آدم ناتوان حمله مي کند و زخمي مي نمايد .
ظالم از مظلوم ، آن کس پي بَرَد                        کو سرِ نفسِ ظَلومِ خود بُرَد                                           (3/2435)
ظالم را از مظلوم کسي مي تواند بشناسد که سر نفس ستمگر خود را بريده باشد . پس کسي که خود مقهور نفس است قدرت تشخيص را ندارد .
•    ور نه آن ظالم که نفس است ، از درون               خصمِ مظلومان بُوَد ، او از جنون                              (3/2436)
و الّا نفس ستمکار که در باطن اوست بخاطر جنونش دشمن مظلومان خواهد بود .
•    نفسِ تو هر دم برآرد صد شرار                   که ببينيدم ، منم ز اصحابِ نار                                             (3/2464)
اي ستمگر ، نفس تو در هر لحظه ، صد نوع شرارت ها ظاهر مي کند و با زبان حال نه قال مي گويد : مرا ببينيد که من از جهنّم يان هستم . آدمي که نور ندارد ، و نفسش به ظلم و کين مشغول است ، خودش بدون آنکه حرفي بزند ، مي گويد : من آتشي هستم و به طرف دوزخ دارم مي روم .
2/5/94
ظلومي 2
•    او ازو صد گاو بُرد و ، صد شتر                      نفس اين است اي پدر از وي ببُر                                    (3/2467)
ستمگر حق ناشناس بخاطر يک گاو ، صد گاو و شتر از خواجه اي بکمک گرفت . پدر جان نفس امّاره چنين است ؛ و خود را از او جدا کن .
•    همچو اهل نفس و اهل آب و گل                       در جهان بنشسته با اصحاب دِل                                  (6/3921)
 (شاهزاده اي از ظلومي نفسش بزور عالمي را به مجلس شراب آورد تا از آن بنوشد . عالم از اين نوشيدن به اعتراض و غوغا و فرياد در آمد). اين موضوع مانند آن است که اهل نفس و اهل دنيا با اهل معرفت بنشيند که چنين مجلسي و معاشرتي هيچ با هم تناسبي ندارند .
•    گفت آدم که ظَلَمنا نَفسَنا                           او ز فعلِ حق نَبُد غافل چو ما                                         (1/1489)
حضرت آدم (ع) بخاطر ترک اولي گفت : خداوندا ما به نفس خودمان ستم کرديم . آدم (ع) مانند ما نبود تا از توحيد افعالي بي خبر باشد ، لذا توبه اش قبول شد .
•     يک قدم زد آدم اندر ذَوقِ نفس                     شد فراق صدر جنّت ، طَوقِ نفس                                    (2/15)
حضرت آدم (ع) يک قدم به ذوق نفساني گام برداشت فراق از مقام بالاي بهشت مانند طوقي به گردنش افتاد
هر گاه در اين جهان به سوي نفسانيّت  گامي ناآگاهانه برداشته شود ، شير روحانيّت با خون نفسانيّت  در آميزد و بر اثر اين آميزش از مرتبه والاي روحاني به ورطه نازل جسماني فرو مي افتد .                                                      (2/14)
3/5/94
کبر و خودبيني
•    شخص خودبين اگر عيبي در کسي ببيند خشمگين مي شود .
حَميتِ دين خواند او آن کبر را                        ننگرد در خويش ، نفسِ گِبر را                                    (1/3348)
آدم متکبّر   و خودبين ، آنرا غيرت مي گويد ، و نفس کافر خود را نمي بيند که عيب خود را بشناسد .
•    علت ابليس اَنَا خيري  بُده ست                         وين مرض ، در نفسِ هر مخلوق هست                    (1/3216) بيماري ابليس که گفت : من از آدم (ع) بهتر هستم ، در نفس هر يک از آدميان اين بيماري وجود دارد . ابليس به خدا عرض کرد : من از آدم بهتر هستم مرا از آتش و او را از گِل آفريدي . (اعراف/12) اين تکبّر  و انيّت در همه بالقوّه وجود دارد ؛ و دفع اين رذيله با آتش رياضت ذوب مي شود .
•    تا من و ماهايِ ايشان بشکند                         نفسِ خودبين ، فتنه و شر کم کند                                  (4/3777)
شاهان وقتي جايي مي روند با سرهنگان و پيش قراولان و سربازان با هيبت خاص ، با نيزه ها و شمشيرها و با صداي رعب انگيز و ... مي روند تا اينکه منيّت و تکبّر  مردم شکسته گردد ، و نفس خودبين آنان به خرابکاري و فتنه نيفتد.
4/5/94
حرص
•    آدمي را عجز و ، فقر آمد امان                    از بلاي نفسِ پُر حرص و غمان                                        (3/3283)
انسان را ناتواني و بي چيزي ايمن مي سازد از شرّ نفس حريص و انواع غم ها .
پختن نفس
•    کوري تو ، حق مرا خود برگزيد                          سرنگون شد آنچه نفست مي پزيد                      (4/2335)  حضرت موسي (ع) به فرعون فرمود : به کوري چشم تو ، خداوند مرا برگزيد و آنچه در نفست آن را مي پروراندي بر ضد من واژگون شد .
•    عاقبت بين است عقل از خاصيت                         نفس باشد کو نبيند عاقبت                                      (2/1548)
پايان کار ديدن از ويژگي هاي عقل معاد است و نفس امّاره فرجام کار را نمي بيند . هر چيزي هويّت اوليه خود را از دست بدهد ، در موجود غالب ، هضم مي شود . پس عقلي که مغلوب نفس امّاره مي شود ديگر آن عقل نيست ، و ربطش به عقل معاش است .
•    عقل کو مغلوبِ نفس ، او نفس شد                                                                                               (1/1549)
عقلي که مغلوب نفس امّاره شد عقل نيست بلکه نفس امّاره است .
5/5/94
نيش
•    اي برادر ، صبر کن بر دردِ نيش                       تا رهي از نيشِ نفسِ گبرِ خويش                                    (1/3002)
اي برادر بر درد نيشِ رياضت صبر کن ، تا از نيش و گزند نفس کافرت نجات يابي . نفس تلوّن دارد و هر کس را به نيشي ضربه مي زند در حالي صاحب آن فکر مي کند اين گزند صلاح اوست ؛ ولي نمي داند که از ابزار ديگري براي رذيله اي بکار مي برد و دست بردار نيست ، پس مجاهدت و رياضت و مقابله با شهوات نفس الزامي است تا آنکه مغلوب نگردد.
حيله
•    آنچه مي گويد: در اين انديشه ام                      آن هم از دستانِ آن نفس است هم
و آنچه مي گويد : غفورست و رحيم                 نيست آن جز حيله نفسِ لئيم                           (2/3086 -3085)   آدم نيرنگ باز و مدّعي همانند چهار پايان مي گويد: من در انديشه الهي هستم ؛ اين هم از حيله نفس امّاره است و اگر بگويد : خدا آمرزنده و مهربان است ، اين نيز از نيرنگ نفس فرومايه است .
6/5/94
تن پروري
•    همچو صاحب نفس ، کو تن پَروَرد                      بر دگر کس ، ظنّ حِقدي مي برد                               (2/772)  مانند شخصي که اسير نفس امّاره است و به پرورش تن مشغول است و گمان مي کند که ديگران به او کينه دارند
اين گمان نفس است که ديگران بر او حسادت مي ورزند يا دشمن اند ، در حالي که همان نفس امّاره دشمن اوست.
•    نفسش اندر خان? تن نازنين                       بر دگر کس دست مي خايد به کين                                  (2/775) نفس امّاره در خانه جسم عزيز شمرده مي شود ، ولي او ديگري را دشمن مي پندارد و از خشم ، دست به دندان مي گزد . اگر سالک با رياضت گام بردارد ، ديگر بدبيني نسبت به ديگران به ذهنش نمي آيد .
ناسپاسي
•    آدمي اندر بلا کُشته ، بِه است                     نفسِ کافر نعمت است و گره مي کند                           (6/4796)
بهتر است که انسان در سختي کشته شود ، چون نفس امّاره ناسپاسي مي کند و گمراه کننده است . بعضي بلاها براي بعضي ها نعمت است ، چون وقتي از بلا نجات يابد ، در کفران نعمت ها و گمراهي مي افتد ، و از زنجير نفس امّاره راه رهايي پيدا نمي کند .
7/5/94
منيّت
•    زين مني چون نفس را زاييدن گرفت                   صد هزاران ژاژ خاييدن گرفت                                (6/4769)  چون از اين احساس غرور و خودبيني نفس امّاره شاهزاده باليدن گرفت ، صدها هزار سخن ياوه و دعوي بي اساس بر زبانش جاري شد . بعد که او از اشتباه خود متنبّه شد ، اعتراف نزد شاه کرد .
•    کردي اي نفس بَدِ بارِد نَفَس                             بي حفاظي با شهِ فرياد رس                                (6/4788) شاهزاده گفت: اي نفس پليد که نَفَسي سرد و نحس داري در برابر شاه فريادرس چرا بي شرمي و گستاخي کردي !!

