ز

نوشته شده توسط مدیر وب سایت on . Posted in الفبای سلوک

1.                  زاد

- زاد به معنی مایحتاجی است که مسافر برای سفر همراه خود می­برد و در فارسی از آن به توشه تعبیر می­شود.

- در سوره بقره- 197 آمده: «تَزَوَّدُوا فاِنَّ خیرَ الزّادِ التّقويَْ؛ رهتوشه بردارید و بهترین رهتوشه پرهیزگاری است.» که مراد، توشه برای سفر آخرت است از اخلاق فاصله، اعمال صالحه و همۀ عبادت­ها از واجبات و مستحبّات. امّا بهترین زاد و توشه، پرهیزگاری است.

- بار سفر دور و دراز آخرت احتیاج به زاد و توشه دارد و زاد انسان در این سفر تقواست. پس اگر خداوند حفظ فرمود و با ایمان و تقوا گشتی، این رحمت و تفضّل و توفیق الهی است.             

- راهبی می­گریست از او پرسیدند علّت آن­را. گفت گریه برای دو چیز است: یکی کمی زاد و توشه و دیگری از دوری راه و سفر هولناک معاد.                                

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «مَن ایقن بالمعاد استکثر من الزّاد؛ هرکه یقین کند به معاد (روز بازگشت) بسیار بگیرد زاد (توشۀ آن­را)»                              

- زاد راه حـرم وصـل نداریـم مگر **** به گدایی ز در میکده زادی طلبیم     (حافظ)

- زاد راه و اصل، شوق اوست بر مرکب همّت که با آن به سوی مقامات دُنو (نزدیکی) و دنوِ دنو که نهایت ندارد سیر می­کند.                                                          

- زاد دانـشـمـنـد آثـار قلـم  ***  زاد صوفی چیست انوار قدم         (مثنوی)

 

2.                 زاغ

- زاغ (غراب) جسم کلّی است و جسم کلّی در غایت دوری است از عالم قدس و حضرت احدیّت، و خلو او از ادراک و نوریّت و غراب مثل او است در بعد و سواد.                                 

- وقتی که انسان به هوای زاغان دنبال زاغ برد، ماهیّت انسانی­اش را از دست داده و به زاغ تبدیل می­گردد. دیگر جان او را نمی­توان جان انسانی نامید که به جسم جامد مبدّل گشته و وصف فرشته­ای را ندارد و پست و ساقط می­گردد.                                                   

- جان کـه او دنبـالـۀ زاغـان پرد *** زاغ او را سـوی گـورستان برد                       (مثنوی)

          هین مدو اندر پـی نفس چو زاغ *** کو به گورستان برد نه سوی باغ

- نفس انسانی که آرزوهای دنیوی دارد و طول عمر می­خواهد برای تمشیّت آن­ها، حکم زاغ دارد.

- زاغ دو صفت دارد: دراز عُمری و نجاست خواری. و این تمثیلی از آدمیان دنیاپرست و شهوت طلب است که همواره خواهان زندگانی دراز و غرق شدن در شهوات و ناروایی­ها هستند. زاغ در شمار پست­ترین پرندگان است و صفت بزرگواری و آزادگی ندارد.                               

- زاغ اشاره است به شیخان متزهدان دعوی دار که لباس، دام حطام دنیویّه کرده باشند.

- دولت از مرغ همایون طلب و سایۀ او*** زانکه با زاغ و زغـن شهپر دولت نبود          (حافظ)

- زاغان جوامع بشری دغل راه می­اندازند و بانگ بازان سفید یاد گرفته و خود را به شکل آن­ها درمی­آورند که اینان راهزنان طریق­اند نه راهبر حقیقی.                                     

- این مثالت را چـو زاغ و بـوم دان *** که از ایشان پست شد صد خاندان       (مثنوی)

- قند حکمت از کجا زاغ از کجا *** کرم سرگین از کجا باغ از کجا               (مثنوی)

 

3.                زبان

- زبان، امر را گویند.                                           

زبان شیرین

- امری را گویند که موافق تقدیر باشد.                                                                       

- آفـریـن بـر زبـان شـیـریـنـت *** کاین همه شور در جهان انداخت         (سعدی)

زبان تلخ

- امری را گویند که موافق تقدیر نباشد.                               

- امری است که موافق طبع سالک نباشد.                                       

- قهر راسخ است نسبت به سالک.

زبان چرب

- امری را گویند که موافق طبع سالک بود.         

 

4.                زبان

- زبان از بزرگ­ترین نعمت­های خدا و لطائف عجیب خلقت و از احسانات با ارزش اوست. چه این عضو از نظر جسم کوچک و در مقام طاعت و عصیان بسی بزرگ است. همین­طور سایر اعضا هرکدام محدوده­ای خاص دارند ولی زبان دارای میدانی گسترده است و در خیر و شر مجالی وسیع دارد. بنابراین سزاوار است که این عضو پیوسته تحت حکم عقل و شرع قرار گیرد.                                                        

- ای زبان هم گنج بی­پایان تویی *** ای زبان هم رنج بی­درمان تویی       (مثنوی)

- خداوند بر زبان واجب کرده است که آن­چه را قلب به آن معتقد و معترف است بگوید و خود امر فرمود: «قولوا لِلنّاس حسناً؛ به مردم سخن به نیکی بگویید.»

- امام صادق (ص) فرمود: «زکاهًْ اللّسان النّصح لِلمسلمین وَ التّقیّظ لِلغافلین وَ کثرهًْ التّسبیح و الذّکر و غیره؛ زکات زبان اندرز دادن به مسلمانان و بیدار کردن غافلان است و تسبیح و ذکر بسیار گفتن و جز این­هاست.»

- از اعضایی که مراقبت از آن به طور مدام واجب است و در واقع ترجمان قلب و مقاصد آن است زبان می­باشد. یکی از نعمت­های بزرگ خدا همین زبان است که به بعضی با خصوصیّت خاص عطا فرموده است. چنان­چه در قرآن می­فرماید: «وَ جعَلنا لهُم لسانَ صدقٍ عَلیّا» (سوره مریم- 50) ما به اسماعیل لسان صدق دادیم و او را بلند گردانیدیم و حضرت ابراهیم از خدا درخواست لسان صدق کرده و عرض می­کند: «وَ اجعَل لی لسانَ صِدقٍ» (شعراء- 84) از آن­جا که انبیاء درخواست زبانی وارسته می­کنند و به بعضی زبان صدق مخصوص می­دهند، معلوم می­شود که اهمیّت آن از جوارح و اعضای دیگر کم­تر نیست.                      

- آیا نمی­بینی خداوند میان خود و رسلش هیچ­چیز را همانند کلام برای مکنونات علمش و خزائن وحیش قرار نداد و هم­چنین انبیاء به وسیلۀ کلام، امّت­هایشان را تفهیم می­کردند. پس هروقت خواست صحبت کنی، اوّل آن­را بسنج و به قلبت عرضه کن؛ اگر برای خدا و در راه خداست شایستۀ گفتن می­باشد و اگر چنین نباشد پس سکوت بهتر است. زبان ترجمه کنندۀ باطن انسان است و خبر دهندۀ قلب اوست به وسیلۀ آن هرچه در سرِّ باطن مستور است ظاهر می­گردد.                                                                   

- بی­گمان که هر زبـان پردۀ دل است *** چون بجنبد پرده، سِرها واصل است    (مثنوی)

- آفاتی که از طرف زبان متوجّۀ انسان می­شود عبارتند از: سخن گفتن دربارۀ چیزی که به او مربوط نیست، سخن زاید (پرگویی و یاوه­گویی)، غوطه­ور شدن در باطل، مجادله و لجاجت در کلام (مراء)، خصومت (منازعه)، فحش و ناسزا و بدزبانی، لعنت کردن، شعر و غنا، شوخی (که منجر به معصیت شود)، مسخره کردن و استهزاء، افشای اسرار، وعدۀ دروغ، گفتار و سوگند دروغ، غیبت، بهتان، شماتت، سخن گفتن دوگانه (نفاق) و ... رسول خدا (ص) فرمود: «بیش­ترین گناه آدمیزاده از زبان اوست.»                                         