سوگند
•    آدم احمق ، سخن دروغ و سوگند نادرست مي گويد و به پيمان خويش وفادار نيست . مبادا کسي از قسم و نيرنگ احمق ، فريفته او گردد .
نفس او ميرست ، و عقل او اسير                     صد هزاران مُصحَفش خود خورده گير                      (2/2134)  نفس احمق فرمانرواي اوست و عقلش اسير امّاره اوست اگر صد هزار بار به قرآن سوگند بخورد هيچ فايده اي ندارد .
•     ز آنکه نفس ، آشفته تر گردد از آن                  که کُني بندش به سوگند گِران                                   (2/2136) 
نفس امّاره را اگر با قسم دادن محکم ، به زنجير بکشي ، پريشان تر مي شود . يعني در سير و سلوک با قسم دادن نفس امّاره را نتوان مهار کرد . در مثل ، اگر اسيري امير خودش را به بند کشد ، آن امير آن را پاره مي کند و رهايي مي يابد.
8/5/94
بي خويشي
•    نفس را از آن نيستي وا مي کُشي                    ز آنکه بي فرمان شد اندر بيهُشي                               (6/228) خداوندا تو نفس را از عالم بي خويشي و رهايي از دنيا به با خويشي باز مي گرداني ، بدون آنکه بي خويشي بدون فرمان تو حاصل شود . مردم براي ناهوشياري شدن از هوشياري ، به کاري مشغول مي شوند يا خود را مست مي کنند تا دمي رها و از فکر زندگي بدور باشند .
 کلاه ربايي
•    خونبهاي ِ جُرمِ نفس ِ قاتله                          هست بر حلمش ، دِيَت بر عاقله                                   (5/2101) خونبهاي قتل غير عمد بر عهده خويشان قاتل است همچنين تاوان کار گناهکار بر حلم و بردباري خداوند است .
حلم خدا به خويشان قاتل غير عمد تشبيه شده است و خونبها همان عفو کريمانه خداوندست .
•    مست و بي خود نفسِ ما از آن حلم بود            ديو در مستي کلاه از وي ربود                                      (5/2102) نفس ما از حلم خدا سرمست بود که شيطان در حالت مستي آمد و کلاه از سر او برداشت و او را فريب داد .
9/5/94
مدح
•    از وفورِ مدح ها ، فرعون شد                      کُن ذَليلَ النفسِ هَوناً لا تسُد                                          (1/1867) نفس آدمي بر اثر ستايش هاي مردم ، به فرعون تبديل مي گردد ، پس تو بايد کسي باشي که نفست خوار و نرم شده باشد و سروري نجويد . ستايش ها چون به طبع نفس سازگار است ، آدمي کم کم خود را کسي مي بيند در حالي که در درازمدت به او زيان مي رساند و چاره اش ، حالت خاکساري و تواضع و نرمخويي روا داشتن است.
رهزن
•    گر نه نفس از اندرون راهت زدي                   رهزنان را بر تو دستي کي بُدي ؟                                   (3/4063) اگر نفس از درون ، تو را گمراه نمي نمود ، راهزن چطور مي توانستند بر تو غالب شوند .
مست
•    نفس تو تا مستِ نُقل ست و نبيد                     دانکه روحت خوشه غيبي نديد                                (5/2446)  تا هنگامي که نفس تو مست شيريني و شراب است ، بدان که روحت هيچ خوشه عالم غيب را نخواهد ديد نفس امّاره تا غرق در شهوات و لذات است به حقايق و عوالم ملکوت هيچ دست رسي پيدا نخواهد نمود .
10/5/94
فسون
•    در فسون نفس کم شو غِرّه يي                      کآفتاب حق نپوشد ذرّه يي                                              (6/432) تزوير نفس امّاره را نخور که خورشيد عدالت حق ذرّه اي را نمي پوشاند . هيچ عملي از کوچک و بزرگ در محاسبه الهي مخفي نمي ماند و به حساب رسي کشيده مي شود .
بسته دست
•    همچو تو کز دستِ نفسِ بسته دست           همچو آن صوفي شدي بي خويش و پست                          (5/3756)
مانند تو ، که از دست نفس امّاره ات ،دستش بسته گرديده ، مانند آن صوفي است که حقير و بيهوش شدي . صوفي که خيال مي کرد مي تواند بجنگد وقتي به جنگ رفت نتوانست و ترسيد . سپس رفت اسير دست بسته اي را بکُشد که از هيبت و نهيب اسير بيهوش شد .
مرده
•    نفس ها را لايق است اين انجمن                      مُرده را در خور بُوَد گور و کفن 
نفس اگرچه زيرکست و خُرده دان                   قبله اش دنياست ، او را مرده دان                       (4/1656-1655) آدم هايي که هواي نفس دارند لايق انجمن دنيايي هستند ، آنان در واقع مرده هستند و شايسته گور و کفن (اموات) مي باشند . نفس اگر چه زيرک و باريک بين است ، قبله او دنياست ، او را مرده بشمار .
11/5/94
بيمار
•    شيطان وقتي کسي را گمراه مي کند با توجيهات واهي و وساوس و افسون ها شخص بيمار را مي فريبد .
خويش جالينوس سازد در دوا                     تا فريبد نفسِ بيمار تو را                                                  (5/156) شيطان در دادن دارو و درمان کردن ، خود را جالينوس حکيم جا مي زند تا نفس بيمار تو را فريب دهد.
زبون
•    انبياء و اولياء مردم را درباره رذائل اخلاقي و دعوت به سوي حق اندرز و هشدار مي دادند از جمله موعظه آنان اين بود
وز هوس ، وز عشقِ اين دنياي دون                    چون زنان ، مر نَفس را بودن زبون                            (2/3061)  از هوس و شيفتگي به دنياي پست مي گفتند و از تسليم بودن در برابر نفس به ناتواني و عجز زنان تشبيه مي کردند .
سموم 
•    از سمومِ نفس ، چون با علّتي                          هر چه گيري تو ، مرض را آلتي                                  (3/2693) 
از باد زهر آلود نفس ، صفات زشت ترا بيمار کرده ؛ پس هر چه تو بگيري ، به بيماري تبديل مي گردد خباثت صفات زشت نمي گذارد اگر خوبي و محبتي به تو رو کند ، آنرا به بدي و دشمني تبديل گرداند .
12/5/94
هوي
•    و آن هواي نفسِ غالب بر عَدُو                        نفس ، جنسِ اسفل آمد شد بدو                             (4/2704) هواي نفس بر دشمن غلبه دارد ، چون نفس در مرتبه پست مي باشد ، لذا دشمن دين هم به پستي روي مي آورد .
شقاوت
•    هست مَي هاي شقاوت نفس را                       که زِرَه بيرون بَرَد آن نحس را                                  (4/2688) براي کساني که شقاوت نفس دارند شراب حبّ و زر و زور و رياست و ... وجود دارد که بخاطر نوشيدن آنها ، شخص شوم و منحرف مي گردد .
شهوت
•    نفس شهواني ز حق کرّست و کور                       من به دل کوريت مي ديدم ز دُور                         (4/235)  نفس شهوت پرست از حق کور و کرست من با ديده دل ، اي بيمار دل از دور کور دلي ترا مي ديدم .
13/5/94
گول
•    سرّ آن خرگوش دان ديوِ فَضول                       که به پيش نفسِ تو آمد رسول                                   (3/2806) راز آن خرگوش که به عنوان مثال شد ، همان شيطان فضول است که به پيش نفس تو به رسالت آمد .
•    تا که نفسِ گول را محروم کرد                        ز آبِ حيواني که از وَي خِضر خَورد                                (3/2807)   تا نفس کودن ، تو را از نوشيدن آب حياتي که حضرت خضر خورد ، محروم نمود .                     
•    کسبِ فاني خواهدت اين نفسِ خَس                   چند کسبِ خَس کُني ؟ بگذار پس                      
•    نفسِ خَس گر جويدت کسب شريف                  حيله و مَکري بُوَد آن را رَديف                     (2/2603-2602)  نفس فرو مايه به کسب دنياي فاني يعني شهوات علاقه دارد ، تا کي مي خواهي به کسب بي ارزش بپردازي ، ديگر اين کسب بس است . هر گاه نفس پست ، وقتي خواهان کسبي ارزشمند شد ، حيله اي را در پشت آن قرار داده است . يعني نفس امّاره خواهان زشتي هاست اگر راه خيري جلويت مي گذارد بدان که آن دامي برايت مي باشد ؛ و حواست از اين نيرنگ او جمع باشد .
14/5/94
شوم
•    گر نبيني ، اين جهان معدوم نيست                     عيب جز زِ انگشتِ نفسِ شُوم نيست                      (1/1402)    اگر تو جهان را با بستن چشم و پوشاندن آن نبيني ، اين دليل نمي شود که جهان وجود ندارد . پس انگشت نحس نفس امّاره توست که ديده دلت را پوشانده است و حقايق عالم را نمي بيني .
لئيم
•    تو ز من با حق چه نالي اي سَليم ؟                   تو بنال از شرّ آن نفسِ لئيم                                       (2/2718)  تو اي آدم ساده دل ، چرا از دست من به نزد خداوند ناله سر مي دهي ؟ تو از گزند نفس لئيم (فرو مايه ، پست ، حُقّه باز) ناله سر بده . بعضي گناهي مي کنند آنرا بر گردن ديگران مي اندازند ، با اينکه با اختيار و ميل آنرا بدون اجبار مرتکب شده اند . مثلاً شيريني زياد مي خورد و در بدنش دُمَل در مي آيد و عفونت مي کند و مريض مي شود ، آنگاه ابليس را لعنت مي کند که خواست او بوده است .
•    با لئيمِ نفس ، چون احسان کند                   چون لئيمان نفسِ بد ، کفران کند                                       (3/3010) هر گاه شخصي به نفس فرومايه اش نيکي کند ، نفس امّاره چون فرومايگان راه ناسپاسي را پيشه خود مي نمايد .
15/5/94
لعين
•    چه خرابت مي کند نفس لعين ؟                        دور مي اندازدت سخت اين قرين                               (3/974)  به چه چيزي نفس ملعون تو را خراب مي کند ؟ و تو را از مقام قرب دورت مي اندازد
گران
•    تو هم از بيرون بَدي با ديگران                           و اندرون ، خوش گشته با نفسِ گران                          (4/1918) تو در بيرون با مردم بدرفتاري و در درون خود با نفس ناهنجارت خوش رفتاري . بعضي ، مردمِ بيرون را دشمن و بدي پندارند و با نفس حيله باز خود ، دوستي روا مي دارند .
گرسنگي
•    باز نفسش از مَجاعت بر طپيد                           ز انتجاع و خواستن چاره نديد                              (6/4249)   بخاطر فشار گرسنگي ، شخص وقتي به مصر رسيد نفسش به جنب و جوش افتاد و چاره اين کرد که طلب رزق و طعام کند و گدايي نمايد . نفسش او را به شب گردي واداشت تا کسي او را نشناسد ؛ گاهي نفسش مي گفت : گدايي بکنم يا نکنم ، از يک طرف فشار گرسنگي و از طرفي شرم و مقامش مانع مي شد ، که ناگهان در اين گيرُدار نفس و عقل ، داروغه شهر که دنبال دزدان بود او را دستگير کرد .
16/5/94
نفس با نفس 1
•    نَفس با نَفس دگر چون يار شد                       عقلِ جُزوي عاطل و بي کار شد                                         (2/21)
هر گاه دو نفس غير رحماني با هم متّحد شوند ، مسلماً عقل جزوي عاطل و باطل مي ماند و از انجام کار خير در مي ماند .
•     نَفس با نَفسِ دگر خندان شود                      ظلمت افزون گشت ، ره ، پنهان شود                                 (2/27)  هر گاه نفس امّاره اي با نفس امّاره ديگر همراه شود ، هر چند از اين دمساز شدن خشنود هستند . ولي تاريکي گمراهي فزوني مي گيرد و در نتيجه راه حق بر سالک پنهان مي شود . افرادي به ديگران تعليم مي دهند که خود راه رفته نيستند ، و بعضي ها شاگرداني را تعليم مي دهند که آنان بعد از مدّتي از سير و سلوک مي روند .
•    نفسِ تو با توست شاگردِ وفا                      غير ، فاني شد ، کجا جويي ؟ کجا ؟                                  (5/3195)  نفس تو همراه توست و همانند شاگرد وفادار توست ، ديگران مي روند تو آنان را از کجا خواهي پيدا کرد ؟  اينجا درسي به اساتيد خلاق و عرفان مي دهد که هر چه مريد پيدا کني براي تو سودي ندارد ، و روزي آنان را از دست خواهي داد ، به تهذيب خود مشغول باش .
17/5/94
نفس با نفس 2
•    آشنايي نفس با هر نفسِ پست                          تو يقين مي دان که دَم دَم کمترست                           (3/2690)  هر گاه نفسي با نفس فرومايه ديگر مانند خود آشنا گردند ، تو حتماً بدان که لحظه به لحظه ميانشان آشنايي کمتر مي شود .
•    ز آنکه نفسش گِردِ علّت مي تند                      معرفت را زود فاسد مي کند                                   (3/2691)  چون نفس امّاره دنبال غرض و مرض دور مي زند به همين علت ، آشنايي را زود تباه مي سازد .
بي عهد
•    نفس ، بي عهدست ، زآن رُو کشتني ست              او دَنيّ و قبله گاه او دني ست                               (4/1654) نفس امّاره بي وفاست به همين دليل بايد کشته شود . او پست است و قبله آدمهاي پست مي باشد .
متّهم
•    متّهم  نفس است ، نَه عقلِ شريف                       متّهم  حِسّ است ، نَه نور لطيف                          (2/3499)  نفس امّاره متّهم  است نه عقل ارجمند ، حواس ظاهري که تحت فرماندهي نفس به خرابکاري مشغول است متّهم  مي شود نه نور لطيف پروردگار .
18/5/94
3– مداواي نفس 
اولياء
•    مير آخُر بود حق را مصطفي                           بهرِ اُستوران نفسِ پُر جفا                                       (4/2005) خداوند براي نفس هاي همچون ستور و چارپاي جفا کار ، پيامبر را به عنوان مربّي ( در اصطلاح شعري مير آخور يعني رئيس اصطبل ) فرستاد . خداوند از روي احسانش فرمود : اي پيامبر بگو بياييد تا شما را تربيت کنم زيرا من مربّي ام ..دنيا مانند آخور و اهلش همانند احشام و مربّي اهل دنيا همانند انبياء هستند .
•    نفسها را تا مُرَوَّض کرده ام                         زين ستوران ، بس لگدها خورده ام                                      (4/2007)  تا بخواهم نفس هاي حيواني را تربيت کنم از نفس همانند ستور لگدهاي زيادي خورده ام . (مُروّض : اسب و ستور تربيت شده ) لذا پيامبر (ص) فرمود : هيچ پيامبري همانند من آزار نديد .
•     اين زمان گر بست نفسِ ساحرش                  گفتِ تو سودش کند در آخِرش                                  (4/2027)  اگر اين مردم ، نفس ساحر گونه شان ، بصيرت آنها را بسته است ؛ بدان که سرانجام  کلام تو براي او مفيد خواهد افتاد . لذا مربّي يان عالم خلقت تا دم آخر براي هدايت آدميان با صبر و تحمّل اذيّت از آنان ، کوشا بوده اند . 
19/5/94
•    گفتشان و نفسشان و نقششان                     جمله جانِ مطلق آمد بي نشان                                      (1/2001)   اولياء الهي گفتار و نفس و صورتشان در حکم جان و روح مطلق است که آثار جسم شان مانند روح شان پاک و بدون عيب است .
•    بنگرد در نفسِ خود صد گفت و گو                   همنشينِ  او  نَبُرده  هيچ  بو                                    (3/4278)  وليّ خدا صد نوع حديث نفس و يا ستايش جمادات و نباتات در درون خود مي شنود ولي همنشين آنها هيچ از اين حقايق و گفت و گوها بويي نمي برد .
استاد
•    در جَوالِ نفسِ خود چندين مرو                        از خريدارانِ خود غافل مشو                                (6/4553)  در زنداني کردن نفس خودت ، زيادي نرو ، بلکه از انبياء و اولياء که تو را از نفس مي رهانند غافل مشو . (به دستور و ظلّ اَلطاف آنان نفس را تربيت کن) لذا زاهدان به زنداني کردن نفس ، اهتمام دارند اما چون بدون استاد راه مي روند از معايب و مفاسد باطني آن غافل و لذا دچار رذيله اي همانند عجب بصورت خفي در نفس شان مي شوند .
20/5/94
شيخ (قطب)
•    عقل ، گاهي غالب آيد در شکار                    بر سگِ نفست که باشد شيخ ، يار                              (3/2547) عقل وقتي بر سگ نفست در صيد و غارت غالب مي شود که استاد کاملي ترا همراه باشد .
•    نَفس چون با شيخ بيند کامِ تو                       او بُنِ دندان شود ، او رامِ تو                                    (3/2545)  هرگاه نفس امّاره ترا همراه استادي کامل ببيند ، آن وقت با تمام قوا فرمان بردار تو مي گردد .
•    نفس ، اژدرهاست با صد زُور و فن                 روي شيخ او را زُمُرّد ديده کن                                                 (3/2548) نفس با داشتن صدها قدرت و حيله که مانند اژدها مي باشد ترا با انسان کاملي ببيند مانند زمرّدي چشم او کور مي شود . (اين عقيده که زمرّد برابر چشم افعي و مار سبب کوري مي شود ناصواب و عاميانه است)
پير
•    هست پيرِ راه دانِ پُر فِطَن                        جوي هايِ نفس و تن را جوي کن                                     (1/3220) 
 استاد و پير راه شناس و هوشيار مي تواند جويبار نفس و جان را که رسوبات گرفته ، آنرا پاک کند .   مرد خدا که در علم و عمل راه رفته ، و آگاه به بيماري هاي نفس مي باشد ، او جوي کَن است و با کمک او مي توان رذايل را دفع کرد .
•    هيچ نَکشد نفس را جز ظِلّ پير                    دامنِ آن نفس کُش را سخت گير                                 (2/2528)  
 نفس امّاره را جز سايه استاد کامل نمي کُشد ، بايد دامن آن قاتل نفس امّاره را محکم بگيري . يعني سير و سلوک و رياضت بدون کمک استادي و پيري راه رفته نمي شود . چون دام هاي نفس بسيار گوناگون است و لحظه به لحظه عوض مي شود ، با عنايت پير و مدد گرفتن از انفاس قدسي او مي توان نفس کشي کرد ؛ و بدون رهبر و امام وارد اين مبارزه و حربگاه شدن از جهالت است .
21/5/94
انسان کامل
•    هر که باشد طالعِ او آن نجوم                     نفسِ او کفّار سوزد در رُجوم                                             (1/757) 
 مردان آسماني که طالع آنان با اختران عالم معنا پيوستگي دارد نفس آنان مي تواند تباه کاران را که با حيله و ناپاکي به آسمان ها بروند ، بسوزاند . انسان کامل ، مدّعيان حيله گر را از رسيدن به خزينه هاي اسرار الهي مي رانند . مؤمن حقيقي مانند چشمه آب رحمت است و آب حيات روح پاک نکوکار است .
•     پس گريزان است نفس تو از او                         زآنکه تو از آتشي ، او آب جُو (خُو)                     (2/1254)   پس نفس تو از مؤمن گريزان است ، بخاطر اين است که نفس تو آتش است ولي او مانند آب روان (خويي همانند آب ) دارد . نفس مؤمن همانند آب پاک خنک مي کند نفسي را که آتشي باشد ، پس نبايد گرفتار نفس امّاره از او گريزان باشد .
•    مطّلع بر نقشِ هر که هست شد                       پيش از آن کين نفسِ کُلّ پابست شد                           (2/173)
 نفس مردان حق قبل از خلقت موجودات ، از آفرينش انسان آگاهي داشت . و اين پيش از آن بود که نفس (روح بسيط ، روح کلّي) به محدوديت هاي عالم مقيّد شود .
22/5/94
عقل 1
•    ور ازو غافل نبودي نفسِ تو                    کَي چنان کردي جنون و تَفسِ تو ؟                                     (4/3684)  اگر نفس از عقل غافل نمي شد ، چطور ممکن بود که حالت جنون و گرمي شهواني تو چنان عمل زشتي را مرتکب شود ؟ عقل مي تواند نفس را پاي بند طاعت کند ، اما نفس وقتي غالب بر عقل شود ، به شرارت ها مي پردازد . عقل و نفس امّاره در حال جنگ اند ، سالک بايد زحمت بکشد تا عقل بر نفس غلبه کند .
•    ور به هر دو مايلي انگيخته                          نفس و عقلي ، هم دُوان آميخته                                     (4/2718) اگر تو به هر دو (موسي يا فرعون) مايل هستي ، بدان که نفس و عقل در درونت بهم آميخته شده اند .
•     طبع خواهد تا کَشَد از خصم ، کين                  عقل ، بر نفس است بندِ آهنين                              (4/1984)  طبيعت انساني از دشمن انتقام مي گيرد ؛ ولي عقل براي نفس همانند زنجير آهني مي باشد .
•    پير عقلت کودکي خو کرده است                  از جوارِ نفس کاندر پرده است                                      (5/737) مرشد عقل تو ، وقتي خوي بچّه گانه پيدا کرده ، بخاطر هم جواري با هواي نفس در حجاب غفلت مانده است و به سبب نزديک شدن قواي نفساني به عقلاني کم کم کار عقل را ضعيف و بي ثمر مي کند .
23/5/94
عقل 2
•    هست مادر نفس و ، بابا عقلِ راد                     اوّلش تنگيّ و آخِر صد گشاد                                  (6/1437) مادر و بچّه در تمثيل ، مادر کنايه از نفس امّاره و پدر از عقل فرزانه ، گرچه عقل در ابتداي سلوک بر تو سخت مي گيرد ولي در پايان گشايش پديد آورد .
•    با دو گمره همره آمد مؤمني                    چون خِرَد با نفس و با آهرمني                                          (6/2378)  با دو گمراه همراه شد مانند همراه شدن عقل با نفس امّاره و شيطان . يعني در وجود آدمي اين سه وجود دارد تا کدامين برنده شوند .
•    عقل را افغان ز نفس پُر عيوب                   همچو بِينيِّ بَدي بر رويِ خوب                                         (6/2951)
•    عقل از نفس پر عيب فريادش بلند شده . عقل در مثل همانند چهره زيباست و نفس مانند دماغ زشت .  همانطور که بيني زشت ، چهره را خراب مي کند و نفس هم عقل را تخريب مي کند و به فريادش مي آورد .
•    عقل نوراني و نيکو طالب ست                   نفس ظلماني برو چون غالب ست ؟                                (3/2557)
عقل جوهري نوراني و طالب نيکويي است ولي نفس امّاره تاريک چطور بر عقل غالب مي شود ؟ چون نفس امّاره دائم در کار است انگار در محلّه خود مي باشد ولي عقل تو غريب و بيگانه مي ماند .
24/5/94
عقل 3
•    وايِ آنکه عقلِ او مادّه بود                         نفس زشتش نرّ و آماده بود                                  (5/2461)
•    اي خُنک آن کس که عقلش نر بُوَد              نفس اُنثي را خِرَد سالب بُوَد                                                      (5/2464)
واي به حال کسي که عقلش ماده باشد و نفس زشت او نرّ و آماده کارهاي زشت باشد . خوشا به حال کسي که عقلش نر باشد و نفس زشت او مادّه و درمانده باشد . اگر عقل جزئي ضعيف است چنانچه به عنايت الهي تربيت گردد ، قوي مي شود آنگاه مي تواند نفس امّاره را مغلوب خودش کند .
•    جزء تو از کلِّ او کلّي شود                     عقل کُلّ بر نفس چون غُلّي شود                                              (1/2053)
عقل جزئي تو بخاطر همراهي با مرد کامل العقل کامل مي شود و ترفيع پيدا مي کند . عقل کلّ در مثل مانند پاي بند و زنجير براي نفس امّاره است تا نکند نفس دچار هوي و هوس گردد . مرد و زني با هم بحث مي کنند در احتياجات زندگي و جوياي چاره گري و معاش مادّي و معنوي ؛ در اين تمثيل مرد به عنوان عقل و زن به عنوان نفس تعبير شده است .
25/5/94
عقل 4
•    ماجَرايِ مرد و زن افتاد نقل                        آن ، مثالِ نفسِ خود مي دان و عقل                               (1/2617)
•    اين زن و مردي که نفس است و خِرَد                  نيک بايست است بهرِ نيک و بد                           (1/2618)
•    نَفس ، همچون زن ، پي چاره گري                    گاه خاکي ، گاه جويد سروري                                       (1/2621)
ماجراي مرد و زن اعرابي بر مثال عقل و نفس تلقّي کن . اين زن و مردي ، نفس و عقل است که بودن آن دو براي خوب و بد لازم است . نفس همانند زن جوياي چاره گري است لذا گاهي خود را فروتن و گاهي بلند مرتبه اي خواهد . و عقل در فکر معاد است و مطلوب آنست که متعادل و ميانه ، بين اين دو رفتار و تصميم گرفته شود تا حيات و زندگي به اعتدال بگذرد .                                                                                
•    عقل را شودان و زن را نفس و طمع                     اين دو ظلماني و منکر عقل شمع                                (1/2903)
منظور از شوهر، عقل و منظور از زن ، نفس و آزمندي است ، که نفس به اين صفت تاريک ، و تدبير عقل را منکر است ولي عقل همانند شمعي نوراني است .
26/5/94
صبر و استقامت  1
•    اندر آن کاري که ثابت بودني ست                    قايمي دِه نفس را ، که مُنثَني ست                                 (5/1198)
 پروردگارا هر کاري که در آن ثبات و ايستادگي است ، استقامت به نفس بده که نفس خميده و سست کار است  
به حکم غريزه ، نفس ميلش به کارهاي سست است و از طاعت گريزان است . پس از خداوند ثابت و ايستادگي نفس را در کارهاي رحماني و صواب بخواهيم .
•    تشنه محتاج مَطَر شد ، و ابر نَه                    نَفس را جوع البَقَر بُد صبر ، نَه                                        (5/2468)
کسي که محتاج به باران است و ابري هم در کار نيست ، نفس را سراپا گرسنگي بود و صبر هم نداشته باشد چه مي شود ؟ !  پس نفس بايد صبر کند تا پيروزي آيد و به مطلوب برسد .
•    نفس را زين صبر مي کن منحني ش                  که لئيم ست و نسازد نيکويش                                   (3/2979)
نفس امّاره را با صبر خميده کن که نفس ذاتاً فرومايه است و خوبي او را به راه نمي آورد . تازيانه استقامت و پايداري و صبر در سلوک از مهم ترين ارکان تهذيب بشمار مي رود و بي صبري سبب قهقرا مي گردد .
27/5/94
صبر و استقامت 2
•    نفسِ مؤمن اُشغُري آمد يقين                        کو به زخمِ رنج زفت ست و سمين                                         (4/99)
نفس امّاره را با صبر خميده کن که نفس ذاتاً فرومايه است و خوبي او را به راه نمي آورد . نفس مؤمن حتماً مانند خارپشتِ بزرگِ تير انداز است که با ضربات مجاهده درشت تر و فربه تر مي شود . نوعي خارپشت است که هر چه با چوب بر او بزنند درشت مي گردد و اين تشبيه به مؤمن شده است. عالمان ظاهري که با حيله آموزي ، محفوظاتي را در بر کنند و خود را از صاحبان تزکيه بالاتر مي دانند با اينکه کارهايشان با شکّ و ترديد است .
•    صبر و ايثار و سخايِ نفس و جُود                      باد داده کآن بُوَد ، اکسيرِ سود                              (2/3206)  صفات صبر و ايثار جوان مردي نفس و بخشندگي را به باد داده اند با اينکه اين صفات مادّه اصلي و مفيد و منفعت آور است .
رياضت
•    بي تَفِ آتش نگردد نَفس ، خوب                     تا نشد آهن چو اخگر ، هين مکوب                          (4/3622) بدون آتش رياضت نفس خوب نگردد ، تا وقتي آهن بر اثر آتش سرخ نشده باشد نيايي بر آن بکوبي . آهن سرد پتک نمي تواند کاري بر روي آن کند ، پس نفس هم تا به رياضت نرم نشود ، نمي توان روي آن کار کرد .
28/5/94
توبه و استغفار
نصوح چادر و مقنعه مي گذاشت و با اينکه جوان بود ، دختران اعيان را مي ماليد و مي شست و بعد پشيمان شد و توبه مي کرد.
•    توبه ها مي کرد و پا در مي کشيد                  نفسِ کافر توبه اش را مي دريد                                       (5/2235) 
او بارها از اين کارش توبه مي نمود و سپس منصرف مي شد اما نفس حق ستيز او توبه اش را مي شکست . تا در آخرين امتحان که خرابي کارش معلوم مي شد توبه واقعي کرد و از آن مهلکه نجات پيدا کرد .
•    سنگ مي ندهد به استغفار دُر                       اين بُوَد انصافِ نفس ، اي جانِ حُرّ                            (3/2471) اي انسان آزاده انصاف نفس امّاره اين است که در راه توب? نفس ، تو مرواريدي بخشي ؛ اما او به تو حتي سنگي هم نمي دهد . هر چه برايش دُرّ استغفار بدهي او در عوض سنگ بي مقدار به تو مي دهد .
29/5/94
تغذيه
•    تو گياه و استخوان را عرضه کن                    قوتِ نفس و ، قوتِ جان را عرضه کن
•    گر غذايِ نفس جويد ، اَبتَرست                      ور غذايِ روح خواهد ، سرورست                        (2/2682-2681)  تو گياه يعني غذاي روحاني و استخوان غذاي نفساني را نزد شخصي بگذاري ، اگر آن فرد خواهان طعامِ نفساني (امال و شهوات و ...) باشد بي دنباله است ؛ و اگر غذاي روحاني (معارف الهيّه را) خواهان باشد مهتر و آقا مي شود . لذا انبياء و اولياء دنبال قوت جان هستند و هوي پرستان دنبال قوت نفساني هستند ، آنان باقي اند و اينان فاني اند .
•    نانِ جو حقّا حرام است و فسوس                   نفس را در پيش نِه نانِ سبوس                                   (5/3488)
نان جو هم براي نفس حيف و حرام است ، نفس را بايد نان سبوس به پيش او گذاري . يعني برخلاف ميل و خواسته هاي نفس گام برداري و رياضت دادن به آن ، سبب حقير کردن و سرکشي نکردن او مي شود .
30/5/94
دعا
•    باز خَر ، ما را ازين نفسِ پليد                      کاردش تا استخوانِ ما را رسيد                                      (2/2445)  اي خداوند ما را از دست اين نفس پليد بخر که کارد نفس امّاره به استخوان ما رسيده .
•    دست گير از دست ما ، ما را بخر                پرده را بردار و پرده ما مَدَر                                               (2/2444)
 ما را دستگيري کن و ما را از دست نفس مان رهايي بده ، و حجاب ميان ما و تو را برطرف کن و پرده آبروي ما را پاره نکن .
•    پيامبر (ص) عيادت صحابي خود رفته بود و علت بيماري را از او سؤال کرد ؛ آيا دعايي بر زيان خود کرده بودي يا از روي جهالت زهر نوشيدي ؟
يادآور چه دعا مي گفته يي                                  چون ز مکرِ نفس مي آشفته يي                            (2/2458)  به خاطر بيار چه دعايي بر زبان جاري کردي ، چون نيرنگ نفس ترا آشفته کرده بود . وقتي قبض و فشار و تنگي بر انسان وارد مي شود ، چون ظرف بزرگ نيست پرده استقامت دريده مي شود . شخص دعايي مي کند که به ضرر خودش تمام مي شود ، يعني مريضي مي خواهد و مرگ را تقاضامند است ، قضا و قدر را ناروا مي پندارد و .... پس سالک بايد از اين مکر نفس در اين مواقع حساس و ابتلاء مواظب گفتار خود باشد.
•    وقتِ ذبح ، الله اکبر مي کني                          همچنين در ذبحِ نفسِ کُشتني
وقتي انسان مي خواهد حيواني را سر ببرد الله اکبر مي گويد ، نيز وقتي نفس را براي خدا قرباني مي کني بايد الله اکبر بگويي . يعني با بسم الله و نام خدا و اعانت از او ، وارد نفس کشي شد ، با همت مردان الهي که از نفس گذشته اند .
•    ما همه نَفسي و نفسي مي زنيم                      گر نخواني ، ما همه آهَرمَنيم                                              (1/3918)
خداوندا همگان خودم و خودم از سر زاري مي گوييم و اگر تو ما را به بارگاهت نخواني ، همه ما اهريمن (راهنماي بدي ، مظهر شر و تاريکي) خواهيم بود .
روزشمار سالانه                                                                                                شهريور 94
1/6/94
کشتن نفس 1
•    بدان عقل جزئي نمي تواند مسائل فناي في الله ، اتحاد عاشق و معشوق و مانند اين مسائل را درک کند .  
ور به عقل ، ادراک اين ممکن بُدي                  قهر نفس از بهرِ چه واجب شدي ؟                       (6/2684) اگرعقل جزئي مي توانست ادراک اين مسائل را کند ، پس چرا مقهور کردن نفس امّاره واجب شده ؟ يعني کشتن نفس امّاره از واجبات است و اين کار عقل جزئي نيست .
•    با چنان رحمت که دارد شاهِ هُش                      بي ضرورت ، چون بگويد : نَفس کُش ؟                 (6/2685)  پادشاه عقل و هوش يعني پيامبر(ص) با آنهمه رحمتي که دارد ، بدون لزومي به افراد بگويد :  نفس امّاره ات را بکُش !! يعني اينکار از واجبات است .
•    سر بريدن چيست ؟ کشتن ، نفس را                در جهاد و ترک گفتن ، نفس را                                  (2/2525)
منظور از سر بريدن ، کشتن نفس امّاره است در جنگ و مبارزه با او و خواهش هاي او را ترک گفتن است
جواب لبّيک ندادن به خواهش ها و شهوات نفس ، و ضدّ آنچه او خواهد کردن ، کم کم سبب مردن او مي شود .معالجه هر نوع رذيله اي ، سبب مي گردد تا بهمان اندازه نفس کشته شود نه بيشتر .
2/6/94
کشتن نفس 2
•    نفس کُشتي ، باز رَستي ز اعتذار                 کس تو را دشمن نماند در ديار                                             (2/785)
اگر نفس امّاره ات را کشتي ، از عذر خواهي نجات پيدا مي کني ، و کسي در دنيا با تو دشمني نمي ورزد .
•    کانبيا را نَي که نفسِ کُشته بود ؟                     پس چراشان دشمنان بود و حسود ؟                                (2/787)
مگر انبياء نفس خود را نکشته بودند ؟ پس چرا آن همه دشمن و حسود داشتند ؟ جواب اين است که آنان در واقع با خود دشمني مي کردند و اثر وضعي اعمالشان تيشه به ريشه جان خود مي زدند و دشمني شان سبب مي شد که نور انبياء به آنان نرسد .
•    نفس ، زين سان است ، ز آن شد کُشتني                      اُقتُلوا انفسکم گفت آن سَني                           (3/374)
نفس امّاره را براي همين که امر به بدي مي کند ، سزاوار کشته شدن است لذا آن عالي مقام (حضرت موسي ع) فرمود : نفس هاي خود را بکشيد « فاقتلوا انفسکم ». (بقره/54)
3/6/94
کشتن نفس 3
•    گر بکشتم من عَواني را به سهو                      نه براي نفس کُشتم ، نه به سهو                                         (4/2330)
(حضرت موسي ع که يک نفر قبطي که مستحق قتل بود را کشت . فرمود :) اگر من مأمور ستمگري را کشتم نه براي هواي نفس بود و نه براي بازيچه .
•    پس کشتن نوعي جنگ کردن است که بعد از آن وجود مجازي مي رود و شمس پيروزي که از لطف اوست ظاهر مي گردد .
چون ز ذرّه محو شد نَفس و نَفَس                      جنگش اکنون جنگِ خورشيد ست بس                       (6/41) 
وقتي نفس و نَفَسِ ذرّه محو شد و وجود مجازي از ذرّه باقي نماند ، جنگ او را جنگ خورشيد محسوب داشت و نه چيز ديگر .در توضيح گوييم که وقتي سالک واصل شد و فاني في الله گشت وجود مجازي و جزئي او در شمس حقيقت محو مي شود . ديگر همه حرکات و فعل او از خورشيد است ، پس جنگ او جنگ خورشيد است ؛ به اين معني که جنگ و صلح ما از ما نيست از لطف و قهر شمس ناشي مي شود .
4/6/94
مخالفت با نفس
•    آنچه گويد نفسِ تو کاينجا بَدست                      مَشنَوَش چون کارِ او ضد آمده است                                  (2/2266)
هر چه نفس تو مي گويد مثلاً اينجا جاي بد است ، حرف او را گوش مکن ، زيرا که کار نفساني ضد عقل معاد است.
•    مشورت با نفسِ خود گر مي کني                    هر چه گويد ، کُن خلافِ آن دَني                                  (2/2273)
           اگر با نفس خودت مشورت مي کني ، بر خلاف آن پست و فرومايه انجام بده .
•    گر نماز و روزه مي فرمايدت                     نفس ، مکّارست ، مکري زايدت                                       (2/2274) اگر نفست تو را به خواندن نمازو گرفتن روزه امر مي نمايد ؛ چون نفس نيرنگ باز است ، نيرنگي براي تو آماده کرده است . گاهي نفس آن شهوت خَفيّه ، از روي عادت و چون کاري دارد مي گويد : پس بلند شو نماز بخوان ، که اين خود نيرنگي است که مي خواهد بدون کيفيت و با عادت ، وقت اضافي داشتن ، اينکار را انجام بدهد .
•    مَشورت با نفسِ خويش اندر فعال                هر چه گويد ، عکس آن باشد کمال                                      (2/2275) هر وقت براي کاري با نفس مشورت کردي ، هر چه به تو گفت ، عکس آنرا که کمال در آن است انجام بده .
چون تشخيص از قوّه عاقله نبود ، چيرگي نفس امّاره سبب عدم تمييز مي گردد . لذا نفس به وعده و توجيه گري و بهانه اي تازه و جادو گري مي پردازد .
5/6/94
مسافرت
•    غِرّة المَسکن اُحاذره اَنا                       اُنقُلي يا نَفس سافِر لِلغِنا                                                              (3/1928) دقوقي گفت : از فريفته شدن به منزل و مأوي مي پرهيزم  اي نفس ، براي رسيدن به بي نيازي سفر کن . بعضي مشايخ طريقت مي گفتند : انسان نبايد در منزلي بسيار باشد که تعلّق به آن پيدا کند  و بايد از آن منزل هجرت کند  و از منزل تعلّق و اوصاف مادّي براي رسيدن به بي نيازي از ديگران ، سفر نمايد . (و بقولي سختي سفر ، نفس آدمي را رام مي کند)
متّهم  کردن
•    متّهم  کن نفس خود را اي فتي                             متّهم  کم کن جزاي عدل را                                      (6/430) اي جوان ، نفس خودت را مورد محاسبه و مؤاخذه قرار بده ، نه اينکه جزاي با عدالت را مورد سرزنش و نکوهش قرار دهي .
شهيد واقعي و ظاهري 1
•    شخصي دستش چهل درهم داشت و هر شب يک درهم آنرا به دريا مي افکند .
تا که گردد سخت بر نفسِ مَجاز                         در تأنّي دردِ جان کندن دراز                                        (5/386) تا بر نفس مجازي او سخت آيد ، با اين درنگ و تأنّي کار جان کندن بر او طولاني و افزايش پيدا مي کرد .  او با مسلمانان به جنگ رفت و زخمي شد و چون راستي داشت بمرتبه صدّيقان پيوست و از جان رفت .
6/6/94
شهيد واقعي و ظاهري 2
•    اي بسا خامي که ظاهر خونش ريخت                    ليک نفسِ زنده آن جانب گريخت                             (5/3822) چه بسا آدمي خام از حقيقت ، ظاهراً خونش ريخته شده ، اما نفس امّاره اش همچنان زنده باشد و به دنيا مي شتابد . اينان ظاهراً مقتول ، اما باطناً مقهور نفس امّاره اند .
•    آلتش بشکست و رهزن زنده ماند                    نفس ، زنده ست اَر چه مَرکَب خون فشاند                           (5/3823)
جسم شخص مي ميرد ، ولي راهزن يعني نفس امّاره ، همچنان زنده ماند ؛ اگر چه مرکوب خون از او جاري شد.
•    اي بسا نفسِ شهيد مُعتَمد                             مُرده در دنيا چو زنده مي رود                                      (5/3826)
چه بسا کساني که واقعاً شهيدند نزد خداوند ، در دنيا نفس آنان مرده ، ولي زنده راه مي روند و حرکت دارند. کسي که جهاد اکبر کرده  چه مرده و چه زنده ، شهيد است چون به شهود حق رسيده است .
•    نفس چون مُبدَل شود ، اين تيغ تن                  باشد اندر دستِ صُنع ذوالمِنَن                                    (5/3829)
وقتي نفس امّاره به نفس الهي تبديل شد ، اين بدن مانند شمشير آلتي بيش نيست ، در دست خلّاقيت خداوند منّان . يعني سالک آنوقت به مقام معيّت و مقام رضا مي رسد .
7/6/94
4 – محاسن نفس 
مطمئنّه
•    نفس مطمئنه بمعني روحي که با صفات ممدوحه و تيرگي ندارد چون دارنده طمأنينه به يقين رسيده و از مقام سکينه بالاترست . در انبياء و اولياء کامل خدشه بردار نيست ، اما ديگران در طول اين مقام احتمال دارد با انديشه اي آنرا مجروح کند .
•    روي نفسِ مطمئنّه در جسد                         زخم ناخن هايِ فکرت مي کشد                                    (5/557) در روي جسد دارنده نفس مطمئنه ، انديشه هاي دنيوي زخم بر رويش مي خراشد . مثل اينکه انسان بر روي آيينه چيزي بنويسد يا نقشي بکشد ؛ اگر چه آنرا پاک نمايي اما داغي و اثري از آن بماند .
نفس مرده
•    خداوند مرده را از زنده بيرون و کسي که بميرد به راه راست رفته .
چون ز زنده مُرده بيرون مي کند                نفسِ زنده سوي مرگي مي تند                                          (5/550) چون خداوند از زنده مرده را بيرون مي آورد ؛ نفس زنده بسوي مرگ گرايش پيدا ميکند . کسي که نفسش از رذائل و شهوات مُرد ، او در واقع مرده زنده نمايي است که بي اختيار او را مي برند و او زنده به حيات ابدي است.
نفس انبيائي
•    اين نشانِ خَسف و قَذف و صاعقه                             شد بيانِ عِزّ نفسِ ناطقه                                   (1/3308)
خداوند عذاب خسف را بر قارون و قومش و قذف را بر قوم لوط و اصحاب فيل و صاعقه را بر قوم ثمود فرود آورد تا عزّت و بلندي نفس ناطقه انبياء بر همگان ثابت شود .
8/6/94
مجاهدت
•    نيست لايق غَزوِ نفس و مردِ غَر                   نيست لايق عُود و مُشک و کُونِ خر                              (6/1882)
شخص مجاهد با نفس ، شايسته مرد نمايان نيست چنانکه عود و مشک لايق مقعد خر نيست . يعني شايسته چيزهاي معطّر بيني مجاهدان است و قند حکمت هاي الهي درخور اهل دنيا نيست .
لوّامه
•    نفس و قوّه باطني که خوب و بد اعمال بوسيله آن ادراک مي شود را وجدان مي گويند . وقتي که کسي کاري ناپسند مي کند که قابل نکوهش و ملامت مي شود ، نفس لوّامه که از وجدان شخص منشعب مي شود ، آن کس را مورد محاسبه و بازخواست قرار مي دهد .
•    چون زِ بندِ دام ، بادِ او شکست                     نفسِ لوّامه بر او يابيد دست                                           (5/2062) چون شخص حريص گرفتار دام بلا و سختي شد ، و بخاطر آن غرورش شکست  نفس سرزنش گر بر او غالب شود . نفس لوّامه آنقدر مهم است که در سوره قيامت /2 خداوند به او قسم خورده است . در واقع مؤمن و کافر بخاطر کاري که مي کنند ، پشيمان مي شوند که چرا فلان کار را کرده و فلان کار را نکرده و اين سبب بيداري و محاسبه نفس و بازخواست مي شود . و در قيامت ظهورش بيشتر است ، که چرا کار خير نکردند و ايمان نياوردند و عمل ناپسند انجام دادند .
9/6/94
خوار شدن
•    اي خُنک آن را که ذَلت نفسُهُ                            وايِ آن کس را که يُردي رَفسُهُ                                (3/3794)
خوشا به حال کسي که نفسش خوار شد ، واي بر کسي که ضربات نفس او را هلاک کرد .
•    چون طمع بستي تو در انوار هُو                      مصطفي گويد که ذَلَّت نفسُهُ                                        (5/3631)
هر گاه در انوار تجليّات خداوند طمع بستي ، بدان که پيامبر (ص) فرمود : نفسش خوار شد . يعني با خاکساري و انکسار ، نفس ذليل مي شود و فروتني و عشق به حق پيدا مي گردد .
•    اي خُنک آن را که ذَلَّت نفسُهُ                          وايِ آن کز سَرکشي شد چون کُه او                            (4/2746)
خوش به حال کسي که نفسش خوار شد ، واي به حال کسي که از شدت تکبّر ، مانند کوه شد .
•    گفت آنکه هست خورشيدِ رَه ، او                     حرفِ طوبي هر که ذَلَّت نفسُهُ                                   (4/3344)
گفت آن کسي که خورشيد طريق الهي است ، يعني پيامبر (ص) فرمود : خوش به حال کسي که نفسش خوار شد.
•    ظِلّ ذَلّت نفسُهُ خوش مَضجَعي ست                 مستعدِّ آن صفا را مَهجَعي ست                             (4/3346)
سايه خاکساري نفس ، خوب خوابگاهي است . کسي که لايق آن صفاست خوابگاهي خوش است.
10/6/94
4 – حکايات
داستان اميرالمؤمنين (ع)
•    در جنگي اميرالمؤمنين (ع) کافر پهلواني را بر زمين انداخت تا او را بکشد ، وي آب دهان در روي امام (ع) افکند ؛ چون مطمئن بود که ديگر کارش تمام است . حضرت از روي سينه اش بلند شد و او را نکشت . آن کافر علّت را پرسيد ؟ حضرت فرمود : شير خدا جان کسي را بخاطر خشم نمي ستاند ، بلکه براي رضايت حق مي کشد و اين کار تو سبب شد تا خشم مرا گيرد ، پس تأنّي کردم تا نفس آرام گيرد.
از علي آموز اخلاص عمل                     شير حق را دان مطَهَّر از دَغَل                                               (1/3721)
از امام علي (ع) ياد بگير خلوص در عمل را ، آن شير حقي که او را از هر حيله پاک و منزّه بدان .
•    چون خَدو انداختي در روي من               نفس جُنبيد و تَبَه شد خوي من                                         (1/3976)
چون به روي من آب دهان انداختي نفس من به حرکت در آمد و خويم آشفته شد . دشمن چون اين حلم و مردانگي را ديد مسلمان شد و از قوم او دست کم پنجاه نفر عاشقانه مسلمان شدند . (1/3988 – 1/3721)
11/6/94
داستان عيّاضي
•    عيّاضي نود بار به ميدان جنگ رفت تا شهيد شود ، توفيق نصيبش نشد . تصميم گرفت به چلّه نشيني پردازد . روزي طبل مجاهدان براي رفتن به جنگ به صدا در آمد .
 نفس از باطن مرا آواز داد                       که به گوش حس شنيدم بامداد                                     (5/3788)
نفس از درونم مرا صدا کرد و با گوش حس ، بامداد شنيدم که مي گفت : بلند شو ، وقت جهاد است .
•    گفتم اي نفسِ خبيثِ بي وفا                         از کجا ميل غزا ؟ تو از کجا ؟                                     (5/3790)
گفتم اي نفس پليد و بي وفا ، ميل به جنگ از کجا و تو از جنگ دم مي زني از کجا ؟
•    راست گوي اي نفس کين حيلت گري ست              ورنه نفسِ شهوت از طاعت بري ست                         (5/3791)  اي نفس راست بگو که دعوت تو به جنگ از حيله گري توست ، و الّا نفس شهواني از اطاعت بيزار است .
•    نفس بانگ آورد آن دم از درون                      با فَصاحت ، بي دهان اندر فسون                            (5/3793) نفس از درون همان لحظه بدون زبان و با فصاحت درباره حيله خود گفت : تو با يک ضربت در جنگ راحت مي شوي و آنگاه مردم ايثار مرا مي بينند ، تو مرا بدون غذا مي کشي گفتم : اي نفسک منافق زيستي ،هم منافق مي مُري ، تو چيستي ؟  (5/3797) من گفتم : اي نفس پست ، همانند منافقان زندگي مي کني و رياکار مي ميري ؛ توعجب موجودي هستي که در دو جهان رياکار بوده اي ، من نذر کرده ام در خلوت باشم تا او را از هر خيال باطل و رياکاري و شهرت نجات بدهم که اهل خلوت حق را ناظر مي بينند و اهل ظاهر چشم خلق را ناظر مي بينند .کار جهاد اصغر همانند کار رستم است و کار جهاد اکبر همانند کار حيدر (نام نخستين اميرالمؤمنين) است .
12/6/94
گفتگوي جبري و اختياري 1
•    مردي از مسلمانان قائل به اختيار بود . به مرد جبري مسلک گفت : تو ايمان بياور ، تا از آتش دوزخ نجات پيدا کني .
ليک نفسِ نحس و آن شيطان زشت                   مي کَشَندت سويِ کفران و کنِشت                          (5/2915) و ليکن نفس ناخجسته و شيطان بد کارت ، تو را به سوي کفر و بت خانه ها (معبد کفار) مي کشاند .
•    جبري گفت:
نفس و شيطان خواستِ خود را پيش برد                و آن عنايت قهر گشت و خُرد و مُرد                     (5/2919)
 نفس امّاره و شيطان اراده خود را پيش مي برند و عنايت خدا در هدايتم خُرد و ريز (محو) شد .
•    چونکه خواهِ نفس آمد مُستعان              تَسخُر آمد اَيشَ شاءاللهُ کان                                             (5/2929) وقتي که خواهش نفس برآورده شود ، پس اين کلام که: هر چه خدا خواهد همان مي شود ، کلام مسخره اي است . (ايش : أيُّ شي ، يعني هرچيز) البته اين کلام جبري بي پايه است ، لذا گويد : من غلام شيطان هستم در هر کجا که باشد او غالب است . چگونه خدا مي خواهد دستم را بگيرد !!
13/6/94
گفتگوي جبري و اختياري 2
•     مرد قائل به اختيارگويد :
اختياري هست در ظلم و ستم                 من ازين شيطان و نفس ، اين خواستم                              (5/2974)
ما در بيدادگري و ظلم صاحب اختياريم ، منظور از شيطان و نفس همين است . اينکه به تو گفتم : نفس و شيطان تو را گمراه و خدا ، خواهان ايمان توست ، منظور اين است که با اختيار، اسير نفس و شيطان مي شوي ، نه آنکه آن دو بر خدا غالب مي آيند ؛ بلکه آن دو ترا وسوسه مي کنند . پس اختيار در درون توست.
•    چون زنان مصر جمال يوسف را نديدند دستشان را مجروح نکردند .
اختيار و داعيه در نَفس بود                       رُوش ديد آنگه پَر و بالي گشود                                           (5/2976)
اختيار و انگيزه در نفس زنان مصر بالقوّه نهفته بود ، همينکه جمال يوسف را ديدند آن انگيزه و اختيار به فعليت رسيد . ديدن موجب تحريک قوّه انتخاب مي شود .
•    چونکه آيد نوبتِ نفس و هوا                           بيست مَرده اختيار آيد تو را                                    (5/3071) هر وقت نوبت به نفسانيّات و هوي پرستي مي رسد بيست برابر ديگران در خودت احساس اختيار مي کني ؛
اگر کسي سودت را از تو بگيرد ، اختيار جنگيدن باو در تو بفعليّت مي رسد تا آنرا از او بگيري .
14/6/94
گفتگوي جبري و اختياري 3
•    هر چه نفست خواست ، داري اختيار                    هر چه عقلت خواست ، آري اضطرار                    (4/1401)
 هر چه هواي نفس برايت خواست آنرا برمي گزيني و هر چه عقلت مي خواهد در آن اظهار اجبار مي کني
انسان هر روز يا سعي و تلاش مي کند و يا کوتاهي و تقصير مي نمايد ، و در هر دو حالت مختاراست .
•    گفت سلطان : بلکه آنچ از نفس زاد                       رَيعِ تقصيرست و دخلِ اجتهاد                             (6/403)
شاه گفت : هر چه از انسان از اعمال سر بزند يا از کوتاهي بسيار و يا از درآمد تلاش است .
اياز
•    اياز غلام سلطان محمود غزنوي که محبوب سلطان شده بود ، اطاقي داشت که درون آن پوستين و چارق چوپاني خود را گذاشته و صبح قبل از رفتن نزد سلطان درون اطاق مي رفت و مي نگريست تا گذشته خود را فراموش نکرده باشد و خودبيني و کبر او را نگيرد .
•    او مهذّب گشته بود و آمده                              کبر را و نفس را گردن زده                                     (6/239)
اياز پاک شده و واصل گرديده بود  و گردن تکبّر  و نفس امّاره را قطع کرده بود  و ديدن پوستين و چارق هم براي تأکيد نفس خودش بوده وهم براي تعليم ديگران که کسي سِمَت و مقامي گرفته ، تکبّر  و نفس امّاره او را به هلاکت نرساند .
15/6/94
گفتگوي مريد و عارف خرقاني
•    من که باشم با تصرّفهاي حق                             که برآرَد نَفسِ من اِشکال و دَق                              (6/2122)
(مريد از حکمت اينکه زن عارف خرقاني ، چقدر با او بد است و همدم اوست ، وسوسه در ضمير او شروع به  سؤال کردن از عقلش نمود ؛ عقل به او گفت : ) من کيستم که بخواهم در امور حکمت هاي حق تعالي دخالت کنم ؛ ولي نفسم بر آن ها ، اشکال و خرده گيرد .
•    باز نفسش حمله مي آورد زود                          زين تعرّف در دلش چون کاه دود                             (6/2123)
 دوباره نفس اشکال کننده اش با شناختي که به زن عارف پيدا کرد ، مانند دودِ کاه سريع و با سِمِجي به او حمله مي کرد ؛ که چه نسبتي بين شيطان و جبرئيل است که با او همدم گردد ؟!
•    وقتي مريد عارف را ديد از جمله جوابهاي او اين بود :
کان تحمّل از هواي نفس نيست                         آن خيال نفسِ توست ، آنجا مَايست                            (6/2137) تحمّل بر جفاي زن از روي هوس نفساني نيست ، نفهميدن حکمت اين کار ، از خيال نفس خودت مي باشد .و در اين خيالات مباش که کارم بارکشي بلاها و فتنه هاست و همه مانند مُهره شطرنج در دست قدرت حق هستيم . هر چه او بخواهد قبول داريم و به حکمت او اشکال نداريم .
16/6/94
سلطان و پارسا
•    پارسائي در صحرا به او الهام شد که به شهر برود . پارسا عرض کرد خداوندا در شهر بروم چه خدمتي بکنم ؟
گفت : خدمت آنکه بهر ذُلّ نَفس                         خويش را سازي تو چون عبّاسِ دَبس                 (5/2680)
خداوند فرمود : براي انکسار و خوار نمودن نفس ، بايد خود را مانند عبّاس دَبس نمائي . عباس دَبس گدايي از اهل يمن بود که در گدائي آوازه داشت و شگرد هائي مختلف داشت . پس پارسا به شهر آمد و مدّتي کارش اين بود که از اغنياء پول مي گرفت و بين فقرا تقسيم مي کرد ، و براي خواري نفس اين امر را اجابت مي کرد ؛ و اينگونه کارهاي غلط انداز مي کرد  و آدمي به حيرت فرو ماند .
•    سلطان به گدايي کردن پارسا اعتراض مي کند .
 غاشيه بردوشِ تو عبّاسِ دَبس                        هيچ مُلحِد را مباد اين نفسِ نحس                            (5/2756) عباس دبس چاکر و خادم توست ، نکند چنين نفس نحسي نصيب بي ديني شود . پارسا گفت : اي امير ، من مطيع فرمان هستم و هيچ حرصي براي جمع کردن خود ندارم ؛ بلکه براي بينوايان دست به اين کار شدم .
( غاشيه بر دوش : در قديم خادمان زين پوش خواجه خود را بر دوش حمل مي کردند ) و اينجا به معني پوشش زين اسب است .
17/6/94
کشکول معرفت نفس
طوق نفس
ترک اولي و گناهي که از حضرت آدم سر زد و به درخت ممنوعه گندم نزديک شد ، اگر چه ناچيز و به قدر يک مو بود ، ولي براي او که انسان کامل بود ، بسيار بزرگ و موجب لکه دار شدن مقام او شد .
يک قدم زد آدم اندر ذوق نفس                       شد فراق صدر جنت ، طوق نفس
آدم که انسان کامل بود ، مانند مردمکِ چشم خداي بزرگ بود و اين ميل نفس او مانند مويي کوچک که در چشمي بيايد ، به اندازه کوهي بزرگ که مانع بينايي چشم مي شود ، جلوه کرد .
اگر آدم با عقل يا فرشته اي مشورت مي کرد ، دچار پشيماني و گرفتار نفس لوّامه نمي شد . چون دو عقل جمع شوند مانع کردار بد شوند ؛ اما دو نفس امّاره با يکديگر مشورت کنند ، از انجام کردار خوب محروم مي شوند .
نفس با نفس دگر چون يار شد                     عقل جزوي عاطل و بي کار شد
ز آنکه با عقلي چو عقلي جفت شد                  مانع بد فعلي و بد گفت شد                               (مثنوي دفتر دوم 25،15)
18/6/94
نفس گويد
آن چه نفس گويد : به تدريج مسلمان شوم ، نيک شوم ، عين مکر است و عين طلب فراق است . ضعيف شده و چاره دگرش نيست ، مداهنه ( خدعه و دورويي ) آغاز کرده است .
از مسلماني او را ،خود خبر نيست و نه از  صورت مسلماني ،مي گويد : مسلماني مي بايد . (مقالات شمس/213 )
در شگفتم
امير المؤمنين (ع) فرمود : در شگفتم از کسي که به دنبال گمشده خود مي گردد ، با اينکه نفس خود را گم کرده ، در جستجوي آن نيست . (غررالحکم ، 2/22)
فروشنده و خريدار نفس
اميرالمؤمنين (ع) در نهج البلاغه فرمود : دنيا خانه عبوري است نه جاي ماندني . مردم در اين دنيا دو دسته اند : يکي نفس خود را بفروشد و به تباهي اندازد و يکي نفس خود را بخرد و آزاد نمايد . ( کلمات قصار ، ح 133)

19/6/94
وجوب جهاد با نفس
پيامبر (ص) عده اي را به جنگ فرستاد ، چون بازگشتند فرمود : آفرين به عده اي که به جهاد اصغر رفتند و جهاد اکبر بر آنان باقي است ؛ کسي پرسيد : يا رسول اللّه جهاد اکبر چيست ؟ فرمود : پيکار با نفس .
امام صادق (ع) فرمود : نفست را به خاطر خودت به سختي (و مجاهده ) بينداز ،اگر چنين نکني ، کس ديگري خودش را به رنج نمي اندازد .
امام صادق (ع) به شخصي فرمود: خودت طبيب نفست باش که مريضي برايت آشکار است و نشانه تندرستي را مي داني و به داروي بيماريت رهنمود شده اي ؛ پس بنگر که چگونه درباره نفست رفتار مي نمايي.
امام صادق (ع) فرمود : نفست را همانند دشمني که با او از در جنگ وارد شده اي قرار بده .
پيامبر (ص) فرمود : شديد ( توانمند) کسي است که بر نفس خويش غالب باشد . برترين جهاد آن است که شخص با نفس درون خود پيکار کند . ( وسائل الشيعه ،6/122 )
20/6/94
صدا زدن صاحب نفس
مرحوم حاج شيخ عباس تهراني (متوفي 1385 ه . ق) تلميذ عارف باللّه ميرزا جواد ملکي تبريزي گفت : ما جوان بوديم در افراط و تفريط به رياضت شخصي مشغول و رنگ و رويم عوض شده بود ، رفتم  به منزل استاد ، ديدم روي سکوي منزل نشسته است چون نظرش به من افتاد ، فرمود : اين کارها چيست که تو مي نمايي ؟  اينها خلاف شرع است ! گفتم : آخر نفس امّاره چنين و چنان مي کند ؛ فرمود : نفس امّاره با اين کارها فقط درست نمي شود ، من و پسرم رفتيم توي اين باغ ؛ سگي به ما حمله کرد ، هر کاري کردم ديدم نمي شود چه آن سگ درنده خوي است و نمي شود از دست او خلاص شد ؛ صدا زدم اي صاحب باغ ! بيا جلوي سگت را بگير ؛ صاحب سگ آمد و اشاره اي کرد و سگ رفت. خدا صاحب نفس است از او التماس کن تا تو را از شرّ نفس آزاد کند . ( دو عارف سالک / 140 )
21/6/94
راحتي با نفس نيست
تغيّر و تلوّن و اضطراب از نفس پيدا مي شود ؛ آن جا که اثري از انوار حقيقت کشف افتد ، آن جا نه ولوله اي بود نه مشغله و نه تغيّر و نه تلوّن . با خدا بودن وحشتي نيست و با نفس بودن راحتي نيست .
مرد بايد که جگر سوخته خندان بودا                     نه همانا که چنين مرد فراوان بودا
خُنُک آن که در همه عمر نَفَسي صافي از وي برآيد و آن نَفَس ضدّ نَفس بود و تا نَفس غالب بود آن نَفَس نبود ، بلکه دود تنورستان بود .
چون نَفس مقهور و مغلوب نور اسلام گردد ، نَفَس هاي صافي برآيد ، چنان که اگربر بيماران وزد ، سبب شفاي ايشان باشد 
همه وحشت ها از نَفس است . اگر تو او را نکشي ، او تو را بکشد . اگر تو او را مقهور نکني ، او تو را مقهور خود کند.        ( سخنان ابوسعيد ابوالخير / 78 )
22/6/94
مردن نفس سرکش 
سالک بايد در راه سلوک ، بر درد نيش خلق و سختي رياضت صبر کند ، تا از نيش نفسِ گبر ، رهايي يابد .
اي برادر صبر کن بر درد نيش                       تا رهي از نيش گبر نفس خويش
هر کس نفس سرکش او بميرد عوامل طبيعي نمي توانند گزندي بر او بزنند . اگر نفس با تهذيب پاک شود و خود را همانند خاک بي ارزش و خوار ببيند ، توفيق تعظيم خداوندي نصيبش گردد .
توحيد به آموختن صرف نيست ، بلکه خويش را نزد واحد مطلق سوزاندن و از بين بردنِ وجود مجازي است .  
 چون سالک نفسش همانند شب تيره است ، بايد آن را بسوزاند تا مانند روز فروزان شود .
گر همي خواهي که بفروزي چو روز                  هستيِ همچون شبِ خود را بسوز
بهترين کار اين است که نفس من و مايي را که سخت در آن گير هستي را رها کني که خرابي از اين است پس وجود خود را در حضرت هستي نواز، بينداز تا مانند مس در کيميا گداخته و تبديل به زر گردي
 هستي ات در هست آن هستي نواز                 همچو مس در کيميا اندر گداز           (شرح مثنوي زماني،دفتر اوّل بيت 3012،3002 )
23/6/94
خودي خود 
علماي اهل زمان علوم را مي شکافند و چيزهايي که به ايشان تعلّق ندارد را به عنايت مي دانند و احاطه کلي پيدا کرده اند . آن چه مهم است و به آنان نزديک از همه است ، خوديّ اوست که خوديّ خود را نمي دانند .همه چيزها را حکم مي کنند که اين جايز است و آن جايز نيست ،اين حلال است و آن حرام است، اما خود را نمي دانند که حلال است يا حرام . جايز است يا نا جايز،پاک است يا ناپاک . ( فيه ما فيه /49 )
سگ نفس
يافت مردي گور کن عمري دراز                    سائلي گفتا که چيزي گوي باز
گفت اين ديدم عجب بر حسب حال                   کين سگ نفسم همي هفتاد سال
گور کندن ديد و يک ساعت نمرد                     يک دمم فرمان يک طاعت نبرد                                  ( عطار نيشابوري )
24/6/94
غوغاي نفس
حافظ درباره غوغاگري درون مي فرمايد :
در اندرون من خسته دل ندانم کيست ؟               که من خوشم و او در فغان و در غوغاست
تضاد درون آگاهي مي خواهد و شکايت از نفس و سخن با او بسيار رشته درازي دارد .
ابو سعيد ابوالخير درباره خود کاوي خويشتن چنين عرضه مي دارد :
گاهي چو ملائکم ، سر بندگي است                 گه چه حيوان به خواب و خور زندگي است
گاهي چو بهائم ، سر درّندگي است                   سبحان اللّه اين چه پراکندگي است
نجم الدّين کبري ( متوفي 618 ) به بخشِ سرکشِ طبع، نام ديوِ درون مي دهد و مي گويد :
ديويست درون من که پنهاني نيست                      برداشتن سرش به آساني نيست
ايمانش هزار باره تلقين کردم                                آن کافر را سرِ مسلماني نيست                                   (خط سوم / 408-402 )