- لازم است سالک ترک افزونی کلام کند و به موجز و مختصر اکتفا نماید و شرط کند که بیش از مقدار ضرورت سخن نگوید. زبان سَر را با زبان دل یکی کند. در سخن گفتن نسبت به پدر، مادر، استاد، بزرگان و همسایه کمال احتیاط را روا بدارد. اگر نتواند، پس شرط و نذر کند و یا زبان را به استغفار، تحمید، تمجید، تمایل و تسبیح حق­تعالی مشغول کند. از شهوت کلام پرهیز نماید، همان­طور که از شهوات دیگر پرهیز می­کند. به نحو مشروع آن­را در حبس و بند کند. مخصوصاً جدال، اشکال­تراشی، عیب­جویی و نقص در کلام را به هر مقدار که ممکن است ترک کند. چه آن­که ریشۀ انیّت و عجب را قوی کرده و انسان خیال می­کند که کسی شده است!!

- پیامبر خدا (ص) فرمود: «آنان که در غیر یاد خدا پرگویی می­کنند، قلب­هایشان قاسی است و لیکن خودشان درک نمی­کنند.»                                                                             

- امام صادق (ع) فرمود: «نجات مؤمن در نگهداری زبان خود است.»              

- اگر کسی مراقبۀ لسان داشت و حدّ او را مراعات نمود و آن­را به محرّمات آلوده نکرد، آن­گاه وقتی با خدا صحبت می­کند (نماز) و یا وقتی حضرت حق با او صحبت می­کند (قرآن) کارش به جایی می­رسد که به زبان سَر می­گوید و به زبان دل جواب لبیک را می­شنود و در کشف و شهود با انبیاء و اولیاء صحبت می­کند.

- گوش آن کـس نوشد اَسـرارِ جلال *** که چو سوسن صَد زبان افتاد و لال        (مثنوی)

 

5.                زر

- ریاضت و مجاهده را گویند.                                                                                

- ز زرت کنند زیـور به زرت کشنـد در بر *** منِ بی تو ای مضطر چه کنم که زر ندارم         (حافظ)

- صفت صدق و اخلاق را گویند.                                               

- بر زر کامل عیـار آتـش گلستان می­شود *** فرصتی تا هست کامل کن عیار خویش را

(صائب تبریزی)

-  آن­چه زر می­شود از پرتو آن قلب سیاه ***          کیمیاییست که در صحبت درویشانست       (حافظ)

 

6.                زرد رویی

- صفت سلوک را گویند                                                

- زین درخت آن برگ زردش را مبین *** سـیـب­هـای پـختـۀ او را بـچـین              (مثنوی)

برگ­های زرد او خود کی تهی­ست؟ *** این نشـان پختـگی و کـامـلی­ست

بـرگ زردِ ریـش و آن مـوی سپـید *** بهـر عقـلِ پـختـه مـی­آرَد نـویـد

- از مولانا پرسیدند رنگ سگ اصحاب کهف چه بود؟ گفت: زرد، زیرا که عاشق بود و رنگ عاشقان زرد است.

-  زردی رو بهتـرین رنگ­هاست         *** زانکه اندر انتـظار آن لقـاست                 (مثنوی)

که طمع لاغر کند، زرد و ذلیل *** نیسـت او از علّتِ اَبدان سقیم

- امام صادق (ع) فرمود: «هنگامی که وقت نماز می­رسید علی­بن حسین (ع) رنگش زرد می­شد.»

- حضرت زین­العابدین چون وضو می­گرفت رنگش زرد می­شد. می­پرسیدند این چه حالت است؟ می­فرمود: «می­دانید که در برابر چه کسی باید بایستم.»                                                 

- هرکه او بیدارتر، پر دردتر *** هرکه او آگاه­تر، رخ زردتر                 (مثنوی)

 

7.                زردی

- زردی، ضعف سلوک را گویند.                                                                             

- هین چرا خشکی؟ که این­جا چشمه­هاست *** هین چـرا زردی؟ کـه این­جا صد دواست      (مثنوی)

 

8.                زکات

- زکات به معنی پاکی و پاکیزگی است و 32 مرتبه در قرآن آمده که بیش­تر منظور مالی است که در راه خدا مصرف می­شود. این تسمیه از آن است که زکات سبب پاکی مال است و مال مزکّی، پاک و قابل نموّ و برکت است.

مراد از زکات در قرآن فقط زکات واجبی که به نُه چیز (گندم، جو، خرما، کشمش، طلا، نقره، گوسفند، گاو و شتر) تعلّق می­گیرد نیست بلکه مراد مطلق انفاق در راه خداست اعمّ از واجب و مستحب.

- زکات را دو معنی گفته­اند: یکی پاکی و پاکیزگی که بندۀ مؤمن مال خود را به زکات دادن پاکیزه گرداند و تن خود را از وبال مال پاک گرداند و دیگر به معنی زیاد است. هرچند ظاهر وی نقصان نماید، امّا در باطن زیاد گردد.

- اهمیّت وجوب زکاهًْ را همین بس که از واجبات دین مقدّس اسلام است و اگر کسی منکر این مسئله شود کافر است که در اخبار آمده مانع الزّکات کافر است. امام صادق (ع) در این باره فرمود: «هیچ مالی در خشکی و دریا از بین نمی­رود مگر این که زکات آن پرداخت نشده باشد.»                                     

- بدان که حق­تعالی زکات را یکی از مبانی اسلام گردانیده و آن­را قرینۀ نماز که عالی­ترین اعلام است قرار داده. چنان که در سوره بقره- 110 فرمود: «اقیمو الصّلاهًْ و آتوا الزّکاهًْ؛ نماز را بپا دارید و زکات بدهید.»

- جوشـش و افـزونـی زر، در زکات *** عصمت ز فحشاء و مُنکَر، در صلات        (مثنوی)

آن صـلاتـت کیـسـه­ات را پـاسبان    *** وآن صلاتـت هـم ز گرگـانت شبان

- سرّ وجوب زکات مال و انفاق آزمایش بنده است و در آن سه معنی نهفته است:

1- کسی که شهادتین را با زبان اداء می­کند، ملتزم به توحید می­شود و اقرار به معبود می­کند و اگر بخواهد کاملاً به شهادت خود وفا کند، باید جز خدای محبوبی نداشته باشد. زیرا محبّت شرکت برنمی­دارد.

توحید زبانی بی­ثمر و کم محتوی است و درجۀ محبّت را فقط با جدا کردن محبوب­ها می­توان سنجید.

2- پاک شدن بنده از بخل که از مهلکات بشر است. (رسول خدا (ص) فرمود: «سخی­ترین مردم کسی است که زکات مالش را بپردازد.»

3- به جا آوردن شکر نعمت­های الهی است. زیرا که خدا هر بنده­ای را نعمتی در جان و نعمتی در مال بخشیده. عبادات بدنی، شکر نعمت بدنی و عبادات مالی، شکر نعمت مالی است.

- امام صادق (ع) فرمود: «لِکلّ شیء زکاهًْ و زکاهًْ العلم أن یعلّمه اهله؛ برای هر چیزی زکاتی است و زکات علم آموختن آن به اهلش (مستعدّان) است.»                                              

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «زکات تندرستی، کوشیدن در راه طاعت خداست»، «زکات نعمت­ها، بخشندگی است»، «زکات بردباری، تحمّل است»، «زکات بدن، جهاد کردن و روزه است»، «خداوند زکات مقام (پُست) را بر شما واجب کرده است، به همان گونه که زکات مال را واجب کرده است»، «زکات عقل، تحمّل جاهلان است»، «زکات قدرت، عفو است»، «زکات شجاعت، جهاد کردن در راه خداست.» ...