25/6/94
ملّت 
روزي عارفي در بغداد بر دکّان قصّابي عبورش افتاد و نگاه به گوشت فربه کرد . قصاب گفت : بيا از اين گوشت ببر، فرمود : پول ندارم ؛ گفت : مهلت مي دهم . تامل کرد و گريان شد و گفت : اي نفس ! مردم بيگانه مرا مهلت مي دهند و تو مهلت نمي دهي ؛ اگر تو به من مهلت دهي اولي تري .(تذکرة السالکين / 115 )
کشاکش هاي نفس
کشاکش هاست در جانم                          کِشنده کيست مي دانم
دمي خواهم بياسايم                              وليکن نيست آن امکان
به هر روزم جنون آرد                         دگر باره برون آرد
که من بازيچه اويم                             ز بازي هاي او حيران
اگر يکدم بياسايم                                روان من نياسايد
من آن لحظه بياسايم                           که يک لحظه نياسايم                                                ( ديوان شمس )
26/6/94
جهاد و رياضت نفس 1 
خوش به حال بنده اي که براي خدا با هواي نفس و خواهش هاي آن مبارزه کند کسي که نيروهاي نفس و هواي آن را از بين ببرد ، موفق به رضايت خداوند مي شود .
کسي که عقلش نفسش را که امر به بدي کند به کوشش و فروتني و خضوع بر بساط خدمت خدا وا دارد به رستگاري بزرگي نائل شده است. هيچ حجابي تاريک تر و وحشتناک تر بين بنده و خدا از هواي نفس نيست .
براي کشتن و قطع آن، سلاحي برّنده تر از اظهار نياز به خدا و خشوع و خضوع و گرسنگي و تشنگي روز و سحر خيزي در شب نيست . اگر کسي در اين راه وفات يابد شهيد محسوب مي شود ، اگر زنده بود و استقامت ورزيد عاقبتش به رضوان خداي بزرگ خواهد رساند .
خداوند فرمود : آنانکه در راه ما جهاد کردند  ما راه هاي خود را به آنان نشان مي دهيم. (عنکبوت /69 )
27/6/94
جهاد و رياضت نفس  2
•    هروقت ديدي کسي بيشتر از تو کوشش و مجاهده مي کند ، آن گاه نفس خود را توبيخ و سرزنش کن تا در کوشش و رياضت بيشتر رغبت کند .از براي نفس خود مهاري از اوامر حق بزن و لجامي از نواهي به گردنش ببند ، و نفس را بِران ، مثل راندن اسب ، به طوري که قدم از قدم بر ندارد ، مگر ابتدا و انتهايش صحيح باشد .
پيامبر (ص) آن قدر نماز خواند که قدم هاي مبارکش متورم شد . در جواب سائل فرمود : آيا بنده شاکر خدا نباشم ؛ منظور حضرت اين بود که :
امت از افعالش عبرت گيرند و از اجتهاد و بندگي کردن و رياضت نفس در هيچ حالي غافل نباشند. اگر شيريني عبادت خدا را و برکات آن را بيابي و به نورش ، نفست نوراني شود ، آن وقت از بندگي او لحظه اي باز نماني ؛ اگر چه در اين راه قطعه قطعه شوي . ( مصباح الشريعه ، باب 80 ، ترجمه نگارنده )
28/6/94
ياغي و قلعه نفس
تا قلعه نفس، پر ياغي بُوَد ، ويران کردن آن واجب و آباد کردن ،خيانت و معصيت بود. چون قلعه از ياغي خالي شد و شاه و علم هاي شاه در آن درآمد ، خراب کردن قلعه ، غدر و خيانت و آباد کردن آن واجب و طاعت و خدمت است . (مقالات شمس /71)
کو خلاف نفس
تو گمان داري که مرد طالبي                          بر طلب کاران عالَم غالبي
کو تو را ترک هواها و هوس ؟                     کو خلاف نفس در رَه يک نَفَس ؟
ترک عُجب و کبر و خودبينيّت کو؟                  نيستي و عجز و مسکينيّت کو ؟                                       (اسيري لاهيجي)
29/6/94
رنگارنگ 
نفس جلوه هايي رنگارنگ دارد نفس امّاره ، آشيانه ي زشتي هاست . مادر بت ها ، بت نفس است لذا دشمن ترين دشمنان همين نفس است که درون انسان است و هزاران مکر و نقشه مي ريزد. در واقع لباس هاي رنگارنگ ، هر کدام اشاره اي است. گاهي فرعون مي شود ، گاهي خسته و زماني گرگ درنده ، و وقتي مرغ پر و بال شکسته ؛ چون غالب مي شود ظالم مي شود. چون مغلوب مي شود مظلوم ميشود ساعتي و روزي بعد ، چون مدد مي گيرد و به اسباب متوسّل مي شود از مظلوميت بر مي گردد و ستم را پيشه مي کند . احوال متغيّر نفس ، سبب مي شود که صاحبش را در کارهايش توجيه کند و وعده هاي دروغين بدهد به عبارت ديگر ، قدرت نفس ، پنهان است ، همين که توان ِ ظهور پيدا کند قواي خود را به کار اندازد . مولانا نفس امّاره را به دزد ، جادوگر ، زاغ ، سوسمار ، سگ ، خارپشت ، خرگوش ، اژدها ، بت ، موسم خزان و دوزخ تشبيه کرده است .
30/6/94
بت نفس 
گويند : روزي ابو سعيد ابوالخير و خواجه ابوالقاسم قُشيري در بازار نيشابور مي رفتند شلغم پخته ديدند و هر دو بدان رغبتي پيدا کردند ؛ ابوسعيد پولي داد و شلغم خريد و خورد . قشيري در خاطرش مي گفت : من امام نيشابورم ! در ميان بازار شلغم چگونه بخورم ؟هر دو به مجلسي آمدند به ابوسعيد حالي دست داد که قشيري در خاطرش مي گفت : چندين تحصيل کردم و در راه طريقت رنج بردم ، ولي چنين حالي به من دست نمي دهد ! ابو سعيد سر بر آورد و گفت : آن ساعت که من در بازار شلغم مي خوردم تو بت نفس مي پرستيدي و مي گفتي : من امام نيشابورم ، در بازار چگونه شلغم بخورم ! نداني که هيچ بت پرست را از اين خاطره حالي ندهند . ( حالات ابوسعيد تاليف لطف اللّه / 98 )
روزشمار سالانه                                                                                               مهر  94
1/7/94
هواي نفس
چون ابو مسلم خراساني به مرو رسيد ، مرويان را گفت : در شهر شما حکيمي هست ؟ گفتند : آري ، حکيمي زردتشتي ،گفت : او را نزد من بياوريد . چون بيامد ابو مسلم او را گفت : چرا خويش را حکيم خواني ؟ گفت : مرا خدايي است که هر صبح او را زير پاي خويش نهم . ابومسلم گفت : شمشير بياوريد ! حکيم گفت : اي امير ، مگر شما در کتاب خويش نخوانده ايد:
« أ رايت من اتخذ الهه هواه » (فرقان/43)  ديدي حال آن کس که هواي نفس خود را خداي خويش ساخت !؟ گفت : بلي زردشتي گفت : من هواي نفس زير پا نهاده ام که مبادا بر من پيروز گردد . ابومسلم گفت : آن چه گفتي حق است . ( کشکول شيخ بهايي / 483 )
سه چيز غايت ندارد
شيخ ابوالحسن خرقاني فرمود : همه چيز را غايت (نهايت) بدانم الا سه چيز را هرگز غايت ندانستم :
1 – غايت معرفت  2 – غايت درجات مصطفي  3 – غايت کيد نفس                      (تذکرة الاولياء / 673 )
2/7/94
اقتضاي نفس امّاره
آنچه عنوان نفس مي گيرد ، در مقابل عقل است که جنبه شيطنت و امّاره گي دارد لذا جنود جهل ، همان قواي نفس شيطاني است که امر به بدي مي کند . او همان است که اگر مانع مفقود باشد و مقتضي موجود ، کار فرعوني و نمرودي مي کند . عالَم را به آتش مي کشاند و هزاران نفر را از بين مي برد . اگر نفس ، تهذيب شود و اصلاح گردد ، مرتبه اش از ملائک بالاتر رود و از مقرّبان گردد و صدها کرامت از او صادر شود . مشکل کار عموم مردم ، اسير هواي نفس بودن است که هر روز و هر ساعت ، در کار خدعه صاحبش است . بيچاره اين چنين آدمي با غلبه هواي نفس و ملکه شدن رذايل ، ديگر وقت خود سازي ندارد و با اين وضعيت وارد قبر و برزخ و قيامت مي شود . اقتضاي نفس امّاره ، مخالفت با اوامر الهي است ، چون ترک اوامر ، باعث سختي شده و انجام محرّمات سبب آمدن لذّات مي گردد .طبيعتاً از بند حدود و حقوق خارج مي شود؛ البته حق تعالي اعمال طاقت فرسا را حکم نکرده ، بلکه به اندازه وسع بيان داشته است .
3/7/94
اژدهاست 
در داستانهاي مثنوي آمده است که : يک نفر مارگير بود و معرکه گيري مي کرد . او به کوهستان رفت تا ماري بگيرد و به بغداد بياورد و به مردم نشان بدهد تا پولي در بياورد ، فصل زمستان بود و پس از تحمل رنج ها ، مار بسيار بزرگي (اژدها) در کوهستان پيدا کرد . چون هوا سرد بود اژدها افسرده و بي حرکت بود . و او با زحمت آن را به طرف شهر بغداد برد . او به مردم آنجا مي گفت : بياييد و ببينيد چه اژدهايي را شکار کرده ام .                                                                                        مردم کنار شهر دجله بغداد جمع شدند و صدها نفر اجتماع کردند تا اين اژدها را ببينند؛ هوا گرم شده بود و جمعيت زياد شده بودند . البته بر اثر آفتاب قدرت گرفت . وقتي از کيسه آن را بيرون آورد ، ناگهان اژدها جنبيد و به طرف مار گير جهيد و او را هلاک کرد و از بين برد ؛ و مردم هم از ترس فرار کردند .
نفس اژدرهاست او کي مرده است ؟                       از غم بي آلتي افسرده است
اي برادر غافل مباش که نفس تو همان اژدهاست که اگر قدرت يابد ، تار و پود زندگي تو را درهم مي نوردد . تو مپندار که بدون سرکوبي و مقاومت در برابر خواسته هاي نفس ، او را با تمام احترام زير سلطه خود نگهداري ، مگر هر آدم زبوني مي تواند به تسلّط بر نفس حيواني خود دست يابد .(داستانهاي مثنوي ، 2/73 )
4/7/94
آب ليموي مغشوش 
مرحوم شيخ عبدالحسين خوانساري گفت : در کربلا عطّاري بود مشهور و معروف ؛ که مريض شد و جميع اجناس دکّان و اثاث خانه منزل خود را به جهت معالجه فروخت اما اثر نکرد ، و جميع اطبّاء اظهار نااميدي از او کردند .                                                                                     گفت : يک روز به عيادتش رفتم و بسيار بدحال بود و به پسرش گفت : اسباب منزل را به بازار ببر و بفروش و پولش را بياور و براي خانه مصرف کنيد ، تا به خوب شدن يا مردن راحت شوم !
گفتم : اين چه حرفي است مي زني ؟! ديدم آهي کشيد و گفت : من سرمايه زيادي داشتم و جهت پول دار شدن من اين بود که يک سالي مرضي در کربلا شايع شد که علاج آن را دکترها منحصر به آبليموي شيراز دانستند. آب ليمو گران و کمياب شد . نفسم به من گفت : قدري آب ليمو داري ، چيز ديگر ممزوج به او کن که بوي آب ليمو از آن فهميده مي شد . او را به قيمت آب ليموي خالص بفروش تا پول دار شوي ؛ همين کار را کردم ، و آب ليمو در کربلا منحصر به دکّان من شد و سرمايه زيادي از اين مال مغشوش به دست آوردم تا جايي که در صنف خودم مشهور شدم به پدر پولهاي هزار هزاري . مدتي نگذشت که به اين مرض مبتلا شدم . هر چه داشتم فروختم براي معالجه فايده اي نکرده است .اين آخرين متاع من بود که گفتم اين را بفروشند يا خوب مي شوم يا مي ميرم و از اين مرض خلاص مي شوم . ( منتخب التواريخ / 813 )
5/7/94
حديث نفس ابو خثيمه 
مالک بن قيس مشهور به ابو خثيمه از ياران رسول خدا بود . و در بسياري از جنگها شرکت داشت او و چند نفر ديگر از رفتن به جنگ تبوک خود داري کردند . بعد از ده روز از حرکت رسول خدا به سوي تبوک ، در ظهر گرماي شديد تابستان ، از بيرون به خانه آمد و در ميان باغي که داشت براي دو همسرش سايباني ساخته بود . آنان کوزه آب خنک آماده و غذاي مطبوعي تهيه و ديوارهاي سايبان را آب پاشيده ، تا هواي داخل آن خنک باشد و منتظر همسرشان بودند .                        وقتي مالک نظري به زنان و آب سرد و غذا و همسران زيبا در آسايش انداخت به ياد رسول خدا افتاد و نفسش به او گفت : رسول خدا در گرما و سختي ، من در راحتي ، روا نبود . بعد گفت : منافق در دين شک مي کند ولي نفسم به همان جهتي که دين توجّه مي کند روي مي آورد . وسائل سفر را برايش آماده و با شتر بسوي جنگ تبوک رهسپار شد . در راه با عمير بن وهب ، رفيق شد . وقتي نزديک اردو و خيمه پيامبر (ص) رسيد به عمير گفت : من تخلّف از همراهي پيامبر (ص) کرده ام بگذار تنها به عذر خواهي بروم . شخصي به پيامبر (ص) عرض کرد : کسي از راه مي رسد ! پيامبر (ص) فرمود : خدا کند ابو خثيمه باشد . چون نزديک شد و شتر را خوابانيد شرفياب حضور پيامبر (ص) شد . پس پيامبر (ص) فرمود : از تو همين انتظار را داشتم . و او داستان حرکت و حديث نفس خود را به عرض پيامبر (ص) رسانيد و حضرت درباره او دعا کردند. ( پيغمبر و ياران ، 5/210 )
6/7/94
سرزنش نفس
امام کاظم (ع) فرمود : مردي از بني إسرائيل ، خدا را چهل سال عبادت کرد . پس از آن يک قرباني در راه خدا نمود و قرباني او قبول نشد . پس به خودش خطاب نمود و گفت : اي نفس ! قبول نشدن قرباني از نالايقي توست و تقصير و گناه از ناحيه توست . خداوند به او خبر داد که مذمّت و سرزنش تو بر نفس خود ، نزد من ، از عبادت چهل سا لت برتر است . (رموز إسرار آميز / 75 ،اصول کافي 2/73 )
اطوار نفس
حضرت امير المؤمنين (ع) به دانشمند يهودي فرمود : آن که طبعش اعتدال پذيرد مزاجش صافي شود؛ آن که مزاجش صافي شود اثر نفس در او نيرو گيرد ؛آن که اثر نفس در او نيرو گيرد به مراتب عالي ارتقاء يابد؛آن که به مراتب عالي ترقي کند ، به خوي هاي (خوب) نفساني آراسته شود؛ آن که به اخلاق نفساني آراسته شود موجوديت انساني يابد و از موجوديت حيواني بيرون آيد و سيرت فرشتگان گيرد و اين حالت در او پايدار بماند . عالم يهودي گفت : اللّه اکبر ! اي پسر ابو طالب ! تو همه فلسفه را در اين جملات باز گفتي . (تحفه معلم / 171 – کشکول شيخ بهايي )
7/7/94
حديث نفس 
نوع مردم ، گرفتار گفتن از درون نفس مي باشند که اکثر آن جنبه الهي نداشته و به خواطر نفساني و شيطاني نزديک تر است.
 امام صادق (ع) فرمود : حضرت آدم (ع) به سوي خداوند عزوجل از حديث نفس شکايت کرد . پس جبرييل نازل شد و گفت بگو : لا حول و لا قوّة الّا باللّه .حضرت آدم (ع) اين ذکر را گفت و حديث نفس او برطرف شد .                         امام صادق (ع) فرمود : هيچ مؤمني بر او چهل صبح نمي گذرد مگر آن که حديث نفس ، او را عارض شود ... پس هر گاه حديث نفس عارض شد دو رکعت نماز بگزارد و پناه به خدا ببرد.
از عارف باللّه مرحوم استاد کشميري (ره) سوال شد کدام ذکر براي حديث نفس گفتن خوب است ؟ فرمود : گفتن تهليل ( لا اله الا اللّه )
 فقير گويد : دانستن و فهميدن اينکه اسباب حديث نفس از کجاست ، بسيار لزوم دارد . مثلاً از فقر ، ترس ، آمال ، عقب ماندگي ، غصّه ، فشار زندگي ، ورشکستگي ، عقده رواني و ... مي باشد . مراقبه نفس در حفظ و تمرکز ذهن ، و گفتن اذکار مربوطه با توجّه ، براي دفع حديث نفس راه گشا مي باشد و بستن راه نفوذِ نفس در موضوعي که وارد بر آن مي شود و تکرار مي کند و مشغول مي نمايد ، اراده و انصراف را لازم دارد . (مفاتيح الجنان / 1180 )
8/7/94
تزکيه نفس
از استاد مرحوم شيخ عليرضا گل محمّدي مسموع شده است که اين ذکر (يا زاکي الطاهر من کل آفة بقدسه ) از أسما إدريسي مي باشد که جهت تزکيه نفس مؤثر است . شايد عدد 1640 قبل از طلوع آفتاب و وقت سحر با توجّه ، در خلوت گفتن مناسب است .
حالات نفس
عالم ربّاني ابن فهد حلي مي فرمايد : نفس در حالات شهوت ، حيواني بيش نيست . در حالت غضب دّرنده اي است . در حال مصيبت بچّه اي مي باشد . در حال نعمت فرعون مي شود . در حال سيري ، او را مستکبّر مي يابي و در حال گرسنگي مجنونش مي بيني و اگر او را سير کني طغيان مي کند و اگر گرسنه اش بداري صيحه مي زند و جزع مي کند ؛ نفس بسان الاغي مي باشد ؛ اگر علفش دهي در مي رود ، اگر گرسنه اش نگه داري عرعر مي کند . ( عدة الداعي / 271 )
9/7/94
امان از نفس 
محيي الدين گويد : در سفري در زمان جاهليت جواني ، به همراه پدرم بودم . در ميان دو شهر قومونه و بالمه از شهرهاي اندلس مرور مي کردم که ناگاه به دسته اي از گور خران وحشي رسيدم  که به چرا مشغول بودند . من به شکار آن ها بودم و غلامانم از من دور بودند . پيش خود انديشيدم و در دلم نهادم که هيچ يک از آن را با شکار آزار نرسانم .                                            هنگامي که اسبم آن حيوانات را بديد ، به آنها يورش برد ولي من او را از اين کار باز داشتم در حالي که نيزه بدستم بود بدانها رسيدم و ميان آنها داخل شدم ؛ چه بسا که سرنيزه به پشت بعضي از آنها ميخورد ولي آنها همچنان مشغول چرا بودند ، سوگند به خدا سرشان را بلند نمي کردند تا من از بين آنها گذشتم ، سپس غلامان بدنبال من آمدند و گور خران برميدند و از جلوي غلامان گريختند و من سبب آن را نمي دانستم ؛ تا اينکه به اين طريق (سلوک) خدايي برگشتم و دانستم که سبب چه بوده است آن همان است که ما ذکر کرديم يعني امان که در نفس من بر آنها بود ، در نفوس آنها سرايت کرده بود .(آينه سالکان /28)
10/7/94
شکستن نفس 
عارف باللّه ابن فهد حلي (متوفي / 841) درباره شکستن نفس مي فرمايد : به سه چيز مي توان نفس را شکست :                     1 – منع شهوات ؛ زيرا که اگر از علف حيوان چموش کم کني نرم و رام مي شود .
2 – بار عبادت را به نفس انداختن ؛ زيرا وقتي چهارپا بارش زياد شود و علفش کم گردد ذليل و منقاد مي شود .
3 – از خدا کمک خواستن و زاري بسوي وي ، تا نصرتش شامل حال شود .
در نتيجه وقتي بر اين امور مداومت کردي ، نفس به اذن خدا براي تو منقاد مي شود و تسلط بر آن پيدا مي کني و لگام بر او مي زني و از شرّش در امان مي شوي . (عدّة الداعي / 271 )
11/7/94
نفس شفاعت قبول نمي کند 
ابن فهد حلي در کتاب خود مي نويسد ؛ دانشمندي گويد : نفس شفاعت هيچ کس را قبول نمي کند؛ وقتي به معصيتي همّت گمارد يا در شهوتي افتد ، اگر خدا و پيامبرش و ملائکه و کتاب هاي آسماني را به شفاعت بياوري ؛ بعد ، مرگ و قبر و قيامت و بهشت و آتش را براي وي ، سان (نمايش دادن) دهي ، نمي تواني او را لگام زني ، آرام نمي گيرد و شهوت را ترک نمي کند .          ولي اگر او را از زنان باز داري و يا او را ناني بدهي آرام ميشود و ترک شهوت مي کند . اين دليل بر پستي و ناداني نفس است پس يک چشم بهم زدن از نفس غافل مشو . (عدة الداعي /272 )  
دور ترين 
امير المؤمنين (ع) فرمود : بر خواهش هاي نفساني خويش غلبه کنيد و بجنگيد ؛ چرا که اگر هواي نفس شما را به دام خود کشيد به دورترين مهلکه ها در اندازد . ( غررالحکم ، 1/590)
12/7/94
نفس سرکش 
حيوان که سرکش مي شود احتياج به دليل دارد ؛ساربان يا چاروادار، از طرفي او را تازيانه مي زند که در پرتگاه نيفتد و از طرفي جو و کاه نشانش مي دهد و تشويقش مي کند تا مبادا در مهلکه افتد و بندِ رام شود .                                                         کودک مغرور و درس نخوان هم احتياج به معلم دارد که او را بترساند ؛ از طرف ديگر پدر و مادر، او را تشويق مي کنند .         نفس هم همين طور است . نفس حيواني ، سرکش است ، ترس و تازيانه براي اين است که در مهلکه دنيوي نيفتد و جو و کاه (تزکيه) اميد به او مي دهد و راننده او مي شود. ذکر خوبان و بهشت و ثواب ، نفس را ترغيب مي کند و آتش هلاکت ، نفس را مي ترساند . (عدة الداعي/ 273)
13/7/94
کوه نفس 
چون حضرت موسي (ع)  براي گرفتن تورات ، به وعدگاه آمد و خدا بي واسطه با او سخن گفت ؛ موسي به درخواست قومش گفت : خدايا خودت را به من نشان بده تا بسويت بنگرم . خداوند فرمود : هرگز (به چشم سر) نخواهي ديد وليکن به کوه (مدين) نگاه کن ؛ اگر کوه ثابت و پابرجا ماند ، تو هم بزودي مرا خواهي ديد چون خداوند تجلي بر کوه کرد آنرا از هم پاشيد و موسي (ع) بيهوش به رو در افتاد . چون به هوش آمد گفت : خدايا تو منزهي و به سوي تو توبه مي کنم .(اعراف/142،143)
 در استفادات عرفاني چنين آمده است که : کوه ،ذات موسي است که از عظمت و پابرجايي و ثبات ، کوهش خواند . يعني در خودت بنگري مرا مي بيني ؛ همانند حديث( مَن عَرَفَ نَفسَه فَقَد عَرَفَ ربَّه ) هر که خود را شناخته خدايش را شناخت .
چون موسي (ع) در نفس خود نظر کرد ، حق را از تجلي بديد ؛ خود او چون کوه بود مُندک شد . بعد موسي (ع) گفت : توبه کردم و از اين گنه که غرقِ در ديدار باشم و ديدار خواهم . چون قبل از رؤيت ، خدا با او صحبت کرد ، در رؤيت مستغرق شد گفت : خودت را نشان بده. (مقالات شمس /60)
14/7/94
وارسي نفس
هرکس به نفس خود بصيرت دارد ( قيامت / 14 ) و مي داند چه کاره است و چه معايبي دارد . هر چه بر نفس نقش بندد ، همان تصوير و خطور بماند .
خواب خوب ديدن و بد ديدن ، از افکار و کارهاي روزمرّه است. بسيار کسان گويند : عيب ما را بگوييد!
گفتم اَر خوبم ، پذيرم اين از او                        وَرنه خود خنديد بر من زشت رو
اگر شخص وارسي نفس خود کند ، يعني در انفس خود سير بنمايد ، مي يابد که در چه صفاتي ممتاز و در چه صفاتي خرابي دارد .  چاره آن باشد که خود را بنگرم                      وَرنه او خندَد مرا من کِي خَرَم ؟
اگر کسي خوب بنگرد حقيقت بر او عيان شود که ظاهرش با باطنش موافقت دارد يا نه ! اگر شروع چنين باشد ، راهگشايي براي نتيجه گرفتن خواهد بود .
15/7/94
نفس فربه
بايزيد بسطامي نفس خود را فربه ديد ، گفت : اي نفس از چه فربه اي ؟ گفت : از چيزي که نتواني آنرا دوا کردن ، و آن اين است که خلق مي آيند تو را سجود و تعظيم کنند و تو خود را مستحق آن سجود و تواضع آنان مي بيني . (مقالات شمس / 127)
 نفس و ذلّت 
امير المؤمنين (ع) فرمود : روزه گرفتن نفس از لذّت هاي دنيا ، سودمند ترين روزه هاست .                                               نگه دارنده نفس از لذّت ها مالک ( پادشاه ) است و رها کننده اش ، نابود شونده است . باز داشتن نفس از لذّت هاي دنيا همان زهد ستوده است . نفس هاي خود را از آلودگي و لذّت ها و پيامد هاي خواهش ها پاک کنيد .                                 حرص نفس به لذّت ها ، انسان را گمراه کند و به نابودي کشاند .   (غررالحکم ، 2/404 )
16/7/94
بها ندادن به نفس 
نقل است که مالک دينار سال ها هيچ شيريني و ترشي نخوردي . هر شب به دکان خبّاز( نانوايي ) شدي و نان خريدي و روزه گشادي و نان گرم خورش کردي .وقتي بيمار شد آرزوي گوشت در دل او افتاد صبر کرد چون کار از حد بگذشت به دکّان رواسي (کله پاچه فروشي ) رفت و سه پاچه خريد و در آستين نهاد و رفت . فروشنده شاگرد خود را بر عقب او فرستاد تا ببيند چه مي کند . گفت : چون به موضع خالي رسيد ، پاچه از آستين بيرون آورد و سه بار بوييد و گفت : اي نفس بيش از اين به تو نرسد آن نان و پاچه به فقير داد و گفت : اي تن ضعيف من ! اين همه رنج که بر تو مي نهم نه از دشمني است ، لکن روزي چند صبر کن ، باشد که اين محنت به سر آيد و در نعمتي افتي که هرگز آن را زوال نباشد . ( تذکرة الاولياء / 52 )
17/7/94
1 – گفته ( و من عرفه بمعرفة نفسه استقبله في طريق المعرفة ) يعني کسي که بشناسد حق تعالي را با معرفت نفس خود ، خداوند استقبالش مي کند در راه معرفت ؛ و مقصود از معرفت نفس اين است که سالک بشناسد در مقام معرفتِ اسماء ، مظهرِ اسماء حق و مربوب را ،شايد که معرفت او بطريق علم و عمل باشد ، و هنوز جذبه به او نرسيده است که استقبال حق عبارت است از طريق جذبه .(1)
2 – آيا رسيدن به کنه نفس و کنه معرفت حق امکان پذير است ؟  گفته شده که ذات حق قابل ادراک است ؛ آنچه سالک با رياضت و مجاهدت ، شناخت به خود پيدا مي کند به همان اندازه معرفت اسماء و صفات و افعال حق را درک مي کند .
18/7/94
3- شبلي را از معرفت پرسيدند ؟ گفت : سه گونه است : شناخت خدا و شناخت نفس و شناخت وطن . معرفت خدا نياز به دوام ذکر او دارد . معرفت نفس نياز به انجام فرائض دارد ؛ و شناخت وطن نياز به خشنودي به قضاي خدا و احکام او دارد.(2)
4 – هر که به علم شريعت و اوصاف بندگي جاهل باشد او به اوصاف خداوند جاهل تر باشد ؛ و هر که به معرفت نفس که مخلوق است راه نبرد به معرفت حق که خالق است هم راه نبرد . هر که آفات صفت بشريّت نبيند لطائف صفات ربوبيّت کِي داند ؛ که ظاهر به باطن تعلّق دارد . هر که به ظاهر تعلّق کند بي باطن محال ، و هر که به باطن تعلّق کند بي ظاهر محال ، بس اوصاف ربوبيّت اندر صحت ارکان عبوديّت بسته است و بي آن درست نبايد .(3)
19/7/94
 5 – بدان که کليد معرفت خداوند ، معرفت نفس خويش است و براي اين گفته اند : هر که نفس خويش را شناخت پروردگار خود را شناخت ( من عرف نفسه فقد عرف ربّه ) و براي اين خداوند فرمود: « سَنُرِيهم آياتنا في الآفاق و في انفسهم حتي يتبيّن لهم انّه الحق » ما نشانه هاي خود در عالم آفاق و در نفوس به ايشان نشان دهيم تا حقيقت حق ،بر ايشان پيدا شود . خلاصه هيچ چيز به تو نزديک تر از تو نيست ، چون خود را نشناسي ديگري را چون شناسي ؟ (4)
6 – در کتب پيامبران گذشته ، معروف است اين لفظ  که با قوم خود گفتند : خود را بشناس تا خدايت را بشناسي . (اعرف نفسک تعرف ربّک) نفس آدمي چون آيينه است که هر که در وي نگرد حق را مي بيند . بسيار خلق در خود مي نگرد و حق را نمي شناسد . آدمي از ذات خود حق را بشناسد و از صفات خويش صفات حق را بشناسد و از تصرّف در مملکت خويش ( يعني تصرّف نفس در بدن ) تصرّف حق در جمله عالم بشناسد . (5) چون تو ندانسته باشي که پادشاهي خويش در مملکت خويش چون مي راني ، چگونه خواهي دانستن که پادشاه عالم چون مي راند . (6)
20/7/94
7 – هر که معرفت نفس خود حاصل کرد معرفت نفس محمّد (ص) او را حاصل شود ، و هر که معرفت نفس محمّد (ص) حاصل کرد ، پاي همّت در معرفت اللّه نهد . که پيامبر (ص) فرمود : هر کس مرا ديد خدا را ديده باشد . (مَن رَآني فقد رأَي الحق ) هر که خودشناس نيست محمّد شناس نباشد عارف خداي خود چگونه باشد ؟ چون معرفت تو به محمّد (ص) ، حاصل آيد خداوند فرمود : همانا کساني که اي پيامبر با تو بيعت کردند بدرستي که با خداوند بيعت کردند  « إنَّ الّذين يُبايِعونَکَ إنّما يُبايِعونَ اللّه ». (فتح /10 )  که کار اين سالک در دنيا و آخرت تمام شد که خداوند روز غدير فرمود : امروز دين را براي شما کامل کردم . (مائده/3 ) يعني نعمت معرفت تو کماليّت يافت به رسيدن (7)  و آن بدون شناخت ولايت ، محقق نمي گردد . چون علي (ع) نفس پيامبر (ص) است ؛ و جدايي ميان نبي و وصيّ نيست . پس شناخت نبي بدون وليّ که باطن اوست نشايد .
21/7/94
8 – بدان در موضوع کالبد شناسي و شناخت تن و آثار و عوارض آن که مربوط به علم طبيعيّات و طبّ است ، سالک به علم تقريبي ، تفحّص و تفکّر در اين موضوع برايش لازم است ولي اين ديگر معرفت نفس نباشد که معرفت تن باشد .                  موضوع در معرفت فرماندهي کلّ قواي نفس و پادشاهي مملکت تن است که همه چيز از اوست ؛ و هم اوست ، که وقتي تهذيب گردد و کمال پيدا کند آنگاه معرفت به حق پيدا کند . بسيار اطبّاء بودند و هستند که سرآمد در علم فيزيولوژي و جرّاح ماهرند که خداي را قبول ندارند و گروهي هم فوق تخصص علوم مربوطه به جسم را دارند ولي رذايل اخلاقي دامن گير آنان شده است .
9 – سوال شد که شناخت از خوابيدن و خوردن و آشاميدن و نکاح و امثالهم جزء مسائل معرفت نفس به شمار مي رود ؟      گفته شده : اگر هر کس به دقّت در مصنوع و مخلوق و صانع و خالق بنگرد ، ازدياد در فهم و عقل او شود به نوعي افعال حق را در مي يابد ؛ توحيد أسمائي، صفاتي و افعالي در همه ما هست و لکن مسائل جسمانيّات مرتبه نازل براي شناخت است و مسائل اخلاقيّات و روحانيّات ، مرتبه اعلي براي معرفت است .                                                                                 لذا بسيارند در خوراک و آشاميدن ، دقّت ها مي کنند و کتاب ها مي خوانند ؛ اما به مسائل جنود جهل خود توجّهي ندارند و پاره اي از صفات ناپسند ، ملکه جانشان شده است .
22/7/94
10 – از اينکه در آيات قرآن مي گويد : گروهي کرند ، گنگ اند ، کورند  « صُمٌّ بُکمٌ عُميٌ فَهُم لا يرجعون »
منظور معايب جسماني آنها نيست بلکه چون تفقه و تعقّل ندارند قوّه شناخت آنان کور شده و بصيرت باطني آنان زنگ زده و خراب گرديده است ؛ و براي افعال خود به توجيهات متمسّک مي شوند . لذا بعضي ها مي گفتند : مِي بخور ، منبر بسوزان ، مردم آزاري مکن .
11 – چون معرفت حق تعالي واجب است ؛ موقوف است بر معرفت نفس ، پس معرفت نفس نيز واجب است .                   و مثال اين چنين باشد که اگر کسي خواهد که به بامي بلند برود ؛ او را نردباني بايد ، و الّا بر بام نتواند رفتن ، و بي نردبان بر بام رفتن محال است . اگر فرض کنيم که رفتن آنکس بر بام واجب است ، وجود نردبان نيز واجب مي شود ، زيرا به نردبان مي توان بدان واجب رسيدن . (8)
23/7/94
12 – اينکه بعضي ها در کتاب هاي خود از قول پيامبر (ص) نقل کرده اند که حضرتش فرمود :  ( سبحانک ما عرفناک حقَّ معرفتک ) منزّهي تو ، ما آنطور که بايد تو را بشناسيم ، نشناختيم. گوييم اوّلاً وقتي نائب ، منوب را نشناسد ؛ با اينکه منوب به نائب افضل و اکملِ آنچه حق به هم? خلقت داده ، به او داده است . و به طُفيل وجود او ، مخلوقات را بيافريد ؛ چطور مي توان تصوّري از اين جمله کرد که ، به شأن و مقامِ خليفةُ اللّهي او زيبنده باشد ؟ ! ثانياً اصل سند اين جمله قابل تشکيک و تأمّل است . ثالثاً در چه جايگاهي و براي چه کسي ، اين بيان نقل شده که تا مراد از آن معلوم گردد .
13 – هر که نفس خود را بشناخت ، به قدر استعداد نفس ، او را از معرفت حق نصيبي بود چندان که رياضت بيشتر کشد و به استکمال نزديک تر گردد ؛ معرفت زياده تر مي شود .  مثال اين چنان باشد که ، نور آفتاب به هر خانه به قدر روزن آن خانه تابد . مثلاً در سراي پادشاهي که سعتي عظيم دارد و روزن هاي فراخ ، بيش از آن تابد که در خانه پيرزني درويش ، که خانه اي دارد کوچک و روزني تنگ ، و در صحرايي که صدها هکتار باشد بيش از آن تابد که در سراي پادشاهي که ده در يا بيست در باشد .(9)
24/7/94
14 – سؤال شد که انسان چطور از افعال نفس باخبر شود که کارش صحيح است يا ناصواب انجام گرفته است ؟                       گفته مي شود هر فعلي که از نفس صادر مي شود ، سالک آنرا بر مبناي شرع و عقلِ معاد بسنجد و اين کار ، اگر به ظاهر ساده باشد ؛ فهميدن طريق و باطن آن ، کار مشکلي است چرا که از توجيهات و مکر و نقشه هاي آن در امان نخواهد بود .              پس شناخت افعال نفس ، بايد بر ميزاني باشد که تميز آن به صواب برسد که پيروي از معلّم و استاد حاذق الهي که صاحب تشخيص است لزوم دارد و به تجربه هم ثابت شده است .
15 – از بزرگي پرسيدند از کمال معرفت نفس ؟ فرمود : گمان بد بردن به نفس و هرگز گمان نيک بدو نابردن .(10)
اين مطلب ، اگرچه از جهاتي قابل قبول و ممدوح است ؛ و لکن افراط در اين قسمت ، سبب مي گردد : 1 – در ابعاد ديگر غافل و کم توجّه باشد . 2 – قبض و تنگي صدر را به بار آورد . 3 – از عنايات و مکاشفات و خواب هاي رحماني که موجب رشد مي شود ، بي اعتنا مي گردد . 4 – نفس با همين حربه بدگماني ، درب طُرُق خير را طوري ممزوج و مشوب مي کند که صلاح و عدم آنرا دچار وسوسه مي گرداند .
25/7/94
16 - در بيان آنکه نفس آدمي اژدرهايي است که عالم را فرو برده است و مي بَرَد . آدمي که به قُوت ضعيف است چون کاهي با نفس که چون کوهي است چه توان کردن ؟ پس استعانت و استغاثت از حق بايد جستن که : (لا حول و لا قوة الا باللّه العلي العظيم ) يعني اگربا نفس کافر برآييم با قوّت حق توانيم بر آمدن ، نِي به قُوت خود . در حقيقت چون بنگري ؛ پنج وقت نماز، جهت دعاست و لابه  به حق که : ما را ياري ده تا نفس عدو را ، توانيم قهر کردن . اگر دعا به صدق و اخلاص باشد درياي رحمت به جوش آيد و دستگير بندگان مخلص گردد ؛ و به معاونت و نصرت حق بر نفس ، مظفّر گردند و او را مقهور گرداند ؛ چنانکه اولياء و مؤمنان کردند .   و قومي که بر نفس غالب نمي شوند از آن است که دعاشان به اخلاص نيست .(11)
26/7/94
17 – هر چه آن مقصود نفس کافر است                        عکس آن را گير،کان، اَندَر خور است
       نَفس چون کوه و تو چون يک برگ کاه                  با حقارت هين مکن در وي نگاه
       زير حکم نفس ، فکرت هاي بد                              فکرهاي نيک در حکم خرد
      جنگ با نفس است مردان را مدام                        کو است رهزن خلق را زان عيش و کام
      عقل را گر حق ببخشد آن ظفر                              که کند مر نفس را ، زير و زبر
      نفس را مَشنو، رضاي حق بجو                               روز و شب طاعت کن و از حق بگو
      هر چه غير حق بود ، از وي گريز                            هين به تيغ عشق ، خون نفس ريز
      تا نميرد نفس ، دست از وي مدار                           روز و شب اندر جهادش مي فشار
      نفس را باشد سوي لذّت هوس                              مانع لذّت همين صبر است و بس                            (سلطان ولد)
27/7/94
18 – در معارف خدا ونفس و موت و قيامت  و... ، بزرگي درباره معرفت نفس گفته : هر که نفس را بشناخت به شريعت و حقيقت ، روي به مخالفت او نهاد ، و مخالفت او طاعت است . مداوم در اين فرامين هرچه موافق طبع نفساني باشد ، با آن بايد مخالفت کرد .
به عبارت ديگر ، هر چه موافق شريعت مقدّسه است آورده شود و آنچه مخالف شريعت باشد مخالفت گردد .(12)
و اگر سالک در تشخيص بعضي موضوعات که از دائره احکام و اخلاق بنوعي تبيين نشده است يا شبهه دارد ، به متخصصين اين فن مراجعه کند تا از سردرگمي در آيد و طاعت و مخالفت روشن شود .
19 – در باب اغلاق نفس از تکلّم ، لازم است قفلي وثيق و مستحکم بر آن زده شود . قطعاً هنگام ضرورت درب تکلّم را باز مي کند .چون وقتي زبان محبوس است وقتي که آزاد مي شود مي خواهد تخليه کند و کلام غير ضروري بگويد و آنگاه به اثم مي افتد و زحمت کشيده شده را بر باد مي دهد .
28/7/94
20 – از جمله حجاب ها که اکثر افراد انساني را از آن وادي باز مي دارد ، يکي اين است که کشف و کرامات را ، لازم طريق معرفت مي دانند . و حال آنکه بسياري از عرفا باشند که روح ايشان را از خبر آوري کشف و کرامات نباشد و بسيار صاحب کرامت باشد که روح او را خبر از معرفت نفس خود نباشد زيرا که کشف و کرامات ، آثاري است مترتب بر اعمال و رياضات شاقّه . براي همين کفّار را نيز اگر عمل کند ، روي مي دهد و اين عمل دخلي به معرفت ندارد . (13)                                     شنيده و ديده شده که ، افرادي داراي مکاشفات و خواب هايي بودند که آنها مرهون بعضي اذکار و خلسه ها و اعمال ، بعضي تروک و قلت نوم و ترک اغذيه حيواني و ... براي رسيدن به بعضي مقاصد بوده است . متأسفانه از آنها ، ظهور مسائل نفساني ديده شده و خويش را از ديگران بالاتر دانسته اند . اگر از معرفت ، بويي برده و طي مراحل و مجاهدت کرده بودند ، بوي منيّت و فخر از ايشان بر نمي خواست .
29/7/94
21 -  بعضي اين حديث پيامبر (ص) را که فرمود : طلب کن علم را اگر چه در ملک چين باشد ، آن علم معرفت نفس بود که به آن ، معرفت ربّ حاصل آيد .(14)
براي همين بوده که در طول تاريخ افرادي براي يافتن استاد شهرها و کشورهاي دور را طي مسافت مي کردند تا به کسي که صاحب نفس زکيّه باشد ، برسند .
يادگيري علوم ظاهري جزء واجبات نبوده تا رسول اکرم (ص) همه را مأمور کند تا به اقصي نقاط عالم سفر کنند و آنرا بياموزند ؛ بلکه مراد علومي بوده که براي رسيدن به توحيد و معاد و اصلاح نفس ، ملزم نمودند .
22 – اما علم معرفت نفس که مشتمل است بر علم معرفت ربّ ، اهمّ و اشرف است از ساير علوم واجبه بر اهل اسلام ؛ زيرا که اين علم ، موهوبي است و آن اکتسابي است . و علم موهوبي که چون نتيجه و ثمره است ، مقصود بالذات است و علم اکتسابي که چون مقدمه و شجره است مقصود بالتبع است و ثمره ، اشرف از شجره است و علم معرفت نفس را علم طريقت و علم اسرار و علم اشارات و علم لطائف نامند . و بدون تعليم اين معلّم الهي که انسان کامل است معرفت نفس حاصل بنمايد . و طيّ اطوار باطني او که موصل به معرفة اللّه است صورت بپذيرد و عزّت معلّم الهي را در طلب کردن حضرت موسي (ع) مر خضر (ع) را به وحي الهي بياب . (15)
30/7/94
23 – معرفت نفس به خبر نقلي يا نظر عقلي حاصل نشود ، بلکه حصولش موقوف به نوري است که از حق بر دل آيد و آن نشود مگر برياضات متعاليه و مجاهدات متواليه و تجرّد قوي از قيود هوي و اين محض موهبت است . (16)

24 – لازم در معرفت نفس و خودشناسي فکرشان را به کار کار گيرند تا از اين طريق همه حجاب هاي ظلماني حتّي خيال و صورت ها نيز کنار رفته و نفس آنان و حقيقت آن بدون مادّه و صورت برايشان تجلّي نمايد .
 پس هنگامي که به اين مرتبه مهم دست يافتند دري براي شناخت پروردگار به روي آنان گشاده مي شود و حقايق عوالم مبدأ براي آنان کشف مي شود و خود را بدون مادّه و صورت مشاهده مي کنند . (17)
چون نفس انساني تا از عالم مثال خود نگذشته به عالم عقلي نخواهد رسيد و تا به عالم عقلي نرسيده ، حقيقت معرفت حاصل نگردد و به مطلوب نخواهد رسيد . (18)
روزشمار سالانه                                                                                                آبان   94
1/8/94
25 – خداوند در قرآن فرمود : چون کساني نباشيد که خداوند را فراموش کردند پس (خداوند نيز) آنان را از ياد خودشان برد (از خود بيگانه کرد) « نسوا اللّه فانساهم انفسهم ». (حشر/19)
اگر بنده حالت حضور داشته ، خود شناس شود ، پس خدا هم او را ياد کند و به محضر ربوبي خود او را دعوت کند و کليد معرفت انفسي را به او تفضّل فرمايد .
------------ پاورقي -----------
1 – مقامات عارفان 1/27
2 – شرح التعرف 5/1867
3- کشف المحجوب 178
4- کيمياي سعادت 1/14
5- همان 47
6 – همان 53
7 – تمهيدات 57
8 – رسائل شيخ اشراق 3/374
9 – همان 3/377
10 – تذکرة الاولياء 133
11 – انتها نامه 122
12 – تذکرة الاولياء 198
13 – اشراق النيرين 67
14 – منهاهج انوار المعرفة 1/477
15 – همان 2/34
16 – عرفان الحق 24
17 – رساله لقاء اللّه 210
18 – همان 270
2/8/94
 26– اينکه گفته مي شود : معرفت نفس سبب مي شود که انسان خود را ببيند يعني مجرّد از مادّه مي بيند و تجرّد هم براي عارفان نوعي مقام است که بوسيله تخليه رذائل و تحليه فضائل اين حالت پيدا مي شود .
40 – از معايب بزرگ ، عجب به نفس است که شخص بذر جهل را مي کارد و سپس ثمره اش کفر ، بزرگ منشي ، انيّت است که چنين شخصي منهج رشاد را رها کرده و طريق ضلالت را مي پيمايد . و اين که ابليس مورد لعن دائمي قرار گرفت از خودبيني و عجب او بوده که نتيجه اش تکبّر شد و به خلد نار دوزخ مبتلا گرديد .
27 – مرحوم عارف باللّه آخوند ملا حسينقلي همداني راه معرفت و وصول را راه معرفت نفس دانسته و منوط بر طيّ سه عالم طبع و خيال و عقل که در سجده رسول خدا به سواد و خيال و بياض تعبير شده است نموده . ( سجد لک سوادي و خيالي و امن بک فؤادي ) (19)
3/8/94
28 – چون انسان مظهر حق است در حقيقت معرفت نفس، مرقات و نردباني براي معرفت حق است . اما اصحاب نظر (حکماء و ارباب فکر از قدما و متکلّمان در کلامشان در نفس و ماهيّت آن هيچ يک بر حقيقت نفس مطّلع نشدند و هيچ گاه نظر فکري ، اين معرفت را عطاء نمي کند .  پس هر کس علم به ماهيّت نفس و حقيقت آن را از طريق نظر فکري طلب کند ، چنان است که آماس کرده خود را ، فربه پندارد ؛ و کسي در آتش بدون آن چه که آتش بدان افروخته مي شود بدمد .
و معرفت انسان به نفس خود مقدم است بر معرفت انسان به ربّ خود ؛ زيرا معرفت انسان به ربّش نتيجه معرفت او به نفس خود است . لذا پيامبر (ص) فرمود : (هر کس نفس خود را شناخت ، ربّ خود را شناخت )
پس اگر خواهي بگو به منع معرفت در اين خبر و عجز از وصول چه اينکه اين منع و عجز در اين خبر جايز است . شيخ (صاحب فصوص الحکم ) با اينکه خود خرّيت در صناعت معرفت نفس است ؛ حديث مذکور را هم به صورت تعليق بر محال تلقّي کرده است که معرفت نفس را براي انسان ممکن ندانسته و فرمود : مراد از اين معرفت ، معرفت به کنه نفس است که حقيقت نفس عايد است به حقيقت ذات الهي و هيچ کس را امکان معرفت آن نيست .        
بنابر وجه ديگر ، اينکه معرفت نفس به حسب کمالاتش براي عارفان امکان دارد که بدين حدّ ، کمالات نفسي ربّ خود را از حيث اسماء و صفات مي شناسد .(20)
4/8/94
29 – اميرالمؤمنين (ع) فرمود : ( علم را طلب کنيد اگر چه در کشور چين باشد ) . آن علم معرفت نفس است که در آن معرفت ربّ مي باشد .پس علم محقق نمي شود ( به کمال نمي رسد ) مگر بدان عمل شود . و پيامبر (ص) فرمود : به خداوند از عملي که منفعت نرساند پناه مي برم .(21)