- چـون ز دستـت رُسـت ایثـار و زکات *** گشت این دست آن طرف، نخل و نبات             (مثنوی)

- امام صادق (ع) فرمود: «بر هر جزئی از اعضاء نسبت به خدا زکاتی واجب بلکه بر هر مویی از موهای تو و بر هر آنی از لحضات تو زکاتی واجب است.

زکات چشم، نظر کردن با عبرت و فرو بستن از شهوات و هرچه مانند آن باشد.

زکات گوش، شنیدن علم و حکمت و قرآن و فواید دینی از موعظه و نصیحت و آن­چه در آن نجات انسان باشد و نیز گوش نکردن به دروغ و غیبت و مانند این­هاست.

زکات زبان، نصیحت کردن مسلمانان و بیدار نمودن غافلان و بسیار تسبیح و تقدیس الهی گفتن است.

زکات دست، بخشش و عطاء و سخاوت از نعمت­هایی که خدا به تو داده می­باشد. و به کار بستن دست به نوشتن کتاب­های علمی و چیزهایی که به وسیلۀ آن نفعی نصیب مسمانان در طاعت خدا شود و یا شرّی از آن­ها دور گردد.

زکات پا، رفتن به جایی است که حقوق خداوند تعالی در آن است مانند زیارت افراد صالح و مجالس ذکر و اصلاح میان مردم و صلۀ رحم و جهاد و آن­چه در آن صلاح قلب و دین در آن­جا باشد.

آن چه از زکات ذکر کردیم به قدی است که دل­های مردم آن­را تفهیم کنند و نفوس، آن­ها رابه کار برند و بر این­ها فقط بندگان مقرّب و مخلص آگاهی دارند و بیش­تر از آن است که به شمارش درآید و تنها آنان اهلیّت درک حقایق را داشته و به غیر از ایشان صلاحیّت ندارند.»

- گوهـری دارم ز تقـویَْ یـا سخا *** این زکات و روزه در هر دو گوا                     (مثنوی)

- امّا زکات ذکر؛ آن­چه از اساتید رسیده این که قبل و بعد ذکر صلوات فرستاده شود. مخصوصاً ذکرهایی که سنگین است قبل و بعد ذکر 5 یا 14 صلوات فرستاده شود.

 

9.                 زلف

- زلف غیبت هویّت را گویند که کسی را بدان راه نیست.        

- تـا دم از شـام سـر زلـف تـو هـرجـا نـزند*** با صبا گفت و شنودم سحری نیست که نیست           (حافظ)

- در ازل بسته دلم با سر زلفت پیمان *** تا ابد سر نکشـد از سر پیمان نرود       (حافظ)

- زلف اشاره به تعیّنات و کثرات ممکنات است. و بنابر اختفای وجه ذات در حجب تعیّنات، زلف را با کثرات تعیّنات، مشابهتی ثابت است. زیرا که چنان­چه زلف پردۀ روی محبوب است، هر تعیّنی از تعیّنات، حجاب و نقاب وجه واحد حقیقی است و در نقاب تعیّنات و تشخّصات کثرات اشیاء آن حقیقت واحده مخفی و مستتر است.

- چو دست با سر زلفش زنم به تاب رود         *** ور آشتـی طـلبـم بـر سـر عتـاب رود     (حافظ)

- از قبّۀ عرش تا تحت­الثّری هر کثرتی که در وجود است و هر حجابی که تصوّر کرده شود، آن­را زلف خوانند.

- تکثّر اسماء و صفات و تخالف آنان در ظهورات چنان غالب است که اگر کسی دربارۀ قد و قامت محبوب عالم به گفتار آید، زلف آن­ها را مخفی گرداند. پس زلف راه را بر طالبان در پیچ و خم اندازد و دشوار نماید. از این جهت، دل­ها واله و در زنجیرندو خلاصی ندارند و مشتاقان از او در جوش و خروش هستند و دست و پا می­زنند و کسی از این حلقه سالم بیرون نیاید.

          ز قدّش راستی گفتی سخن دوش ***سر زلفـش مـرا، گفتـا فرو پوش                  (شبستری)

           کجی بر راستی زو گشت غالب         *** وزو در پیچـش آمـد راه طالب                     (شبستری)

اگر ظهور زلف او کم می­شد، از تکثّر و شب کاسته و بر وحدت و نور روز افزوده می­شد. آری زلف او آرام نیست و در کار است؛ روز را به شب و باز شب را به روز درآورد و نامحدود، تکثّر و تحوّل هر آن در ممکنات به جا می­گذارد که هرکس به دقّت به این شوخی­ها و جذبه­ها و تجلّیات بنگرد، به تعجّب وا می­ماند.

          ز روی و زلف خود صد روز و شب کرد ***بسـی بـازیـچـه­هـای بـوالعـجـب کرد        

 (شبستری)

- زلف بر باد مده تا ندهی بر بادم *** ناز بنیـاد مکـن تا نکنـی بنیادم       (حافظ)

- زلف در اصطلاح، اشارت به تجلّی جلالی است، در صور مجالی جسمانی. و تجلّی جلالی موجب قهر و غضب و بُعد باشد؛ زیرا که جلال، احتجاب حق است به حجاب عزّت و کبریا از عبّاد تا هیچ­کس او را به حقیقت و هویّت چنان چه هست، نشناسد.                                                         

- زلف عبارت است از تجلّیات جلالیۀ حضرت حق. زیرا که جمال حق در کثرات و تعیّنات مختفی است.

- زلف محبوب عالم که از تجلّی جلالی است، چنان با پیچ و خمش ممکنات را اسیر و محبوس کند که همه مجانین واله و در زنجیر شوند و به فراق مبتلا گردند.                                    

- صفـات حق­تعالی لطـف و قهر است  *** رخ و زلف بتان را ز آن دو بهر است      (شبستری)

- در زلف چون کمندش ای دل مپیچ کانجا *** سرها بریـده بینـی بـی­جـرم و بی­جنایت            (حافظ)

زلف کنایه از ظلمت کفر است.                                                                     

- خم زلف، معضلات و مشکلات اسرار الهی را گویند که سالک را در سلوک پیش آید و به صعوبت هرچه تمام­تر از او بگذرد و مرشد کلّ و کامل مر سالک را در این امر واجب و لازم است تا به راه ضلالت نیفتد.

- تاب زلف، کتمان اسرار الهی را گویند.                                                                    

- هر لحظه به رغم من در زلف دهد تابی ***           با تاب چنـان زلفـی مـن تاب نمی­آرم       (عطّار)

- پیچ زلف اصول حقایق و معارف را گویند و آن اسماء سبعه­اند.

 

10.             زمستان

- زمستان، مقام قبض را گویند.                               

- آن بهـاران، لطـف شحـنۀ کبـریاست *** و آن خزان، تخویف و تهدید خداست        (مثنوی)

وآن زمسـتـان، چـار میـخ مـعنـوی *** تا تـو ای دزدِ خـفـی ظـاهـر شـوی

پـس مجـاهـد را زمـانـی بسـطِ دل *** یک زمانی قبـض و درد و غِشّ و غِلّ

- زمستان، مقام کشف را گویند.

         

11.              زن

- پیامبر (ص) فرمود: «زنان (در طبع و خلقت) هم­چون مردان هستند.»                      

- زن در آفرینش در بُعد روحی از همان گوهری آفریده شده است که مرد آفریده شده است و هر دو جنس در جوهر و ماهیّت یکسان و یگانه­اند و تمایز و فرقی در حقیقت میان زن و مرد نیست.

- در سوره انسان- 1 آمده: «(خدا) شما را از تنی یگانه آفرید و از (سرشت) او همسرش را پدید آورد و از آن دو مردان و زنان بسیار (در جهان) پراکند.»

- زن در واقع معشوق مرد نیست، بلکه پرتوی از جمال حق است. جلوه­ای است از خالق در کسوت مخلوق. چنان که آدم (ع) وقتی در حوّا نگریست، پرتو جمال حق را دید.

پرتو حق اسـت آن، معشوق نیست *** خالق است آن، گوییا مخلوق نیست        (مثنوی)

صفت مهرآمیزی و عاطفی که ترجمان صفت الهی است در زن دیده می­شود. اگر مردی این صفات زنان را در آن­ها درک کند، قطعاً از آن طریق به حقیقت راه پیدا کند.

زن والاترین مظهر خدایی است و برای عارف، کامل­ترین مظهر تجلّی خلاقیت خداوند باشد. مرد جنبۀ فاعلی دارد که زن را باردار می­کند امّا زن، هم جنبۀ انفعالی (فعل­پذیری) دارد و نطفه را می­پذیرد و هم جنبۀ فاعلی که نطفه را می­پذیرد و آن را به انسان کامل مبدّل می­کند.                                 

- پیامبر (ص) فرمود: «اگر زنان نبودند، خداوند آن­طوری که باید پرستش نمی­شد.»

یعنی احتیاج مبرم مرد به زن است که بتواند با رفع نیازهایش عروج روحی نماید و آرامش یابد. در واقع کنترل مردان از مسیر اصلی و عبودیّت به زن می­باشد.

- امام صادق (ع) فرمود: «از اخلاق انبیاء دوستی زنان بوده است.»                           

یعنس دوستی آنان غریزی و در نهاد آنان به ودیعه گذاشته شده بود.

- در آخرین لحظات زندگی پیامبر از سفارشات اکید ایشان این بوده است که بر شما باد بر توجّه به زنان پیامبر (ص) این سفارشات را کرد تا زبانش از حرکت ایستاد و کلامش قطع شد. این پیامبر است که موضوع زنان را بسیار یادآوری کرد تا زن این مخلوق لطیف الهی از اذیت و آزار انسان­ها در امان باشد و مورد احترام قرار گیرد و حقوق آنان در تمام زمینه­ها حفظ شود.

 

12.             زنّار

- زنّار عبارت است از عقد خدمت و بند طاعت محبوب حقیقی.

- بت این­جا مظهر عشق است و وحدت*** بـود زنّـار بـسـتـن عـقـد خـدمـت    (شبستری)

- زنّار بستن، عقد خدمت و طاعت و سلوک و ریاضت به میان جان بستن باشد تا بندگی و عبودیّت کما هو حقّه- به جا آورده شود و این امری است در غایت صعوبت.                                      

- نظر کردم بدیدم اصل هرکار *** نشان خدمـت آمد عقد زنّار        (شبستری)

- داشتم دلقـی و صـد عیـب نهان پوشیده *** خرقه رهن می و مطرب شد و زنّار بماند            (حافظ)

- زنّار، یکرنگی و یک جهتی سالک باشد در این راه دین و متابعت راه یقین.

 

      13. زنخ و زنخدان

- زنخ و زنخدان را در عربی ذقن گویند.

- در اصطلاح لطف محبوب است امّا قهرآمیز که سالک را از جاه جاودانی به چاه ظلمانی می­اندازد.

- ماه زنخدان تو آنکس که دید*** بندۀ آن چاه زنخـدان توست                    (سنایی)

- در اصطلاح آمده که «زنخدان عبارت از محل مشاهده است و چاه زنخدان عبارت از اسرار مشاهده است.»

- جان علوی هوس چاه زنخدان تو داشت ***          دست در حلقۀ آن زلف خم اندر خم زد               (حافظ)

- چاه زنخدان، مشکلات اسرار مشاهده را گویند که سالک فکرش در اسرار عمیق مشکلات اسرار غرق است.

 

14.            زندگی

- قبول و اقبال را گویند که به حضرت باشد. و این زندگی به تدریج ابدی است.                       

- قبول و اقبال محبوب را گویند.                                                                             

- من شکـسته به هـر حـال زنـدگی یابم ***          در آن زمان که به تیغ غمت شوم مقتول     (حافظ)

 

15.            زندۀ جاوید

- باقی به حق را گویند.

-هرکـه او در وجـه حـق باشـد فنا *** کـل شـیء هــالــک نـبــود ورا

          زانکـه در اِلّـا اسـت از لا گـذشت *** هرکه او در لاسـت او فـانی نگشت

          هرکه از خود مرد و زنده شد به حق *** فـارغ از مرگسـت و پاینـده به حق

- پیر هرات گوید: من چه دانستم زندگی در مردگی است و مراد، همه در بی­مرادی. زندگی، زندگی دل است و مردگی، مردگی نفس. تا در خود نمیری، به حق زنده نگردی. بمیر ای دوست، اگر می زندگی خواهی.

- هرگز نمیرد آن­که دلش زنده شد به عشق *** ثبت اسـت بـر جـریـده عـالـم دوام ما                     (حافظ)

- زندۀ جاوید کیست؟ کشتۀ شمشیر دوست *** کآب حیـات قلـوب از دم شمشیر اوست

در سوره آل­عمران- 169 فرمود: «وَ لا تحسبَنَّ الّذین قُتِلُوا فی سبیلِ اللهِ امواتاً بَل احیاءُ عِندَ ربّهم یُرزَقون؛ و کسانی را که در راه خدا کشته شده­اند، مرده مپندارید که زنده­اند نزد پروردگارشان روزی می­برند.»

 

16.            زهد

- منظور از زهد، از دنیا روی گردانیدن و به عبادت و نیایش گراییدن است.

- زاهد کسی است که با آمدن و رفتن دنیا بی­اعتنا باشد. کار کند، تلاش نماید، استفاده کند ولی در عین حال به دنیا بی­اعتنا باشد.                                                                                      

- زهد عدم رغبت است و زاهد کسی باشد که او را بدان چه تعلّق به دنیا دارد مانند مآکل و مشارب و ملابس و مساکن و مشتمیّات و مستلذات و دیگر و مال و جاه و ذکر خیر و قربت ملوک و نفاذ امر و حصول هر مطلب که به مرگ از او جدا تواند بود رغبت نکند، نه از سر عجز یا از راه جهل به آن و نه از جهت غرض یا عوض که به او راجع باشد و هرکس که موصوف به این صفت باشد زاهد است. در راه سلوک حقیقت، منفعت زهد، رفع شواغل باشد تا سالک به چیزی مشغول نگردد و از وصول به مقصود باز نماند.         

- حق همی خواهد که تو زاهد شوی *** تا غَرَض بگـذاری و شـاهـد شوی    (مثنوی)

- زهد سه مرتبه دارد: اوّل، زهد واجب و آن خودداری از حرام است. دوم، زهد فضل و آن خودداری از حلال است. سوم، زهد سلامت از آفات روحی بوده که به وسیله خودداری از مشتبه حاصل می­گردد.

- از امام صادق (ع) دربارۀ بی­رغبتی به دنیا سوأل شد فرمود: «(بی­رغبت به دنیا) کسی است که حلال آن­را از ترس حسنات و حرامش را از سم عذاب ترک کند.»                       