30 –         آن بکن که اوليا فرموده اند                  که طبيب جان و دينت بوده اند
                روز جان بپذير گفتار ولي                     تا رهي ز امراض نفس و کاهلي
                روز و شب امراض نفس و جهل را       کرده داروها طبيبان خدا
                حق فرستاد اين طرف چندين رسول       بهر آگاهي مکر نفس غول
                در رسالت شرح کردند از کرم               مکرهاي نفس را بي بيش و کم                            (سلطان ولد )
5/8/94
31 – همه عجايب ها در وجود آدمي است و هيچ چيز ازو بيرون نيست . خداوند فرمود : « و في انفسکم أفلا تبصرون » در زمين براي اهل يقين نشانه هايي است و نيز در نفس خودتان ؛ آيا نمي نگريد!؟  (ذاريات/21،20)
32 – حضرت  علي (ع) مي فرمايد : ( من عرف نفسه فقد عرف ربّه ) هر کس نفس خود را شناخت بتحقيق پروردگارش را شناخت ؛ تو که محجوب و خامي در خواب ، آسمان و زمين و آفتاب و ماه و ستارگان و درياها و خلق بي شمار گوناگون مي بيني ، اگرچه در خواب آن همه موجود نيست . ليکن فکرها و دانش هاي تو صورت مي شود ، پس آن همه را که مي بيني تو باشي . اکنون مردي که از حجاب (نفس)  رهيد و پختگي يافت و از اولياء شد چه عجب اگر عرش و کرسي و لوح وعجايب هاي ديگر بيند بالاي اين ، و هر چه بيند همه عين او باشد و در دو عالم چيزي بيرون او نباشد .
زير و بالا نيست چيزي غير او                 عين خويش است آنچه بنموده است رو
در حقيقت او بُوَد ني غير او                     همچنان که بوست مشک و مشک بو (22)
6/8/94
33 – کسي که از آفات نفس خلاص نشده باشد و درگير خواسته هاي آن نباشد نتواند دستگيري خلق کند . چون آمر و ناصح خودش متّبع هوي خود مي باشد و آسيب پذير است ؛ چگونه بتواند کسي را به طريق صلاح هدايت کند ؟
اوّل خود را از آفات نجات بدهد و در امنيت قرار گيرد ، بعد مريدان را نجات بخشي نمايد چون خودش مريض باشد نتواند مريضي را مداوا کند .

34- بدان که فتن نفس بسيار است و شناخت علل و اسباب آن براي سالک لازم است چه آنکه بعضي سهوها و غفلت ها در بعضي موضوعات سبب افتادن در چاله هاي نفس مي گردد .

35- از معايب نفس تمليک امتعه و زمين و پول و خانه و ماشين است . چون بدان مشغول شود از شکر و عافيت آنها غافل گردد و لذا بعد از سالها تازه متوجّه مي گردد که تعلّق به آنها دارد . پس وقتي نفس تفرّغ پيدا کرد از اسباب دنيوي ، آنگاه حالت تجرّد و سير مي تواند پيدا کند .
7/8/94
36 – نفوسي که اشتغال به عيوب ديگران دارند و عمل افراد را زير ذرّه بين دارند نتوانند به مداواي نفس خود بپردازند چه آنکه شناخت عيوب و کارها ي مردم سبب اشتغال زايي مي گردد و اين خود هم نوعي آسيب رساني به نفس مي گردد .

37 – چون سالک از نفس نگذشته و وليّ خدا نشده ، از دوام محاسبه نفس نبايد غافل باشد .
بعضي نيّات و کارها و اغذيه و شرب و شهوات سبب مي گردد که به حساب رسي نرسد و آن بخاطر ثقل و سنگيني که بر نفس وارد مي شود ، توجّه به چرتکه نفس را کم مي کند و سالک به تکلّف مي افتد آنگاه پيش خود مي گويد : ( بعضي ديگر حواله به تقدير مي کنند ) حافظ زمزمه مي نمايد .
38 – بنده هميشه ميان دو حالت اقبال و ادبار قرار مي گيرد . چون جهل و علم به نفس در او قرار دارد مزاجشان تغيير مي کند يک بار خود را مدح مي کند و عيب ديگران را مي بيند . يک بار متوجّه اشتباه و جهل خود مي شود و از کرده خويش ناراحت مي شود . چون درک مي کند اقبال دارد و چون نفس مشغول مي شود و راضي به کرده هاي خود مي گردد ادبار دارد
8/8/94
39 – در جهل بسيط گفته اند که : نفسِ شخص نادان ، علم به ناداني خود دارد ، با اين حال جهل مي ورزد و اشتباه کاري مي کند و در درازمدت اين جهل بسيط ملکه نفس مي گردد تا اينکه عمرش تمام شود و با تباهي وارد برزخ گردد .

40 – از آفات نفس ، اوقات و ساعات عمر خود را بيهوده گذراندن است که اين يکي از دامهاي شيطان است . نفس را منظّم ننمودن ، و محاسبه اوقات نداشتن ، از خطراتي است که عمر به بطالت گذرانده شود . کساني که اکل و شرب بسيار دارند و تن پروري مي کنند ، ثمره عمرشان از نظر جسماني ، چاقي و بالا بودن قند و چربي و اوره و ... مي شود .
همينطور در نفس ، عمر را در خوش گذراني و راحتي گذراندن و از آن بهره اي معنوي و آخرتي نبردن ، سبب آن مي شود که به مقامات معنوي دست نيابد و سنگين شده و نامه اعمال با خسارت مهر بخورد و اگر عمر درازي هم بکند ، فقط عمري کرده ، و بهره اي نبرده تا در حساب رسي نمره اي بياورد .
9/8/94
41 – پيامبر (ص) فرمود : کسي که در نماز اشتغال به غير من (خدا) کند ، نفس خود را استهزاء کرده و اسمش در دفتر زيان کاران ثبت خواهد شد .(23)
42 – قومي به جدّ و جهد گرفتند وصل دوست (حافظ)
ميدان کوشش و تلاش از ارکان مرتاضين و مراقبين است که نفس را رياضت دهند ؛ به اتيان اوامر الهي و ترک شهوات غير الهي . ميزان در درجه اوّل با تشخيص استاد است که سالک از کجا اين سعي را شروع کند و نسخه هاي او بتواند تلميذ را به رياضت کشي وادارد تا از اولياء اللّه گردد .کوششِ بدون نسخه ،بدون آفت و آسيب پذيري نيست چنانکه بسيار ديده شده و در شرح احوال عدّه اي گفته شده و نوشته گرديده است .
بسياري به ادعيه و اذکار و قرآن شبانه و روز مشغول هستند و کوشش بسيار دارند ، اما از آفت عُجب و بي رنگي تلاش ها در امان نيستند .
10/8/94
43 – يکي از دامهاي نفس امّاره ، شخص را وا مي دارد به اينکه صمت را شعار خود سازد و کم حرف بزند و لغزش زباني نداشته باشد و به عبارتي قفل بر دهان زده و مورد توجّه عام و خاص قرار مي گيرد بيچاره نمي داند که از درون ، نفسش مشغول به حديث نفس است و گرفتار دام آن شده است ؛ سکوت فوايد دارد اما سکوت درون بسيار مهم است .
چون ديده شده که افرادي ، ظاهري کم حرف داشتند اما دچار خود بيني و حديث نفس شده و از مدح ديگران لذّت برده . پس گوييم نجات يافتند کم گويان درون و برون .

44 – از اصول کفر يکي حسد است که قابيل ، فرزند آدم (ع) گرفتار آن شد و برادر خود را کشت . چون حاسد خواب و خوراک ندارد و دائم در فکر کار محسود است لذا نفسش دائماً در آتش دنيا مي سوزد . همان حالت تهاجمي نفس به محسود ، انگار شمشيري در دستش است و دارد به طرف مقابل ضربه مي زند .
چون جهل بر او غالب است ، داده ها و عطاياي خداوند را به افراد نمي بيند و کوري باطن سبب مي گردد تا دائماً در هبوط باشد و خسران دنيا و آخرت را خريدار است . پس مداواي اين رذيله بسيار ضروري است و اگر هر کس در خود ذرّه اي از اين صفت را ديد سريعاً به طبيب روحاني مراجعه و در مقام معالجه بر آيد .
11/8/94
45 – عارف کسي است که مدّعي چيزي نيست تا براي مفاخرت و خود نشان دادن بازگو کند . تا ضرورت اقتضاء نکند در مقام بازگويي يافته و چشيدني ها نيست چرا که مهار نفسش به دستش مي باشد و محاسن و معايب آنرا مي داند .
از اين جهت است که عارفان الهي که از دنيا رحلت کردند ، اکثر اقوام و مردم از اسرار آنها چيزي نفهميدند . و آنکه نفسش در مقام ادّعاست مي خواهد بگويد و بفروشد و بخرد . از اين رو فرمودند : سگ در مزبله به از پراکندگي صوفي .

46 – يکي از آلات نفس اين است که شخص وقتي در واقعه و گرفتاري مي افتد به ذهنش مي آيد دنبال اسباب برود . يعني توسّل به اسباب ظاهري و اعتماد بر کارگزاران و دست اندر کاران که قدرت و سِمتي دارند . لازمه اين کار اين است که از اعتماد و توسّل به خداوند و ائمه عليهم السّلام فارغ شود اگر چه به زبان جاري کند و نذري هم نمايد ؛ که البته توسّل به اسباب ظاهري عادت نوع خلايق چنين است .
وقتي که حضرت يوسف (ع) تعبير خواب براي زنداني کرد و بنا شد او ساقي شاه شود ، موقع رفتن ، يوسف (ع) به او فرمود : « اُذکرني عند ربّک » مرا نزد پادشاه ياد کن ؛ همين توسّل به اسباب ظاهري سبب شد که آزادي او از زندان به طول بيانجامد . که خداوند مي فرمايد : شيطان (نفس امّاره) ياد آوري سرورش (خدايش) را از ياد او برد و يوسف چند سال ديگر در زندان فرو ماند . (يوسف/42)
12/8/94
47 – تخلي? مدفوع و نجاست و کثافات بالطبع براي سلامتي جسم و سبکي تن ، از بدن خارج مي شود و اين خود درسي است که هر انساني بايد نفس خود را از رذائل ، که کثافات و نجاسات هستند را با ياري تقوا و نصرت و توسّل دفع کند ؛ و در چاه نيستي انداخت تا سلامت و عافيت روحي ايجاد شود . حال اگر رذايل روز بروز جمع گردند ، شخص باطناً استخوان نجس مي شود . ازالة بسيار کار مشکلي است مگر به توسّل و اراده قوي ، اين دفع انجام گيرد .

48 – شيخ مرشد در حق تو کيمياست                      کو به سوي وصل حقّت رهنماست
       نفس دونت مي شود عالي ازو                          مي شود درياگر اکنوني سبو                               (سلطان ولد)
13/8/94
49 – مخلوق سه نوعند : يکي مَلَک و يکي حيوان و يکي انسان . آنکه مَلَک است کلي علوي است و آنچه حيوان است کلي سفلي است و آنکه انسان است نيمش علوي است و نيمش سفلي .
نيم سفليش که تن است ، فرشي است ، زنده و قائم به غذاي حيواني است .
نيم علويش که عقل است ، عرشي است زنده و قائم است به غذاي ملکي ، مثل ذکر و فکر و بينش و دانش .
پس آدم عاقل بايد که دم به دم از غذاي تن کم کند و در غذاي جان بيفزايد تا عقل ملکيش از جنس خود افزون شود .
چندانکه نفس حيواني درو مي کاهد عقل ملکيش مي افزايد . و چون درين مداومت کند ملکي غالب و حيواني مغلوب گردد . در آدمي هر چه غالب باشد او را بدان نام خوانند .(24)
14/8/94
50 – رو مشو مغرور با دم هاي نفس                      با فروغ هول و با هِي هاي نفس
        ور شنودي نفس کافر را ز جهل                      دان که افکندت مبين اين را تو سهل        
       مي کند نفس تو با تو اي دني                        اين چنين صد نوع مکر و رهزني
       چون مطيع او شوي غالب وي است               ور مطيع او نگردي لا شي است
       تا سر او را نبري در نبرد                                دايماً باشي ز مکرش پر زدرد
      همچو خانه شيشه گر طاعات تو                      مي رسد از شيشه ها راحات تو
      نفس چو بيند که هستي بر صواب                    مي بري زآن شيشه ها اجر و ثواب
      بي توقف شيشه ها را با لگد                            او زند در حال و خردش بشکند
      شيشه هاي طاعتت را چون شکست                از بلندي دان که افکندت به پست                    (سلطان ولد)
15/8/94
51 – از وسوسه هاي نفس براي حبّ جاه ، انفاق و سخاوت و مهمان داري است چنانکه امروزه مرسوم شده است براي رسيدن به رياسات دنيوي از صفات به ظاهر پسنديده و ممدوحِ  بخشش استفاده مي کنند ؛ که همه آنها در باطن ، وِزر و وبال مي شود و در دراز مدت ، مغبون بودنِ نفس بر صاحبش آشکار مي گردد .

52 – از مسائلي که در معرفت نفس قابل توجّه است ذکر موت است که شهوات را مي ميراند چه آنکه با ذکر مرگ و انتقال از اين جهان ، آتش حرص خاموش مي گردد و مظاهر دنيا براي او حقير و ناچيز مي گردد .
پيامبر (ص) فرمود : ياد هادم لذّات کنيد ، کسي پرسيد يا رسول اللّه آن چيست ؟ فرمود : مرگ .(25)
غفلت از مرگ سبب درازي آمال و جمع مال و تجاوز به حقوق ناس و تهي بودن زاد و توشه آخرت مي شود .
16/8/94
53 – از دام هاي نفس امّاره تقليد است که اهل دانشي و يا مسجدي و يا زاهدي به تقليد از اولياء الهي که متوفّي شدند يا در قيد حيات هستند ، مي پردازد .
راه رفتن ، قرآن خواندن ، حالت نماز گزاري ، صحبت کردن ، ريش و تسبيح بدست گرفتن ، نوع نشستن ، سلام و جواب دادن و .... در حالي که صعود معنوي به اخلاص است نه تقليد ، و گاهي تشبيه در آوردن براي جذب مشتري است و بر بصير طيّ طريق کرده ، پوشيده نيست ؛ اگر شخص در مقام مراقبه باشد اينها را حيله و نقشه مي داند .

54 – در باب ضعف يقين گفته مي شود وقتي نفس يقينش ضعيف مي گردد ، نفس به عادات و اسباب روي مي آورد . لذا درجات يقين روز به روز سست تر و توجّه به دنيا به هر صورتي که پيش آيد زياد مي گردد .تمسّک و سعي به حبل دنيا و اقاويل مردم  و جمع متاع دنيوي ، بال و پر يقين را مي شکند و شخص کم کم نفسش عادت پيدا کرده و ايمانش به آفات روز به روز ضعيف تر مي گردد .
------------ پاورقي -----------
19 – توحيد علمي و عيني 47
20 – ممدّ الهمم 211 ، 599
21 – مصباح الشريعة 13
22 – انتها نامه 93
23 – مصباح الشريعة باب السجود
24 – انتها نامه 142
25 – مصباح الشريعة باب ذکر الموت
17/8/94
55 – کسي خوف از خدا و معاد و حساب دارد براي ميراندن نفس ، بهتر مي تواند از اين صفت استفاده کند تا کسي که از حق خائف نيست .پس وقتي هراس و بيم از محاسبه و معاقبه الهي در دل جاي گرفت ، نفس از حرارت و خدعه مي افتد و در دراز مدّت مي ميرد . حيات قلب به موت نفس تعلّق دارد . چرا تا نفس از شهوات نميرد و ترس از عذاب اعمال نابکار خود ، او را از کارش نياندازد ، حيات پيدا نمي شود .چون آب غسل زوال بر روي نفس از بيم الهي ريخته شد قلب زنده مي گردد و اين رمزي است که هر کس بدان رسيد مي فهمد يعني چه !!
56 – کساني که به قسمت رزق و روزي الهي اشکال دارند نفس شان به غم و غصّه افتاد ، و خود را به تعب و سختي ها وا مي دارند تا به رزق بيشتر دست يابند .
در واقع اين مسئله ساده اي نيست و شايد هفتاد درصد مردم به آن مشغول هستند . تازه افرادي که داراي دارايي و مال هستند هم بخاطر حس طمع و حرص ، نفسشان آنها را به فزوني و کثرت وا مي دارد تا به افزايش برسند ، که آدمي را چيزي جز خاک سير نمي کند .
18/8/94
57 – در محاسبه نفس در شرح حال افراد به نقل ها که شده ، دلالت دارد که بعضي ها ريگ در دهان مي انداختند تا حرف بي ربط زده نشود يا عزلت اختيار مي کردند تا به گناه لسان دچار نشوند ، يا دهان را به پارچه اي مي بستند تا عادت به حرف زدن نکند ؛ گوييم : اگر محاسبه نفس بدستور استاد حاذق باشد معقول و صحيح است و اگر محاسبه کاري مانند کنترل زبان به نفس خود اقدام کند شايد دچار بعضي آفات گردد . مثلاً نفسش به او بگويد تو گناه لساني نمي کني ، مردم بوسيله زبان گناه مي کنند ، روايت گويد : اکثر اهل دوزخ از گناه زبان دچار مي شوند ، پس من به دوزخ نمي روم و ... که مداوا ي اين عُجب و خود بيني سخت تر از مداواي لسان است .
58 – امام باقر (ع) فرمود : هر گاه دنيا بر بنده اي اقبال کند محاسن غير را در خود مي بيند . اما هنگامي که دنيا ادبار کند محاسنِ حتي خودش را هم نمي بيند . (26)
هميشه در پشت کردن دنيا ، و فشار و تصادف و بلا و گرفتاري ، چنان قبض بر نفس وارد مي شود که حتي خوبي خودش را نمي بيند .
19/8/94
59 – چون همه عشق روي تست جمله رضاي نفس ما                کفر شد ست لاجرم ترک هواي نفس ما
       چونک بعشق زنده شد قصد غزاش چون کنم                  غمزه خوني تو شد حج و غزاي نفس ما
       نيست ز نفس ما مگر نقش و نشان سايه اي                   چون بخم دو زلف تست مسکن و جاي نفس ما
       عشق فروخت آتشي کآب حيات ازو خجل                      پُرس که از براي که آن ز براي نفس ما
       هژده هزار عالم عيش و مراد عرضه شد                          جز بجمال تو نبود جوشش و رأي نفس ما
       دوزخ جاي کافران ، جنّت جاي مؤمنان                        عشق براي عاشقان ، محو سزاي نفس ما
       اصل حقيقت وفا ، سر خلاصه رضا                              خواجه روح شمس دين بود صفاي نفس ما      (ديوان شمس)
20/8/94
60 – از پيامبر (ص) نقل شده که فرمود : ( اسلم شيطاني بيدي )شيطان (نفس امّاره) ام بدستم تسليم شد .
شيطان درون داراي قواي بسياري است که دائمأ انساني را بطرف بدي مي کشاند ، و آن جنود جهل است که کاربردي هبوطي دارد . انسان کامل ، تمام قوايِ جنود جهل او مغلوب و مقهور جنود عقل او هستند . لذا تسليم اويند و هيچ خطا و اشتباهي نمي کند . و هر کس به اين قاعده ( شيطانم تسليم من شد ) برسد ، نفسش مطمئنّه و بدي نمي کند .
از اسلم شيطاني شد نفس تو ربّاني                   ابليس مسلمان شد ، تا باد چنين بادا .                ( ديوان شمس )

61 – وقتي انسان مي تواند از هواي نفس بگذرد که فضايل و عنايت خداوندي شامل حال او شود و الّا کشتن و گذشتن از هواي نفس بسيار مشکل است .
رَستم ازين نفس و هوا ، زنده بلا مرده بلا          زنده و مرده وطنم نيست بجز فضل خدا               (ديوان شمس)
آنوقت که اين لطف از جانب حق بيايد توفيق جهاد اکبر شروع شود .
جهاد نفس کن زيرا که اجري                          براي اين دهد شه لشکري را                          (ديوان شمس )
21/8/94
62 – هبوط وقتي حاصل شود و محقق گردد که نفس جزئي از نفس کلي ببُرد آنوقت آدمي را از بالا به پايين مي اندازند . هميشه صعود گرچه زمان مي برد و بتدريج مي شود و سخت است ، اما هبوط از بالاي قله کوه به پايين بسيار آسان و سهل است .
ز نفس کلي چون نفس جزو ما ببُريد                به اهبطوا فرود آمد از چنان بالا                     (ديوان شمس)
آنگاه نفس کلي بزبان قال و حال گويد : کارهايي که کردي ، تعقّل نکردي و بصيرت بخرج ندادي ؛ حال به اين روز افتادي .