- زهد دارای سه درجه است: درجۀ اوّل زهد آن است که انسان خود را به دنیا نیالاید در حالی که خود اشتهای آن­را دارد و قلبش به آن مسایل و نفسش به آن متوجّه است ولی او با نفس خویش مجاهده کرده و او را از دنیا باز می­دارد. دوم، این­که دنیا را با کمال میل و بدون نیاز به هیچ مجاهده و مبارزه­ای ترک کند. او خود می­داند چه چیز با ارزشی از دست می­دهد تا چیز با ارزش­تری را بدست آورد. سوم، آن­که با میل صورت می­گیرد ولی در همان حال به زهد خود بی­رغبت است و آن­را به حساب نیاورد. یعنی معتقد باشد که چیزی را ترک نکرده چون می­دانید دنیا چیزی نیست.                                                                           

- زهد برای خاصّه هست است. وقتی حالات سالک به تساوی برسد می­بیند آن­چه به آن زهد می­ورزیده بسیار حقیر بوده و حالا که به حق رسیده، مشهودش شود که فقر و غنا نزد او یکسان است. پس از زهد قبلی زهد ورزد و از آن رویه بیزاری جوید.                                                            

- پس زهد عبارت است از دل کند و کناره­گیری از دنیا با قدرت داشتن بر بدست آوردن آن به خاطر دست یافتن به آخرت، بنابراین زاهد نسبت به کسی که مال و جاهی ندارد و دنیا با او همراهی نکرده متصوّر نیست. نشانۀ زهد در جاه این است که نکوهش کننده و ستایشگر او در نظرش یکسان باشد و نشانۀ کلّی آن در این دو این است که حبّ خدای متعال و شیرینی طاعت و دشمنی دنیا بر قلب غالب باشد و کسی که در دنیا زهد ورزد در حالی­که خواهان مشتهیّات آن باشد زاهد نماست و بهتر است در هر چیزی حتّی در خودش از روی طوع و رغبت زهد ورزد به خاطر رغبت در لقاء خدای متعال نه به خاطر رغبت و بیم [نسبت به بهشت و دوزخ]. لذا پیامبر (ص) فرمود: «دنیا بر اهل آخرت حرام است و آخرت بر اهل دنیا حرام و هر دو بر اهل الله حرام است.»

- زهد حقیقی سه نشانه دارد: اوّل آن­که به آن­چه دارد خوش­حال نمی­شود و بر آن­چه از دست می­دهد اندوهگین نمی­گردد که آیه 23 سوره حدید بدان اشاره دارد: «لکَیلا تأسوا عَلی ما فاتِکُم و لا تفرحوا بما آتاکم.» دوم، ستایش و نکوهش در نظرش یکی باشد و این علامت زهد به جاه و مقام است. سوم، فقط با خدای تعالی مأنوس باشد و حلاوت طاعت بر قلبش غلبه کرده باشد.                                                      

- امام صادق (ع) فرمود: «حرام است بر دل­های شما که شیرینی ایمان را بچشد مگر آن­که به دنیا بی­رغبت باشد.»                                                                   

- در نهج­البلاغه وارد است که همۀ زهد در دو کلمه از قرآن خلاصه شده است؛ خدای متعال فرمود: «بر آن­چه از دست شما رفته اندوه مدارید و به آن­چه به شما رسد شادمان نگردید.» و هرکه بر گذشته اندوه نخورد و به آینده دل خوش نگردد، همانا دو طرف زهد را بدست آورده است.

 

17.            زیارت

- وصول دل را گویند به عالم ربوبیت و کشور قدس الوهیت.                

- کشتۀ غمزۀ خـود را به زیـارت دریاب ***          زانکه بیچاره همان دل نگارنست که بود     (حافظ)

- روایت شده حق­تعالی به داوود (ع) فرمود: «ای داوود یاد من برای یادکنندگان است و بهشت من برای فرمانبرداران و زیارت من برای مشتاقین به من است و من مخصوص دوستانم هستم.»

- زیارت به معنی دیدار کردن با قصد را گویند که در ریشۀ این واژه مفهوم میل و گرایش نهفته است. گویی زیارت کننده از دیگران روی گردانده و به سوی زیارت شونده تمایل و قصد کرده است.

- زیارت به معنی دیدار کردن (شخص بزرگ و محترم)، به مشاهدۀ متبرّک و بقعه­ها رفتن، دعایی که به عنوان تشرّف باطنی برای امام­ها و امام­زاده­ها و اولیای خواندن است.                                     

زیارت اولیاء

- حضور در پیشگاه شخص به جسم و جان، با توجّه قلبی و حضور دل نسبت به اولیای خدا زیارت است.

- شمس تبریزی فرمود مانع آمدن به خدمت و به حضور بزرگان، قصور استعداد است. استعداد بباید و قابلیّت و فراغت از مشغولی­ها، تا زیارت ثمره دهد. آن­ها که زیارت کنند به نیاز، اگرچه قاصر باشند، ضایع نباشند امّا در بهتری باید کوشید. بعضی را امید بهتری نمی­بینم که پیش از ندامت بیدار شوند.          

- از امام صادق (ع) روایت شده: «هرکس نمی­تواند به زیارت ما بیاید، به زیارت دوستان شایستۀ ما بشتابد که در این ثواب زیارت ما برای او ثبت خواهد شد.»              

- در خبر است هرکه عالمی (ربّانی) را زیارت کند، چنان است که علم را زیارت کرده و هرکه علم را زیارت کرد، چنان است که خدای را زیارت کرده و هرکه خدای را زیارت کرد، جایگاه او بهشت است.

زیارت مؤمن

- دیدار مؤمنان در حال زنده بودنشان، هنگام سلامتی یا بیماری از جمله آداب مهم دینی و اجتماعی است و تأکید زیادی بر آن شده و آثار زیادی به همراه دارد.

زیارت برادران دینی نیز آدابی دارد و آن این­که هرگاه مؤمن به دیدار کسی می­رود، بر میزبان تکلّف نکند و به او فرمان ندهد، وی را به زحمت نیندازد و میزبان نیز در تکریم و احترام مهمان خود بکوشد و از او استقبال کند و ...

- امام صادق (ع) فرمود: «هیچ مسلمانی نیست که به دیدار برادر مسلمانش برود مگر این­که خداوند او را ندا می­کند: ای دیدار کننده پاک گشتی و بهشت برای تو پاک شد.»                        

- از امام صادق (ع) روایت شده: «هرکه دیدن کند برادرش را در راه رضای خدا، خدای عزّوجلّ فرماید: او را زیارت کردی و ثوابت بر عهدۀ من است و به ثوابی کم­تر از بهشت برایت رضایت ندهم.»

زیارت ائمه (ع)

- از وظایف هر مؤمن مسلمان آن است که به زیارت معصومین (ع) اهتمام کند.

- رسول خدا (ص) فرمود: «هر امامی را به گردن دوستان و پیروانش پیمانی است که وفای به این پیمان، هنگامی کامل می­شود که قبرهایشان را زیارت کنند. پس هرکه امامان را از روی علاقه زیارت کند روز قیامت شفیع او خواهد بود.»

- وقتی زائری در وطنش قصد عزیمت به سوی مرقد هریک از اهل بیت می­کند، صاحب آن مرقد ملائکه را به وطن آن زائر می­فرستد تا او را همراهی کنند. آن ملائکه همراه با آن زائر به زیارت می­آیند و بعد از این که قصد بازگشت نمود، همراه او می­آیند و او را به وطنش می­رسانند و به خدمت صاحب مرقد باز می­گردند. به ایشان دستور داده می­شود که در حرم بمانید و از طرف آن زائر به عبادت بپردازید.           

- امّا سزاوار است زائر آداب زیارت را رعایت کند تا به مقام قرب نایل آید و از برکات آن هرچه بیش­تر برخوردار شود. آداب زیارت بسیار است امّا به طور کلّی می­توان گفت:

1) در نظر گرفتن عظمت و علوّ و بزرگی «حقّ ایشان» و «مرتبۀ بندگی» و «اطاعات آنان نسبت به مقام ربوبی» و نیز معرفت به آنان که در اکثر اخبار به کلمۀ «عارفاً بحقّه» از آن تعبیر شده است. یعنی بداند که حق امام (ع) بر گردن او چیست و متوجّه باشد که تقصیر و کوتاهی نسبت به آنان نماید.

2) اماکن شریفه را محترم شمارد.

3) پیغمبر و امام را حاضر و ناظر خویش بداند و یقین داشته باشد که سلام او را می­شنوند و جواب او را می­دهند.

4) خشوع و خضوع را در مقابل آنان رعایت نماید و با سکینه و وقار و مؤدّب بر آن­ها وارد شود. به آرامی گام بردارد و خاشع و فروتن باشد تا حضور قلب برای او فراهم گردد.

5) با طهارت، از غسل و وضو و هم­چنین طهارت بدن و لباس باشد و خود را معطر نماید.

6) مشغول به ذکر خدا باشد، اذن دخول بگیرد. زیارتنامه و نماز زیارت بخواند و تا حدّ امکان قرآن بخواند.

7) سوء ادبی نسبت به خدّام و زوّار نکند.

8) اقتصار بر زیارات وارده از آنان نماید.                                       

- اگر کسی در مشاهد مشرّفه غافل باشد و غافلانه رفتار کند، خیلی بدتر و ناپسندتر از غفلت در جاهای دیگر است. لذا فرمودند: «زُو فَانصرف؛ زیارت کن و باز گرد.» برای آن­که ممکن است بمانی و غافل شوی و طوری عمل کنی که اهانت آمیز باشد.                                                  

- پیامبر اکرم (ص) فرمود: «من زارنی او زار احداً من ذرّیّتی زرته یوم القیامه فانقذته من اهوالها؛ هرکس مرا یا یکی از فرزندانم را زیارت کند، من او را روز قیامت زیارت می­کنم و از ترس و وحشت آن­روز نجاتش می­دهم.»

- رسول خدا (ص) فرمود: «هرکه علی را پس از وفاتش زیارت کند، برای او بهشت خواهد بود.»

- امام صادق (ع) فرمود: «هرکه زیارت کند جدّم امیرالمؤمنین (ع) را «عارفاً بحقّه» خداوند به عدد هر قدمی حجّ مقبول و عمره پسندیده بنویسد. ای پسر مارد! والله آتش جهنّم قدمی را که در زیارت حضرت امیرالمؤمنین (ع) غبارآلود شود، خواه پیاده و خواه سواره نمی­سوزاند. ای پسر مارد! بنویس این حدیث را به آب طلا.»                                                                                          

- و نیز از امام صادق (ع) روایت که فرمود: «هرکس به زیارت امام حسین (ع) برود در حالی­که از مقام و منزلت او آگاه باشد، نام او در علّیّین ثبت می­شود.»                               

و فرمود: «کسی که قبر یکی از ما (ائمّه) را زیارت کند، مانند آن است که قبر امام حسین (ع) را زیارت کرده باشد.»                                                                                                    

- از حضرت استاد سید عبدالکریم کشمیری سوال شد: عبارت «زُو فَانصَرِف» در زیارت کدام امامان است؟ در جواب فرمودند: «این مختص امام حسین (ع) است. چون حق زیارت او را کسی نمی­تواند به جا آورد، لذا دستور آن است زیاد در حرم مطّهر توّقف نکنند.»                                                 

زیارت اهل قبور

- در اسلام زیارت قبور مؤمنین به خصوص والدین و ارحام سفارش شده است.

- رسول خدا (ص) فرمود: «قبرها را زیارت کن و با آن آخرت را یاد آور.»                

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «مردگانتان را زیارت کنید که آنان به زیارت شما شادمان گردند و نزد قبر پدر و مادرتان پس از دعا در حقّ آنان حاجت خود را بخواهید.»           

- اما به طور اجمال مهم­ترین آداب زیارت اهل قبور این است:

1) با وضو و طهارت به قبرستان وارد شود.

2) روی قبرها راه نرود.

3) از خندیدن و حرف­های بیهوده و پرداختن به کارهای دنیا بپرهیزد.

4) هرقدر که ممکن است قرآن بخواند، به خصوص هفت مرتبه سوره انّا انزلنا و یک­بار سورۀ حمد و یازده مرتبه سوره قل هو الله احد.

5) روی قبرها آب بپاشد و ... .

ر

نوشته شده توسط مدیر وب سایت on . Posted in الفبای سلوک

1.               رأی

- رأی به معنی نظریّه و آن چه به فکر می­رسد.                           

- از جمله صفات فاضلۀ اهل ایمان آن است که در امور و حوادث که به آن اقدام می­کنند، از طریق مشورت، رأی و نظر درست را به دست می­آورند و رأی و نظر صحیح در مشورت از اهلش، هم­چون عسل از کندو بیرون آوردن است.

- امّا حقّ کسی که با او مشورت می­کنی این است که او را در مورد اختلاف نظر خود متهّم ندانی و اگر رأی موافق به تو داد، خدا را حمد کنی.                                              

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «پافشارهای عجولانه، رأی آدمی را فاسد کند.»              

و فرمود: «لجاجت، رأی را از آدمی می­گیرد.»       

- امام باقر (ع) فرمود: «کم­ترین مرتبه شرک این است که آدمی از خودش رأی و اندیشه­ای داشته باشد و براساس آن دوستی و دشمنی کند.»

- از نشانه­های مؤمن این است که در رأی او سستی نباشد و در دینش اهمالی نباشد. رأی صحیح با تفکّر و اندیشه حاصل آید.

- امام صادق (ع) فرمود: «زنهار که برای مردم طبق رأی خود فتوا دهی یا به آن­چه نمی­دانی معتقد شوی که این­ها مایۀ هلاکت هلاک شدگان بوده است.»                             

-فکر خود و رأی خود، در عالم رنـدی نیست 

کفرست در این مذهب، خودبینی و خودرأیی             (حافظ)

- مسائلی در مورد احکام دین است که مجتهد نظر می­دهد. بحث­هایی در ارتباط با اخلاق است و این کار علمای اخلاق است و مباحثی طریقتی و مربوط به سلوک است که باید عارفان رأی دهند. بقیّه کارها و مسائل شخصی و اجتماعی مانند خرید و فروش و امثال این­ها، انسان با یک عقل منفصل باید مشاوره کند؛ خردمندی که در آن کار تخصّص دارد. چون یک انسان نمی­تواند در تمام مسائل صاحب رأی باشد مگر پیغمبر و امام و در قرآن هم امر به مشاوره شده است. «وَ شاورهم فی الامر». مشاوره در کارها، نه شریعت یا مسائل اعتقادی چون مسائل اعتقادی اکثراً مبرهن و بارز است، مقصود از رأی در طریقت است که رأی استاد و پیر را سالک مقدّم بر رأی خود بداند و با آن مخالفت نکند. چون برایش عوارض دارد.

 

2.               رائی

- رائی یکی از اسماء الهی است که از طریق شیعه نقل شده و از امیرالمؤمنین (ع) روایت گردیده است.

- رائی به معنای عالم می­باشد و ممکن است به معنای بینا بیاید.  

- معنای رائی، عالم و رویت علم است. اگر رویت بصری و دیدن به چشم باشد، معنی دوم آن بیننده است و در معنی عالم روا باشد که بگویی خدا همیشه رایی بوده و این در معنی دیدن (بیننده) جایز نیست.

- رائی به معنای بیننده است و رویت، ادراک چیز دیدنی است. بنابراین درباره خداوند می­توان گفت رائی (بیننده) و نمی­توان گفت ناظر (یعنی نظر کننده). چه ممکن است نظر، دیدن به دنبال نداشته باشد و این از خداوند قبیح است.                                                                          

- از آثار اسماء الله رائی، حصول معرفت و بصیرت است.

3.               راسخان در علم

- مراد از راسخان کسانی­اند که در دانش خویش ثابت و ریشه­دار و محکم و متقن هستند.