63 – حجاب بين خلق و حق ، انيّت و خود بيني نفس است دواي آن مجاهدت و رياضت است .تا اين نفس پُر سر و صدا دار را به آرامش و فروتني باز دارد .
عجب مدار اگر جان حجاب جانانست               رياضتي کن و بگذار نفس غوغا را                   (ديوان شمس)
22/8/94
64 – گويند : اغيار مانع ترقي سالک است . اغيار منظور مردمان و خلايق هستند . که داراي نفوس متضادّه و رذيله هستند و سالک را به خود و افکار خود مشغول کرده اند .
بدقّت گفته شده که اغيار ، خود نفس است که آنها را دور خود جمع مي کند . از نفس بايد بُريد که دائم دنبال اين و آن است و حالت حضور و مراقبه به خويش ندارد . با ديگران مي نشيند و با خود نمي نشيند.

65 – جان غريب اندر جهان ، مشتاق شهر لا مکان          نفسِ بهيمي در چرا ، چندين چرا باشد چرا ؟         (ديوان شمس )
انسان در اين عالم سفلي ، روحش اشتياق به عام مجرّدات و بالا دارد ولي نفس حيواني او مشغول چريدن است و از اين عادات بهره مند مي شود ولي بخود نمي آيد که از کجا آمده و بکجا خواهد رفت .
23/8/94
66 – حالت نفس اين است وقتي او را به عبادت و سحر خيزي و ذکر و توبه مي گيري ، درب غوغا گري نفس بسته مي شود ، در صورتي که اين حالت عبوديت واقعي و حقيقي و با کيفيت باشد .
يک شب از بهر خدا بي خور و بي خواب بزي      صد شب از بهر هوا ، نفس تو بي خواب و خورست      ( ديوان شمس )
و اگر اين ذکر و عبادت سرسري و داراي کميّت باشد ، او مي خواهد سريعاً آن چند روز بکار گرفته شده را با تخليه هدر دهد و شادي کند و به راحتي بگذراند .
67 – گفته اند که :با زن مشورت نگيريد ؛ منظور از زن ، نفس امّاره است اگرچه در ظاهر حالت زهد دارد اما باطنش کجي و ناصوابي رأي مي دهد .
گفتست مصطفي که ز زن مشورت مگير             اين نفس ما زنست اگر چه زاهده ست (ديوان شمس)
24/8/94
68 – بعضي ها همچو کاسه خالي هستند که روي آب دريا مي باشند و هر موجي که بر مي خيزد کاسه بدون اطلاع از گردش چپ و راست و شمال و جنوب ، به طرفي مي رود .
بعضي نفس شان تو خالي از حقايق و معاني هستند و در درياي بي کران دنيا ، به هر بادي و صدايي مي روند . بدون آنکه بدانند آخر بکجا کشيده مي شوند .
69 – بزرگي فرمود : هر کس هواي نفس را رها کرده باشد حتماً به اجر و عوض و عطاياي اين عمل خواهد رسد .اگر نرسد دروغ گفته است که خداوند اجر کسي را ضايع نمي کند و لذا فرمود : « مَن جاهد فينا لَنَهدِيَنَّهم سبلنا » آنان که در راه ما بکوشند ما راه هاي خود را به آنان مي نماييم .(عنکبوت/69)
و به تعبيري حق جهاد را بجا نياورده است تا آثار آنرا ببيند ولذا خداوند در سوره حج فرمود: « و جاهدوا في اللّه حق جهاده » (حج/78) در راه خدا چنان که سزاوار جهاد در راه اوست جهاد کنيد .
و قاعده اين است که اثر وضعي عمل نفس به خودش باز مي گردد ؛ لذا خداوند در سوره عنکبوت فرمود :
« و من جاهد فانما يجاهد لنفسه » هر کس بکوشد تنها براي خويش مي کوشد . (عنکبوت/6)

25/8/94
70 – مولانا در غزلي در ديوان شمس مي گويد :
چونکه سليمان برود ديو شهنشاه شود                چون برود صبر و خرد ، نفس تو امّاره شود
چون حضرت سليمان (ع) برود جنيّان خود را شاه مي دانند ، جاي حضرت سليمان (ع) خالي شود ، بجايش ديوان مي آيند تا مردم را گمراه کنند ، تا فرشته است جاي ديو نيست . چون فرشته و نور رود ، جاي ديو و تاريکي شود . چون عقل و صبر هم از توان نفس بيرون روند ، آنگاه نفس امّاره مي شود و امر به بدي مي نمايد .

71 – خداوند بنده را از خاک پاک خلق کرد و تن همچو خاک است از آنطرف هر نَفَس از فيض رحمان همانند تخم پاک بر اين خاک پاک دميده شد . آنگاه که رشد کرد ( هوس ها چون ملخها شد ) و اين بذر سر در آورده را ملخ ها از بين ببرند و جنس نوري تبديل به ناري شود . مراقبت کامل و حفاظت از حريم اين کِشته لازم است تا بذر ، نتيجه نهايي را بوقتش به صاحب نفس بدهد .
26/8/94
72 – خاموش کن و چندين ،غم خواره مشو آخر            آن نفس که شد عاشق ، امّاره نخواهد شد              ( ديوان شمس )
آنکس که عاشق واقعي حق شد ، ديگر دنبال غم و غصّه دنيا نيست تا نفس امّاره او را بکار گيرد . ولي آنکس که در عشق مجازي بسر مي برد ؛ نفس امّاره او را مي فريبد و به مصايب دنيوي دچار مي گرداند و به غم و غصّه مي افتد . چونکه نفس بند است و انسان اسير اين بند ، تا از آن نبرّد و نميرد نفس امّاره ولش نمي کند .
بميريد بميريد وزين نفس ببُريد                که اين نفس چو بندست و شما همچو اسيريد                               (ديوان شمس)

73 – همچنان که حق تعالي بر آسمان شُهُب گماشته است تا شياطين رجيم را مانع مي شوند از استماع اسرار ملائکه ، تا هيچ کس بر اسرار ايشان وقوف نيابد و ايشان از آفت ها دور باشند ، يعني خداوندا تو نيز پاسبان عنايت خود را بر درون ما گماشته گردان، تا وسواس شياطين و حِيَل نفس و هوي را از ما دور گرداند .(27)
27/8/94
74 – نفس اگر دعوي بندگي کند بي امتحان ازو قبول مکن ؛ در وضو ، آب را در بيني مي برند بعد از آن مي چشند . به مجرد ديدن ، قناعت نمي کنند . شايد صورت آب برجا باشد و طعم و بويش متغيّر باشد . اين امتحان است جهت صحّت آبي ؛ آنگه بعد از امتحان به رو مي برند .(28)

75 – تا انسان فعلي از او صادر نگردد ، و در فعليت بظهور نرسد معلوم نمي گردد که اوصاف و خصايص نفس او چيست ؟ و درجات او در صفات چقدر است ؟ مثلاً در وقتي که مورد غضب پيش مي آيد ، حدود بردباري و حلم نفس در فرو بردن خشم معلوم مي گردد پس از ظهور عملي ، صفت ملکه حلم پيدا مي شود .

76 – تا نفس قوي است و کارها بدون احتياط مي کند و دنبال جمع و قدرت نمايي است دور حق نمي گردد ووقتي که به هر علتي نفس ضعيف شد يعني از کار برکنار شد ، مالش از بين رفت ، مريض شد و پناهگاهي نداشته و بينوا شد ، آنگاه به حق روي مي آورد و التماس مي کند تا از بين نرود و صحت يابد و از دست رفته به او داده شود .
28/8/94
77 – مي گويند : در نفس آدمي شرّي هست که در حيوانات و سباع نيست ، نه از آن روست که آدمي از اينان بدتر است ؛ از آن روست که آن خوي بد و شرّ نفس و شومي هايي که در آدم است بر حسب گوهر خفي است که دروست که اين اخلاق و شومي ها و شرّ ، حجاب آن گوهر شده است ؛چندان که گوهر نفيس تر و عظيم تر و شريف تر ، حجاب او بيشتر . پس شومي و شر و اخلاق بد ، سبب حجاب آن گوهر بوده است و رفع اين حُجُب ممکن نشود الّا به مجاهدات بسيار .اعظم مجاهدات ، آميختن است با ياراني که روي به حق آورده اند و از اين عالم اعراض کرده اند . هيچ مجاهده اي سخت تر از اين نيست که با ياران صالح نشيند که ديدن ايشان گدازش و افناي آن نفس است . (29)

78 – براي گرفتار نفس امّاره ، بهترين چيز ، زاري و توسّل و انابه بدرگاه حضرت حق است چون به حدّ نصاب رسد درياي رحمت بجوش آيد . در مثنوي فرمود :
تا نگريد کودک حلوا فروش                         بهر رحمت در نمي آيد بجوش
اي برادر طفل ، طفل چشم توست                 کام خود موقوف زاري دان نخست
29/8/94
79 – مؤمن براستي آن کس است که از نفس خود و دل خود غافل نيست و جستجوي مي کند احوال خود را ، که فلان وقت چه کردم ؟ و چه گفتم و چون شدم .چون تغيّري بيند از آن آغاز کند ، چنانکه بلايي به زمين آيد از گرفتن ماه و آفتاب و زلزله و غوغاي ملخ و وبا و غير آن ، اهل زمين بايد که حقيقت دانند که از گناه ايشان است ، به زاري در آيند تا بخير گذرد و باز گردد به عدم رود .(30)

80 – اين تمثيل در معارف بهاء ولد بدين گونه آمده است : پرسيدند که معني اينکه از جهاد اصغر بازگشتيم بسوي جهاد اکبر ، چه باشد ؟ گفتم : بدان عالم شهادت بر روي عالم غيب ، چون کفي است بر روي دريا ؛ و اين کافران ظاهر ، دست افزار کافران غيبي اند و آن شياطين اند . وسوسه اينان بسيار است مر نفس را ، پس جهاد با شياطين نفس اکبر آمد . (31)
30/8/94
81 – رياضت ، رام کردن ستور باشد به منع او از آنچه قصد کند از حرکات غير مطلوب ، و ملکه گردانيدن او را، اطاعت صاحب خويش در آنچه او را بر آن دارد . مراد از رياضت ، منع نفس حيواني بود از انقياد و متابعت قوّه شهوي و غضبي و آنچه بدان دو تعلّق دارد .
و منع نفس ناطقه از متابعت قواي حيواني و از رذائل اخلاق ، مانند حرص بر جمع مال و رسيدن به جاه و توابع آن از حيلت و حسد و فجور و ... و ملکه گردانيدن نفس انساني را به طاعت و عمل بر وجهي که رساننده او باشد به کمالي که او را ممکن باشد . نفسي که متابعت قوّه شهوي کند بهيمي گويند . نفسي که متابعت قوّه غضبي کند سبعي خوانند . نفسي که رذائل اخلاق ملکه کند و در وي ثابت باشد نفس امّاره است . اما اگر در وي ثابت نباشد يا وقتي که ميل به شرّ کند و وقتي ميل به خير ،چون ميل به خير کند از ميل به شرّ پشيمان شود و خويشتن را ملامت کند و آنرا نفس لوّامه خوانند .و نفسي که منقاد عقل باشد و طلب خير او را ملکه شده ؛ نفس مطمئنّه خوانند .(32)
روزشمار سالانه                                                                                                آذر  94
1/9/94
82 – براي پاکسازي نفس و تهذيب آن ، رفع مشاغل ظاهري و مجازي و عدم التفات به محسوسات ، که بازدارنده اند، لازم و ضروري است . هر مشغله مجازي و هر التفات به مظاهر که ثمره اي باطني و معنوي ندارد ، از احجاب سالک باشد . چون تا درون نفس مشغول است جاي ديو است . چون ديو بيرون رود فرشته در آيد .
آيينه شو جمال پري طلعتان طلب                      جارو کن خانه را وانگه ميهمان طلب
83 – محبّت ميل نفس باشد بدانچه در شعور ، بدان لذّتي يا کمالي مقرون شعور باشد ، و چون لذّت ادراک ملايم است ، پس محبّت از لذّت يا تخيّل لذّت ، خالي نباشد . (33)
91 – شعر :
 يک قدم بر نفس خود نِه ، ديگري بر کوي دوست                  هر چه بيني دوست بين ، با اين و آنت کار نيست
2/9/94
84 – آدمي در هر چيزي که وارد ميشود مي خواهد به کمال آن چيز برسد . و هر نفسي را حدّي و غالب است که به توان آن ، مي تواند به مطلوب خود برسد نه بيشتر و نه کمتر . و هر کسي خود را بيشتر از ديگران مي خواهد و دنبال اين است که به خواسته نفساني و غريزي خود که محبّت به خود است برسد . و دائم مشغول است ، تا خودش را فداي کسي نکند و ديگران فداي او شوند تا او بماند و کمال را در بقاي خود مي داند

85 – تأويلي عرفاني را نسفي در کتاب الانسان الکامل گفته ، درباره قوم يأجوج و مأجوج که خالي از ذوق عرفاني نباشد : وقتي به ذوالقرنين شکايت کردند از قوم يأجوج و مأجوج ، که قوّه شهوت و غضب اند که فساد مي کنند و در خرابي مي کوشند شکايت کنندگان صفات روحاني و قوت هاي عقل بودند . ذوالقرنين با اينان مي گويد : شما مرا ياري دهيد به قوت ، تا من ميان شما و يأجوج و مأجوج ، سدّي پيدا کنم ؛ پس برايم حديد (آهن) بياوريد . حديد عبارت از سختي ، راستي ، ثبات ،  قهر و منع نفس مي باشد .
------------ پاورقي -----------
26 – النصائح 90
27 – فيه ما فيه 187
28 – همان 21
29 – همان 257
30 – همان 263
31 _ همان 276
32 – اوصاف اشراف 36 – 35
33 – همان 69
3/9/94
86 – عروج در مقابل نزول بُود . اوّل خداي بعد عقل بعد نفس بعد طبيعت ، نزول تمام شود .چون نزول بر اين وجه آمد ، عروج در مقابله نزول باشد ؛ پس در عروج ، اوّل طبيعت بعد نفس بعد عقل بعد خداوند ، که عروج تمام شود .
اوّل خداوند و انبياء و اولياء که مظاهر خدايند . بعد عقل و حکما و علما که مظاهر عقل اند باز نفس و سلاطين و ملوک که مظاهر نفس اند بعد طبيعت که عوام و صحرانشينان ، مظاهر طبيعت اند .(34)

87 – طهارت نفس از تخليه و دفع تعلّق مال و جاه و شهوات حاصل مي گردد . تا بنده ، بند و اسير اين هاست نتواند طهارت حاصل کند . خباثت نفس مانند وال و نهنگ دريايي که در لحظاتي صدها کيلو از ماهي هاي دريا را مي بلعد . وقتي نفس نجاست پيدا کرد همه رذائل را به خود مي گيرد و مي بلعد و آلودگي او روز بروز بيشتر مي گردد ؛ و بيرون آمدن از آن کار ساده اي نخواهد بود .
4/9/94
88 – بدان که صياد پادشاه ، چون باز صيد کند ، اوّل چشم باز بدوزد و بند بر پايش نهد و روزهاش گرسنه و تشنه و شبهايش بيدار دارد تا نفس باز شکسته شود . پس قوت حيواني و سبعي وي کمتر گرداند و وي با صياد ، انس و آرام گيرد . آنگاه صياد صيد کردن بدو بياموزد . چون صيد کردن آموخت آنگاهش به حضرت پادشاه برد تا قرب پادشاه بيابد و در دست پادشاه نشيند . پس معلوم شد اغراض صياد چه بود تا باز بواسطه صيد کردن ، به قرب پادشاه رسد .
همچنان هادي ، اوّل  سالک را صيد کند و چون صيد کرد چشمش بدوزد به خانه تاريک و زبانش ببندد به خلوت و عزلت و روزهاش گرسنه و تشنه دارد و شبهاش بيدار دارد تا نفس سالک شکسته شود . و قوت حيواني و سبعي و شيطاني وي کمتر گردد. آنگاهش هادي ، صيد کردن بياموزد و صيد سالک ، علم و معرفت و محبّت و مشاهده و معاينه است . چون صيد کردن آموخت و به حضرت پادشاه رسيد و قرب پادشاه يافت رستگار شد و از اهل نجات گشت .(35)

5/9/94
89 – بدان که حيوانات اعم از درّندگان مانند شير و گرگ و ... و حيوانات اهلي مانند گاو و گوسفند و ... و پرندگان درّنده مانند باز و عقاب و ... و پرندگان حلال گوشت مانند کبوتر و گنجشک ، به صفتي که خلق شده اند و به غرائضي که در آنها حاکم مي باشد زندگي مي کنند و قابل تغيير صفات نيستند . يعني پلنگ ، اهلي نمي شود و حلال گوشت نمي گردد . به شهرها براي زندگي نمي آيد و...
ولي در انسان ، نفس و صفات مربوطه به او قابل دگرگوني و تبديل است . با رياضت و تربيت ، صفات رذيله تبديل به فضيله مي شود . نفس قابل تربيت و ترقّي و تنزّل است و همه نفوس بالقوّه در ذاتشان استعداد و قابليت همه نوع تبديل شدني در آنهاست . شمر و خولي و سنان در سرزمين کربلا ، استعداد رجوع و توبه در آنها بوده ؛ و لکن هواي نفس و حبّ دنيا و رياست ، مانع از پيوستن به امام حسين (ع) شدند .
90 – در حديث قدسي آمده است که : ( أنا جليسُ مَن ذَکَرَني )  من همنشين کسي هستم که مرا ياد کند .   مذکور وقتي کنار ذاکر هست که نفس او به مذکور مشغول باشد ؛ نه آنکه زبان ذکر بگويد و قلب اشتغال به غير حق داشته باشد . و اين موضوع تحقق پيدا نمي کند مگر با قوّه انصراف و تخليه اغيار از نفس .
6/9/94
91 – بدان که دوستي ،سروري و پيشوايي ، با نفسِ جمل? آدميان همراه است . هر نفسي که باشد ، البته بالا طلبد و هيچ کس را بالاي خود نتواند ديد. امّا بعضي بر بعضي غلبه مي کنند ، و بعضي محکّم زيردست و فرودست خود مي دارند و بعضي را مقهور و منکوب مي کنند . و بعضي به سبب احتياج به ضرورت ، خدمت ميکنند  و بعضي به سبب احتياج به مال و يا به جاه ، و اگرنه هيچ نفس به ارادت و اختيار خود زيردست کسي نباشد که اين صفت با نفسِ جمله آدميان همراه است . و نفس را اين صفت ذاتي است ، پس هر کس به قدر آنکه مي تواند و ميسّر مي شود ، بالا مي طلبد تا به حدّي که بعضي کس ، دعوي خدايي هم کردند .(36)
92 – اولياء به اين آيت عمل کردند « و نهي النفس عن الهوي فإنّ الجنة هي المأوي »  اما آنکه نفس خود را از هوس ها باز داشت همانا بهشت جايگاه اوست . (نازعات/40،41)
چون مخالفت با هواي نفس کردند ، فارغ از حبّ جاه و مال و شهرت شدند ؛ پس آزاد شدند و جنّت مکان شدند و جايگاه ابدي دارالسّلام را براي خود خريدند ؛ چنين کساني بسيار نادرالوجودند ؛ و اگر کسي اينان را يافت بايد وقت را غنيمت بشمارد و از انفاس قدوسي آنان بهره کافي و وافي ببرد .
7/9/94
93 – مقصد اعلاي سير نفس در سلوک و طريقت و طيّ مراحل و منازل ، معرفت حقايق است نه معرفت علمي صرف ، بلکه افاضه و اشراق از عالم معني ؛ که سالک از کدورات بشريّت آزاد و از هواي نفس خلاص يافته باشد .

94 – چون برزخ بهشتي و عالم مجرّدات علوي که جاي پاکان و نيکان است ، پس هر کس به استعداد خودش در اکتساب و مجاهدات نفساني مشغول باشد تا به حدّي برسد که عروج کند تا بعد از مفارقت از جسم ، در قالب مثال جايگاه آنجا باشد که ابرار و اخيار باشند .

95 – از دست سگ نفس مرا باز رهان                 اي زلف تو پايبند شيران جهان
96 – با نفس خسيس در نبردم ، چه کنم ؟               وز کرده خويشتن  به  دردم ، چه کنم ؟
       اي نفس خسيس ، رو تباهي مي کن                تا جان خسته است رو سياهي مي کن
       تا  کِي ، اي همچو  گاو  سر  در  پيشي                طعمه اي گرگ نفس  را چون ميشي ؟
       روز و شب ، سال و ماه  آواره                        در   بيابان   نفس    امّاره                     (فخرالدين عراقي متوفي 688 ه ق )

97– از آنجايي که تجلّي و فيض فيّاض ، آن به آن ، متجلّي و افاضه مي شود ؛ آنکه از نفس گذشته باشد و عارف بحق گشته باشد به تناسب ظهور هر اسمي از اسماء الهي در هر مکان و زماني ، علمي و معرفتي بظهور رسد و اين قابليت عارف واصل را بود که او را حاصل شود .
8/9/94
98–    نفس ناري نور گردد در طلب                    لطف بر لطف آيدت دايم ز ربّ
         چون مراد نفس را کردي تو ترک               باغ جانت را رسد صد بار و برگ
         ترک کن دلخواه نفس شوم را                     گرچه زان زنده است نفست اي فتي
         نفس را از بهر حق قرباني بکن                  آنچه فرموده است در قرآن بکن
         تا که گردد کشته نار نفس تو                      نور گردي بعد از آن از داد هو
         نفس تو کان جزو نار دوزخ است               چون نگردد لا شي و معدوم و پست
         از تو باشد نفس و شيطان در فرار              همچنان کز طاعت و نيکي سزار                        (سلطان ولد)

99 – اوليا و مؤمنان بازان دست آموز پادشاهند که صيد بهر پادشاه مي گيرند . لاجرم آن بازان با قدر و قيمت اند ؛ از دست و ساعد پادشاه سوي صيد مي پرند . دوستي و دشمني براي خداست . چون کار به امر و خواست حق مي کنند در حقيقت چنان است که همه را حق مي کند همچنان که بنده مقبل که کارها مخدومش به نفس خود خواست کردن ، آن بنده کند پس دست و پاي او باشد . هر چه مي کند براي خدا مي کند ( نه براي هواي نفس ) پس قطعاً آلت و دست خدا باشد . (37)
9/9/94
100 – يکي از حيله هاي نفس آنست که مدعي دستگيري و مرشد بودن و شيخي کردن ، با نقل چند خواب و مکاشفه ، خود را مهتر و سرور داند . از کجا خواب و کشف ، جنبه رحماني داشته باشد !؟ بسيار خوابها مرهون ضبط نفس و تصوير دهي قوّه خيال يعني مصوّره است و دليل بر بزرگي کسي هم نباشد . آن مرتاض که دين ندارد با زحمت ، چيزي مي بيند که دليل بر موحّد بودن او نيست . چه بسا نفس شيطاني شيطان صفتان با بعضي رياضات ، بر اخبار گويي و بعضي کرامت دست يابند ؛ و اين دليل بر اين نيست که ، از نفس گذشته و به حق واصل شده است . نفس را گول زدن و خود را مطرح کردن هم از اغواي نفس امّاره مي باشد . به عبارت ديگر به چند خواب و مکاشفه نفساني فريفته شود ؛ سپس ديگران را فريب دهد در حالي که خودش فربه شده اما تو خالي ، ديگران را به فربهي خود به دام اندازد .
111 – از بزرگترين آفات نفس ، طلب شهرت است . آنکس که خود ملبّس به اخلاقيّات نگشته و مجوّز از غيب يا استاد حاذق پيدا نکرده و دنبال شهرت رود ، آسيب پذيري بسياري به او سرازير مي شود . چرا که در کرسي جاه ، حبّ ظهور نفساني گُل مي کند ، دير يا زود او را به دامي از مکايد خود مبتلا مي کند .
10/9/94
112 – بعضي کاري کنند و سپس بخاطر آن کار ناپسند ، گناه را به يکي از اعضاء و جوارح نسبت دهد و آن را لعنت کند . مثلاً دستش سيلي به ناتواني زد ؛ بعد پشيمان مي گردد و مي گويد : اي دست خدا تو را لعنت کند . بدانکه دست و جوارح ،ذآلت هستند و فرماندهي از نفس امّاره است که آنرا به هر دليلي به کار گيرد . نه آنکه دست بالاستقلال ، کاره اي باشد . چه آنکه اگر دست نداشته باشد با پا ضربه زند . پس همه حرکات اعضاء و جوارح از فرماندهي نفس است . تا او درست نشود جوارح درست نگردند .
113 – به خاطر نعمت هايي که خداوند به بنده مي بخشد کم کم نفس از زيادي مال و سلامتي جسم ، عمر دراز ، کثرت اولاد ، احترامات و مدح هاي ديگران و ... به غرور مي افتد . و عطايا به آفت پذيري مي افتند و به مدح خويش و دارندگي و برتري جويي مشغول مي شود . در حالي کار خود را به صواب مي داند امّا پله هاي نردبان را به پايين مي پيمايد .
لاجرم آنکس که بالاتر نشست                          استخوانش سخت تر خواهد شکست