- راسخان در علم ایشانند که علم شریعت بیاموختند و آن­را به اخلاص به کار بستند تا علم حقیقت اندر سر بیافتند. چنان که مصطفی (ص) گفت: «من عمل بما علم ورثه الله علما لم یعلم» هرکس علم شریعت را کاربند نبود، آن علم ضایع کرد و بر وی حجّت گردد و هرکه مر آن­را کاربند بود، آن علم ظاهر حجّت او گردد و علم حقیقت به عطا بیابد.

در حقیقت، راسخان در علم ایشانند که انواع علوم ایشان را حاصل شده؛ علم شریعت، علم طریقت و علم حقیقت. علم شریعت آموختنی است. علم طریقت معاملتی است و علم حقیقت یافتنی است. گفته­اند: تقوی باید با حق و تواضع با خلق و زهد با دنیا و مجاهدت با نفس تا از راسخان در علم باشی.         

- در قرآن «الرّاسخون فی الْعلم؛ استواران در دانش» دوبار در سوره نساء- 162 و آل­عمران- 7 تکرار شده است.

- راسخان در علم بر دشواری علوم متشابهات و مجهول آگاهی دارند.

- تأویل قرآن را جز خداوند و راسخان در علم نمی­دانند.                 

- در سوره آل­عمران-8 از قول راسخان در علم آمده: «ربّنا لا تُزغْ قُلوبَنا بَعْدَ اِذْ هَدَیتَنا منْ لدُنْکَ رحْمَهًًْ انَّکَ انتَ الْوَهّاب؛ پروردگارا، پس از آن­که راهنمایی­مان کردی، دل­مان را به کژی میفکن و از نزد خویش به ما بخشایش ارزانی دار که این تویی که بسیار بخشنده­ای.»

این درخواست یکی از آثار رسوخ و ثبات آنان در علم است که چون خدا را آن­طور که باید شناخته­اند، یقین کرده­اند که از ناحیۀ خود مالک هیچ چیز نیستند و مالکیّت، منحصر در خدای عزّوجلّ است و چون چنین ایمانی دارند، در هر حال این ترس را دارند که خدا دل­هایشان را بعد از رسوخ علم منحرف سازد. لذا به پروردگار خود پناه می­برند تا نعمت رسوخ در علم برای آن­ها باقی بماند و آن­ها را در سیر بر صراط مستقیم هدایت و کمک کند و در سلوک در مراتب قرب یاری کند.                                                  

- در واقع درخواست ریزش رحمت خداوند است تا حیات قلوبشان ادامه داشته باشد.

- امام صادق (ع) فرمود: «به خدا قسم راسخون در علم ما هستیم و ما می­دانیم تأویلات و متشابهات قرآن را.»

- مصادیق بارز راسخان در علم چهارده معصوم (ع) هستند و نیز علمای ربّانی صادق و صاحب­نظران قرآنی در علوم دین که راسخان در علم­اَند.

-   راسـخـان، در تـاب انـوارِ خدا          نی به هم پیوسته، نی از هم جدا                    (مثنوی)

  حق، فشـانْد آن نـور را بر جانها       مُـقبـلان، بـرداشـتـه دامـانهـا

 

4.               راه

- راه، طریق سلوک الی الله است.

- راه توحید، آشکار است و نورانی و رهروان آن بر صراط مستقیم­اند.        

- راه؛ یکی راهی است که خداوند برای بندگانش آماده نموده و این از برای کسانی است که خدا با فضل و احسانش آنان را هدایت نموده و دیگر، راه گمراهان و کسانی که مورد خشم و غضب الهی قرار گرفته­اند.

امّا منظور از راه در عرفان، راه خدا و سلوک الی الله است.

- به عارفی گفتند یکی از مریدانت در راه افتاده بود. فرمود: خدا را شکر که در راه افتاده، از راه نیفتاده.

- فرموده­اند: «الطّریق اِلی الله بعدد انفاس الخلایق»                             

- طریق، راه حق است.                                                        

- جمیع عقاید حقّه و اعمال صالحه و اخلاق حمیده، طریق الی الله است و صراط الهی که صراط مستقیم است.

- تمام راه­ها استاد می­خواهد و بدون استاد نمی­شود راه را طی کرد. یک عدّه از اساتید، راه فکر در پیش می­گیرند مثل آقای بهاءالدینی که می­گفت چهار سال فکر کردم تا دری به روی ما باز شد. بعضی اساتید راهشان فقط ذکر است و بعضی دیگر راهشان محبّت است و فقط از عشق خدا و محبّت ائمه و امام زمان دم می­زنند و در فکر و ذکر، تخصّصی ندارند. راه بعضی اساتید، معرفت است و دنبال معرفت نفس و معرفت خداوند متعال هستند و در دیگر مسائل وارد نمی­شوند و بعضی دیگر، اهل صلح و صفا و مسائل اخلاقی می­باشند. آقای رضوی هندی، شاگرد آقای قاضی سیره­ای خاص داشت؛ مثلاً برای سلامتی امام زمان گوسفند قربانی می­کرد و حالت خاصّ خود را داشت و در ذکر و فکر و پرورش شاگرد نبود.

آقای کشمیری خیلی­ها را دیده بود، حتّی مرتاضین هند. ایشان هفت هزار توحید، چهل هزار یا الله ... را خوانده و خیلی زحمت می­کشید. در معاصرین کسی را که همانند ایشان ذکر بگوید ندیدم. راه آقای کشمیری ذکر، فکر، معرفت نفس، توسّل و ... بود.                          

                           

5.               راهبر

- راهبر، هادی و دلیل و راهنماست.

- بدان که در سلوک راه دین و وصول به عالَم یقین، از شیخی کاملِ راهبرِ راه­شناسِ صاحب ولایت صاحب تصرّف گزیر نباشد.                                              

-             راه دور است و پر آفت ای پسر              راهـرو را مـی­بـبـایـد راهـبـر

6.               ربّ

- ربّ به معنای پروردگار.

- خدا معبود عالم و مربّی عالمیان و تربیت­کنندۀ نفوس است. ربّ از اسمائی است که از نصوص وارده تأیید می­شود که اسم اعظم است.

نه تنها ربّ عرش، بلکه ربّ همه چیز است. چون خالق است تدبیر کننده هم می­باشد. تکفّل همۀ مخلوقات از عامّ و خاص با اوست و هرکس را که قابلیّت تربیت داشته باشد، به کمال می­رساند.      

- ربّ، در اصل به معنی تربیت و پرورش است. یعنی ایجاد کردن حالتی پس از حالتی دیگر در چیزی تا به حدّ نهایی و تمام و کمال آن برسد.                                            

- در لغت عرب «ربّ» به کسی گفته می­شود که تدبیر و کارگردانی شیئی به او واگذار شده و سرنوشت آن در اختیار او باشد و اگر در لغت عرب به مالک خانه و دایۀ کودک و کشاورز مزرعه ربّ می­گویند، از این جهت است که اختیار ادارۀ آن­ها به او واگذار شده است و سرنوشت آن­ها در دست او قرار دارد. اگر خداوند را ربّ می­نامیم، برای این است که سرنوشت کلیّه شئون ما از وجود و هستی، حیات و ممات، روزی و رزق و تقنین و تشریع و آمرزش در دست او قرار دارد.                                        

- ربّ، مالکی است که امر مملوک خود را تدبیر کند.                             

- ربّ به معنی مالک مصلح است. بنابراین به هرکس که مالک چیزی باشد، گفته نمی­شود. بلکه، به مالکی می­گویند که در صدد اصلاح و حفظ و تدبیر مُلک خویش است. به همین دلیل به معنی تربیت کننده و پروش دهنده نیز آمده است.                                                                        

- از نظر لغوی دارای پنج حکم است که مستلزم پنج صفت می­باشد: ثبات (پایداری)، سیادت (سروری)، اصلاح (امور و نفوس)، ملک (عظمت و سلطه) و تربیت (پرورش). پس معنی ربّ عبارت است از: مصلح و سیّد و مالک و ثابت و مربّی.                                                            

- ربّ، کسی است که شأن او سوق دادن اشیاء به سوی کمال و تربیت آن­ها باشد و این صفت به صورتی ثابت در او باشد.