11/9/94
114 – حضرت موسي (ع) چون آن مرد قبطي را کشت ، فرمود : اين از عمل شيطان است . و حضرت يوشع بن نون وقتي ماهي را فراموش کرد ، فرمود : شيطان اين فراموشي را به من داد .آيا مراد از شيطان ، ابليس و جنّ است ؟ نه ، پس چرا شيطان گويند ؟ چون او مظهر خرابي و غفلت و نسيان و غضب و حسد و کبر و ... است . و مردم در ازمنه هاي ديني از مسائل نفس و جنود عقل و جنود جهل ، اطلاعي نداشته و قابل فهم نبوده است . لذا اسم شيطان را مي بردند . در واقع نفس امّاره که شيطان درون است آن گناه و غفلت از او سر مي زند ، ولي نسبت به شيطان رجيم داده مي شود که هم? پليدي از او سر مي زند و اولين نفر از خلقت ، هم اوست که انسان را فريفت . اينکه گفته شده شيطان نرينه و نفس مادينه و گناه ، فرزند اين پدر و مادر است ناصواب است .
1115 – دانسته است کسي که طيّ مراحل و منازل ميکند اينکه ، عادات از نظر اکل و شرب و گفت و شنيد و ... حجب اند، بخاطر اهتمام انسان به اينها مگر بيابد آنچه ضروريات هستند بقدر اعتدال ضروري و افراط و تفريط موجب بعضي آفات مي گردند . اگر عادات از نظر کمّي و کيفي ، معتدل گردند و براي رياضت نفس به قدر حاجت استفاده شوند ؛ تا آنکه توجّه به عادات کم شود آنگاه رفع حجب خود را نشان دهد .
12/9/94
116 – تخليه در نفس از ارکان مسائل معرفت نفس مي باشد . به اين معني که ، سالک در تصفيه و تخلي? نفس از رذائل کوشا باشد . پس دفع اخلاق مذمومه و صفات خبيثه واجب است .ديو چو بيرون رود ،  فرشته در آيد . چون تخليه آمد آنگاه تحليه به فضائل و ذکر خدا جاي آنرا گيرد .
117 – انبياء و اولياء اگر کاري کنند که به ظاهر صحيح نباشد ، حکمت آن را ما نمي دانيم ؛ و از آنطرف يقين داريم که کارشان از روي هواي نفس نبوده است و با قضا و قدر تطبيق داشته است .
 همچو قتل خضر دان آن طفل را             کشت ز امر حق نه از نفس و هوا
حضرت خضر بچه اي را ديد و او را کشت . حضرت موسي گفت : آيا انساني بي گناه را بي آنکه کسي را کشته باشد کشتي ؟ بدرستي کاري ناپسند کردي . (کهف /74) و خضر (ع) در اعتراض به موسي فرمود : اما آن نوجوان ، پدر و مادرش مؤمن بودند ، ترسيديم که آنان را به سرکشي و کفر وا دارد پس خواستيم که پروردگارشان براي آنان ، فرزند ديگر پاک جان تر و مهربان تر از او جايگزين کند . (کهف/80،81)

13/9/94
118 – در امراض جسماني ، ادويه و شربت ها و قرص ها براي مداوا و شفاء استفاده کنند . در امراض نفس هم – البتّه به دستور استاد حاذق – داروهاي مناسب هر صفتي لازم است از مراقبه ، اکثار ذکر اللّه ، انجام فرائض ، اجتناب محرمات ، دفع خواطر سوء ، سالم نمودن نيّات صادق و پاک و ... چه آنکه هر دارويي که در شريعت و سيره وارد شده ، همه خوب است ولکن تطبيق و مصداق هر نفسي از ذات و قالب ، توان هر دارويي را ندارد ؛ لذا با نسخه عالم ربّاني و متخلّق به آداب الهي ، سريعتر و بهتر جواب داده مي شود . چون کمّيات در ترفيع و صعود همانند کيفيّات نيستند که مريض را مداوا و به مقصد اعلي برسانند .

119 – در مصباح باب الصّوم گويد : هر گاه اراده روزه گرفتن کردي ، منظورت اين باشد که نفس را از شهوات نگه داري و قدم هاي شيطاني را از بين ببري . و خود را همانند شخص مريض که به طعام و شراب ، اشتهايي ندارد قياس کن ؛ و در هر لحظه منتظر شفاء از بيماري گناه باش . پس باطنت را از هر تيرگي و غفلت و تاريکي که مانع از اخلاص و به خدا رسيدن مي شود ، پاکيزه کن .
14/9/94
120 – درگيري نفس به خواطر ، يکي از بزرگترين موانع سلوک است . انسان مي خواهد به خدا برسد و کارش براي رضاي او باشد ؛ اما نفس امّاره او را به مسائلي چند مشغول مي کند . نفس از آب گل آلود مي خواهد ماهي بگيرد .
مثلاً حال خوشي دارد ، دوستان نيکوکاري دارد ، اطرافيان او را ستايش مي کنند ، تعريف حَسَب و نَسَب او را مي نمايند ، دست او را به عنوان يک فرد مذهبي مي بوسند ، هديه ها مي آورند ، تکذيب ديگران را مي کنند تا او را بالاتر و ديگران را پايين تر جلوه دهند . اينها سبب خواطر مي شود و يواش يواش به خود باوري از خويش مي رسد ، خود را مستحق و سزاوار ستايش مي يابد ، کم کم به خوابي ادّعاي رؤيت از منام و واقعه مي نمايد تا از گرد او پراکنده نشوند ، دست سخاوت را مي گشايد تا او را لقب کريم و جواد بدهند ، زيارتگاه ها مي رود تا وجهه مذهبي اش جلوه داشته باشد و ... پناه به خدا از همه شعور و خواطر نفساني که عاقبتش هلاکت و تباهي مي شود .
15/9/94
121 – در حديث قدسي آمده است که : ( مَن ذَکَرَني في نفسه ذَکَرتُهُ في نفسي و مَن ذَکَرَني في ملأ ذَکَرتُهُ في مَلَأ خَيرٌ مِنه ).(38) هر کس منِ خدا را بر نفسش ياد کند او را در نفسم ياد کنم و هر کس منِ خدا را بين مردم ياد کند من او را بهتر از آن ، در ميان مردم ياد کنم .
خلوت و جلوت سالک بستگي به نفس سالک دارد که از آفت عزلت و تنهايي بدور باشد تا حق تعالي او را نزد خودش ياد کند و آنکه در جلوت ياد مي کند هم بايد اخلاص بورزد و هم مراد و مقصدي از ياد حق ، غير حق نداشته باشد تا مصداق ياد او ، در ملأ تحقق يابد که خداوند از همه به گفته هاي خود ، وفادارتر و صادق تر است .

122 – اينکه خداوند در سوره فصّلت فرمود :« سَنُريهِم آياتنا في الآفاق و في انفسهم » (فصلت/53) ما بزودي آيات خود را در آفاق و نفوس مي نماييم ؛ گفته مي شود که هستي و عالم ، قبل از خلقت انسان بوده و شواهد و دلايل بسيار در آن است و تفکّر آفاقي مقدم است  براي آنکه راحت تر فهميده مي شود . اما تفکّر انفسي ، چون دلايل اينکه خداوند حق است و او به اسم ظاهر ، در مظاهر تجلي مي کند براي کسي که نفسش را پاکيزه و رياضت و مجاهدتي کرده باشد تا حق و حقايق را بفهمد و به عين باطن درک کند .
16/9/94
123 – از آنجايي که نفس سيري ندارد ، در هر چيزي که وارد مي شود خواسته هاي او تمامي ندارد . ثمره اش حبّ دنيا مي شود و حرص و طمع ، او را درگير خود مي کند . عاقل ، زيرک و داناست و کارهاي خود را به قناعت مي گذراند تا براي معاد آماده شود و احمق خمود و جاهل است و دنيا را مي چسبد و ول نمي کند تا براي دوزخ آماده شود .
 
124 – سالک بايد ، اعتماد و توکل بر حق کند و تفويض امور به او نمايد ؛ و از اعتماد بر زور و بازو و مال و پست پرهيز کند ؛ که اين از مکايد نفس مي باشد . اگر کسي از تفويض امور کنار کشيد و اعتماد بر حق نکرد ، در دام اعتماد بر خلق مي افتد . آنگاه متمسّک به اسباب مي شود .و اسباب و علل ، بندهايي هستند که يکي پس از ديگري ، آدمي را در خود فرو مي برند .
حالِ آدمي در توسّل و اعتماد به حق بايد اين باشد : « و قُل ربِّ اَدخِلني مُدخل صدق و اخرجني مُخرج صدق واجعلني مِن لدُنک سلطاناً نصيرا » (اسراء/80)  بگو پروردگارا مرا با درآوردني درست (به هر کار) در آور، و با بيرون بردني درست (از هر کار) بيرون ببر، و از نزد خويش براي من برهاني ياري گر بگمار.
------------ پاورقي -----------
34 – الانسان الکامل 127
35 – همان 147
36 – همان 423
37 – انتها نامه 80
38 _ اللطائف الالهيه 50
17/9/94
125 – از آنجايي که نفس امر به بدي مي کند (يوسف /53) پس ميلش به شهوات است . و اين خود عيب بزرگ نفس است که دنبال کبر وکذب و غيبت وخوشي و... است . با توسّل به عنايات امامان و اولياء ، استقامت ونصرت لازم است که عيوب يکي پس از ديگري مداوا شوند ؛ و الّا " کارهرکس نيست خرمن کوبيدن " . اينکه خداوند فرمود : « قد افلح مَن زکّاها » به تحقيق هرکس نفس خود را پاکيزه داشت رستگار شد . (شمس/9) بدون استمداد و کمک اولياء نمي شود نفس را پاکيزه کرد.
به قول فروغي بسطامي " همّت طلب از باطن پيران سحر خيز" .

126 – تخليه از رذايل و تحليه به مکارم اخلاق ، دوجمله اي است که در سير و سلوک ، شخص مبتدي بايد آن را بداند . تخليه از امتثال اوامر و اجتناب نواهي حاصل مي شود . آن وقت که غفلت آمد وهواي نفس غالب شد تخليه انجام نمي گيرد وجايي براي تحليه باقي نمي ماند ، و از همنشيني وپيروي از آنان به کلّي ممنوع  شده است .
خداوند به پيامبر فرمود : از آن کس که دلش را از ياد خويش غافل کرده ايم و از هواي (نفس) خود پيروي کرد ، و کارش تباه (ضايع کرده شده) است پيروي مکن « ولا تطع من اغفلنا قلبه عن ذکرنا و اتّبع هواه و کان امره فُرُطأ ». (کهف/28)
18/9/94
127 – حارث بن مالک انصاري نزد رسول اللّه (ص) آمد ، حضرت فرمود : اي حارثه چگونه صبح کردي ؟
 عرض کرد : صبح کردم در حالي که مؤمن حقيقي هستم .فرمود : براي هرچيزي حقيقت است ، حقيقت ايمانت چيست ؟عرض کرد : ( قد عزفت نفسي عن الدنيا ) از دنيا گسستم ،،شبها بيدارم و روزم را به حصول اطمينان سپري مي کنم ،انگار عرش پروردگارم را به  آشکار مي بينم و انگار اهل بهشت را مي بينم که  يکديگر را زيارت و ملاقات مي کنند وگويي اهل دوزخ را مي بينم که بر يکديگر بانک ميزنند. پيامبر سه بار فرمود : به خوبي شناختي ، اين حالت را داشته باش .(39)
128 – در مداواي نفس ، اوّل مرض وضعف نفس بايد معلوم شود تا در همان کسالت روحي معالجه شود . کساني که نزد پيامبر و امامان مي آمدند و متقاضي موعظه وسلوک و مداوا بودند ،به هرکس دستور خاص مي دادند مثلا ربيعة بن کعب ، خادم رسول خدا که از اهل صفّه بود گفت : شبي نزد رسول خدا خوابيدم و آب وضو و دستشويي برايش آوردم ، فرمود :  چيزي از من بپرس ؟ عرض کردم موافقت شما در بهشت را خواهانم . فرمود :  چيز ديگري نمي خواهي ؟ گفتم : نه ، فرمود : ( فاعنّي علي نفسک بکثرة السّجود) با سجده زياد کردن برابرنفست ما را ياري وهمراهي کن.(40)
 معلوم مي شود که ربيعة براي تربيت نفس خود احتياج به خاکساري ، تواضع ، فروتني ، دفع کبر و بلند پروازي داشت . و سجده از ارکان عبوديّت است و فرمايش گهربارپيامبر (ص) ، براي مداواي نفس ربيعة بود اما نمي دانيم ايشان تا آخرعمر موفق به عمل اين نسخه نفيس شد يا نه ؟
19/9/94
129- نفس تا زماني که به تواضع مشغول است خود را بالاتر از ديگران نمي داند و همه را بهتر از خود مي داند . اما وقتي از اين صفت به بهتر بودن خود از ديگران ، مشغول مي شود راه را براي تکبّر و عجب و فخر فروشي باز مي کند . و چون انقلاب از صفتي به صفتي ديگر يعني از محاسن صفتي به رذيله اي گرايش پيدا مي کند مانند آن است که انجير و انگور در خم مي ريزند تا ترشي شود ولي بخاطر مسائلي چند تبديل به شراب مي شود ، آنگاه نجس مي شود « يطبع اللّه علي کل قلب متکبّر جبّار » خدا بر دل هر متکبّر ستمکاري مهر شقاوت مي زند . (غافر/35) پس تبديل از حسنه به سيّئه ، از جنود عقل به جنود جهل ، سبب انقلاب مي گردد و بعضي تغييرات سبب مُهر خوردن مي شود که آن رذيله ملکه شده باشد .
130 – بدان که احتياجات دنيوي سبب مي شود که آدمي براي برآورده شدن احتياجات خود و خانواده و برآوردن شهوت غرائز خود و بقاء خودش و رسيدن به رياست ، نفس خود را راضي کند و اين نمي شود مگر به هواي نفس ، جواب لبّيک بگويد سپس در دنيا فرو مي رود کم کم ميل به هوي پرستي زياد مي گردد ؛ آنگاه نفس به فساد و تباهي کشيده مي شود و در نتيجه به قساوت قلب دچار مي گردد. اينطور نيست که مادر زادي کسي به قساوت دچار باشد ، بلکه در طول زمان ، و ميل غرائض ناپسند و شهوات نا صواب ، انسان را به قساوت مي کشانند ، پس بايد به خدا پناه برد .
20/9/94
131 – هر وقتي ديدي نفس از تو راضي شد ، پس متنبّه شو که اين دامي است که بعداً خود را نشان مي دهد . هر وقت ديدي نفس از تو ناراضي است ، بخاطر طاعت و عبادت و بيداري و حضور و رياضت و ... همان را بجاي بياور تا بتواني رشد معنوي کني و اهمال و سستي اصلاً در اين جهت به جا نياور .

132 – بدان نور و ظلمت دو لشکرند از جنود عقل و جهل ؛ پس سالک راه رفته هميشه در مقام اين است که از لشکر انوار بهره مند شود و از تاريکي لشکر ظلمت جهل ، دوري گزيند .
133 –  در نماز و ذکر و روزه مي فزا                         تيغ زن بر نفس کافر در غزا
          روز و شب مردانه با وي جنگ کن              بيخ شومش را بکن کلي ز بُن
          هر سخن کان نفس گويد مشنوي                   هيچ سوي خواهش او مگرويد
          تا خوديّ ظلمتت نوري شود                         نفس همچون ديو تو حوري شود 
          بگذر از نفس و هوا و آرزو                        جانب معراج دل رو آر زو
          وارهي از نفس خوانخوا ، چو گرگ               تا شوي چون اوليا ذات بزرگ                       (سلطان ولد)

21/9/94
134 – نفس از ستايش و مدح خوشش مي آيد ، چه بسا مادحين ستايشي کنند که لايق بنده نيست . و لکن نفسِ بنده آنرا قبول مي کند و شروع به ساز زدن مي کند ، تا به بنده بقبولاند . لذا اگر مدحي ديگر از کسي ديگر شنيد آنرا وصل به مدح اولي مي کند ، تا خود را لايق ستايش بداند .
135 – از آنجايي که شناخت نفس بسيار کار مشکلي است ، سالک الي اللّه در طيّ طريق ، آنچه از او صادر مي شود و آنچه خودش نسبت به نفس روا مي دارد را بايد بداند . صادرات و واردات نتايج از اصول معاملات دنيايي است . همين طور در تهذيب نفس از اين موضوع نبايد غافل بود . در کتاب مصباح الشريعه در باب عبوديت مي فرمايد : اصول معامله نفس ، هفت چيز است : خوف ، جهد ، حمل سختي ها ، رياضت ، طلب صدق و اخلاص ، نفس را از هر چيز که دوست مي دارد خارج کني و آنچه ربط به نيازمندي است متصل کني . پس عبوديت وقتي محقق مي شود که نفس ، از هواي آن باز داشته شود و آنچه خوشش نمي آيد او را واداري تا به اطاعت و بندگي در آيد . پس لازم است نفس را از خواهش هايش بيرون کني و از شهواتش او را نجات بدهي تا با نردبان شناخت ، بالا رود .

22/9/94
136 – بدان که بي معاونت حق ، نفس نتوان هلاک کرد . زهي لطف و رحمت کردگار ، که کار خود مي کند و از تو منّت دار مي گردد چنان که طفلي را پدر ، سنگي گران بر دست نهد و دست خود را زير دست او گيرد و سنگ را بردارد و در آن کار طفل را تحسين کند . همچنين حق تعالي در کشتن نفس ، ما را معاونت مي فرمايد . نفس را او مي کشد و از ما منّت مي گيرد و در جزا بهشت مي بخشد . اين لطف و رحمت در بيان و بنان نگنجد ؛ پس خنک جاني که در خيرات و طاعات ، حق مُعين او باشد .(41)
137 – افسون هاي نفس :
نفس را افسون هاي بي حد است                    مکر و سحرش را چه گويم بي عدالت
گويد او من مشفقم چون مادران                     نيک  خواه  جمله  گانم  بي  گمانم
چرب و شيرين خوش خوريد از دست من       تا  قوي  گرديد  و  فربه  در  زمن
مهتري جوييد و مال افزون کنيد                      رنج و خواري را ز خود بيرون کنيد
جامه ها پوشيد ديبا جمله تان                          تا مه و سرور شويد اندر جهان
از براي جمله مي خواهم من اين                        مهربانم  بر همه بي  شک  يقين
ترک اين نقصان احوال شماست                      واي بر شخصي کزين نعمت جداست
                                    با چنين افسون ها از ره برد                                                   (سلطان ولد)
23/9/94
138 – خيانت به نفس و زمام خود را رها کردن ، از بلاهايي است که در هبوط و تنزّل آدمي تأثير بسزايي دارد . چون هر نوع جهلي روا داشتن و هر غفلتي عامداً ، سبب رهايي زمام نفس مي گردد مگر شخص بعد از مبتلا شدن ، متنبّه گردد و توبه نمايد تا جلوي قهقرا گرفته شود .

139 – بزرگي گفت : معرفت خداي را محتاج باشي به قضاي فرائض ، و معرفت نفس را محتاج باشي به رياضت . (42)
اين سخن صحيح است و لکن رياضت بر اساس نسخه معلّم الهي ،که مراحل نفس را ، خود ، گذرانده است باشد تا بتواند رياضات را به توان و قابليّت سالک ، نسخه اي بپيچد .
140 – بدان که نفس را در شبانه روز در حرکات و افعال ، ملبّس به البسه مختلف و مزيّن به زينت هاي گوناگون مي باشد . هر جلوه گري و هر ظهوري ، محرّک و فاعل آن نفس است که از قواي جوارح بارز مي گردد . سمع و بصر و لسان و يد و رِجل و بطن و ... همه در عين وحدتي که دارند از فرماندهي نفس صادر و به حرکت و تکاپو در مي آيند . ظهور همه از يکي است ( نفس در وحدتش کلّ قواست )
24/9/94
141 - (از جمله احوال و شؤون نفس آن است که در مقام ذات واحد بسيط است و در عين وحدت ، متضمن کثرت است .  به اين طريق که همه قوا و کمالات به وجود جمع الجمع در نفس موجود است و در عين کثرت داراي وحدت است . به اين طريق که در مقام ظهور ، افعال به واسطه تعيّنات قوي و حواس متکثّر ، کثرتي عارض مي شود که خلل به وحدت صنع ذات نمي رساند .
از آنرو که با هر مرتبه اي بگونه ظهور و تجلّي متحد مي شود . چنانکه در مقام سمع ، سمع است و در مقام بَصَر ، بصَر است و همچنين نسبت به ساير قوا و حواس و کمالات که منبعث از نفس مي گردد . در عالم صغير، نفس تحت تدبير و تربيت نفس است و نفس در عالم صغير ، آيتي از آيات الهي است و کسي که به احوال و شؤون او پي برد ، مي تواند به صفات پروردگارش پي ببرد ).(43)
142 – چون مرد حقّاني در ميان مردم باشد ، او را نشناسند و خاطر بدو مشغول نکنند تا وقتي که بميرد، گويند مردي چنين و چنان بود و بسيار واقع شود که بعد از وفات او ، مردم متابعت سيرت طريقه او بيشتر کنند از آنکه در حال حيات . زيرا که ابرهاي هواي نفس و ظلمت  حسد بر دل هاي اهل خطّه فرود آمده باشد و ظلمت نفس و ابرهاي مخالفان ميان دل ها و نور.(44)
25/9/94

143 – يکي از مکايد نفس اين است که شخصي مدّتي به ذکر و فکر و رياضت و چلّه نشيني مشغول مي شود ، در خود احساس مرادي مي کند سپس بر حسب تقاضاي نفسش ، نفوس دور او جمع مي شوند . چون جمع شوند ، خود بخود احترامات زياد مي گردد . و دائم مي خواهند از نَفس و نَفَس او بهره مند شوند ؛ در حالي که او ناقص باشد و هنوز به مرتبه کمال نرسيده است .
لازمه اين کار که مريدان دور مراد حلقه زنند ، اوقات او را به هدر دهند تا به مقاصد خود برسند پس او قرباني شود نه آنها ، او را در فتنه و زحمت اندازند . پس اين شخص به خاطر اعتقاد مجازي يا واقعي مريدان ، نفسش به او گويد : تو اين زمان وليّ خدايي و بايد دستگيري نمايي که وظيفه است و ترک آن کفران نعمت است . اين جاست که نفس امّاره به او رحم نمي کند و دائم در درون او مشغول به رفعت مقام و سروري و پيشوايي است ، در حالي که در کيد بند نفس صيد شده است .

144 – زنده آن کس نيست که نَفَس مي زند ، زنده آن کس است که نَفس خود را  زير قدم نهاده بر جاده مستقيم به استقامت مي رود و عارفان بر اين طريق ثابت قدم بوده اند و سالکان بر اين جاده ، جدّ و جهد نموده اند .(45)

145 – حقوق از دست داده (حق اللّه) از خدا و مردم (حق الناس) موضوعي است که در طيّ منازل شناخت نفس ، بايد ترميم و أداء شود . چه بسا حقّي از کسي گرفته و آنکس آهي کشيده باشد . بخاطر همين موضوع ، جلوي مشي گرفته مي شود . و راضي نمودن صاحب حقوق ، به هر نوعي که صلاح باشد ، جزء واجبات است .
------------ پاورقي -----------
39 _ اللطائف الالهية 68
40 – همان 78
41 – انتها نامه 42
42 – تذکرة الاولياء 176
43 – مصباح الهدايه و مفتاح الکفايه 92
44 – تذکره خواجه کججاني 1/36
45 – همان 1/48