مفاهیمی چون مالکیّت، سیادت، قیمومیّت، ملازمت، تداوم بخشیدن، برآوردن حاجت، تعلیم یا تغذیه همه از لوازم و آثار ربوبیّت است.                                                                         

- یکی از اسماء الهی «ربّ» است که به معنی تربیت کننده، آقا، ارباب و مالک می­آید. خداوند که ربّ­الارباب است مرّبی همۀ موجودات می­باشد.                                                  

- ربّی الاَعلاست وردِ آن مِهان                   ربّ اَدنی درخورِ این ابلهان                         (مثنوی)

- در سوره فاتحه-2 آمده: «الحمد لله ربّ العالمین؛ سپاس برای خداوندی است که پروردگار جهانیان است.»

- در سوره صافّات- 100 آمده: «ربّ هب لی مِنَ الصّالحین؛ پروردگارا (فرزندی) از شایستگان به من ببخش.»

- در سوره صافّات- 126 آمده: «الله ربَّکُم و ربَّ آبائکم الاَوَّلین؛ خداوند پرورگار شما و پروردگار نیاکان شماست.»

 

7.               ربوبیّت

- مرتبه واحدیّت (حق­تعالی) را به اعتبار رسانیدن مظاهر به کمالی که متناسب استعداد آن مظهر است در خارج مرتبه ربوبیّت گویند.

ربوبیّت، اسم مرتبۀ اسماء و صفات افعال است به طریق تفصیل ولی همین در الوهیّت به طریق اجمال است.

- فرق بین الوهیّت و ربوبیّت این است که الوهیّت، حضرت اسماء است. همۀ اسماء چه اسم ذات و چه صفات و چه افعال و ربوبیّت فقط حضرت اسماء صفات و افعال است. لذا متأخّر از مرتبۀ الوهیّت قرار گرفت. چنان که خداوند تعالی فرمود: «الحمد لله ربّ العالمین»                          

- مرتبه الوهیّت را به اعتبار آن که به اعیان و حقایق که مظاهر [او] اسماء و صفات حضرت حق­اَند درخور استعدادات ایصال کمال می­کند، مرتبۀ ربوبیّت گویند.                                    

- خدای تعالی آفریدگار بزرگ است. پس ربوبیّت صفتی اعتباری نیست بلکه صفتی ذاتی است. در سوره یونس- 3 آمده: «انَّ ربّک الله الّذی خَلَقَ السّماوات و الاَرض فی ستّهْ الاَیّام ثمَّ علی العَرش یُدَبِّرُ الاَمر»

خداوند آسمان­ها و زمین را در شش روز آفرید ولی آن را بعد از آفرینش به حال خود رها نساخت؛ بلکه در هر روز در آن آفرینشی نوین پدید آورد. خداوند بی­منازع و شریکی امور عالم را تربیت داد. کارهای مخلوقات به دست تدبیر اوست و در هر مرحله­ای از مراحل آن را به رأی و ارادۀ خود تدبیر می­کند. امّآ مخلوقات اگر تدبیر کارها می­کنند، به سبب قدرت و توانایی است که خداوند به آنان ارزانی داشته است.

8.               رجا

- رجا به معنای امیدواری و ضدّ یأس است.  

- راجی امید دارد به مطلوب خود برسد و مأیوس از درک مطلوب خود ناامید است.     

- رجا عبارت است از سرور و نشاط قلب به خاطر انتظار آن­چه مطلوب اوست به شرط آن­که وقوعش را متوقّع و منتظر بوده و سبب عقلائی داشته باشد و انتظار به این خاطر باشد که اکثر اسباب آن فراهم است. در این صورت نام رجا بر این انتظار صادق است.

ولی اگر کسی بدون سبب، منتظر وقوع محبوب باشد نام غرور و حماقت بر آن صادق­تر از رجا است و اگر اسباب آن معلوم­الوجود نبوده و از عدم آن­ها نیز اطّلاعی در دست نباشد بهتر است به جای رجا به آن تمنّا بگوییم.

- خر کجـا نامـوس و تقـویْ از کجا              خر چه داند خشیت و خوف و رجا               (مثنوی)

- کسی که طاعت ندارد، دلش را از اخلاق بد نگه نمی­دارد و ... انتظار دارد خداوند او را بیامرزد، این انتظار، حماقت است. در سوره اعراف- 169 فرمود: «آنان که متاع این دنیای پست را گرفته­اند و می­گویند (اگر ما گناه کنیم) به زودی آمرزیده خواهیم شد.»

- شخصی به امام صادق (ع) عرض کرد: گروهی از دوستداران شما مرتکب معصیت می­شوند و می­گویند ما امید داریم. امام (ع) فرمود: «دروغ می­گویند، اینان دوستداران ما نیستند. اینان گروهی هستند که به آرزوی دراز بی­جا دل خوش کردند. هرکس امیدوار به چیزی است برای آن عمل می­کند (مَن رَجاء شیئاً عمِلَ لَه)»

و مردی از امیرالمؤمنین (ع) درخواست موعظه کرد، فرمود: «از کسانی مباش که بدون عمل، به آخرت (بهشت) امیدوار باشی و با داشتن آرزوهای دراز، امید به توبه داری.»                     

- واژه رجا بر انتظار رسیدن به چیزی محبوب و مطلوب است و آن وقتی درست خواهد بود که همۀ اسبابی که تحت اختیار بنده است برای وصول به آن آماده باشد و تنها اسبابی که خارج از اختیار و امکان اوست باقی مانده باشد و دفع موانع و مفاسد آن­را از فضل خدا امید داشته باشد.                              

- در مورد چیزهایی که یقینی است رجا نمی­گویند. مثلاً به هنگام طلوع خورشید کسی نمی­گوید به طلوع خورشید امیدوارم یا کسی نمی­گوید به آمدن شب امیدوارم. امّا مثلاً مدّت­هاست باران نیامده، دعا و استغفار می­کنیم و امید و رجا داریم که باران ببارد.

- به هر حال واژه رجا و خوف تنها بر چیزی اطلاق می­شوند که مورد شکّ و تردید باشد و در چیزهایی که قطعیت دارد به کار برده نمی­شود.                                                        

-بخشش محضی ز لطفِ بی عوض         بودم اومید، ای کـریـم بی غرض                  (مثنوی)

رو سپس کردم بدان محـضِ کَرَم    سویِ فعـلِ خـویشـتن می ننگرم

کِای ملایـک بـاز آریـدش به ما                  که بُدستـش چشمِ دل سوی رجا

- بدان که رجا از جملۀ مقامات سالکان و احوال طالبان است. این وصف را زمانی مقام گویند که ثابت و پابرجا باشد و آن­گاه حال می­نامند که عارضی و زودگذر باشد.                               

- منشأ رجا معرفت به فضل و کرم خداوند و لطف و انعام او و توجّه به این حقیقت است که او خلایق را به خاطر انتفاع و بهره­وری از آن­ها نیافریده و نه از طاعت و عبادت آنان بهره­مند و نه از معصیت آنان متضرّر می­شود و معرفت به عنایت و تفضّل پروردگار که وعدۀ مغفرت و آمرزش گناهان بندگان با پشیمانی و ندامت بنده داده است.                                                                            

- رجا باعث باشد بر ترقّی درجات کمال و بر سرعت سیر در طریق وصول به مطلوب و نیز رجا مقتضی حسن ظنّ باشد به مغفرت و عفو باری سبحانه و تعالی و ثقت به رحمت او. در سوره بقره- 218 آمده: «اولئک یرجون رحمهًْ الله؛ به رحمت (بخشایش) خداوند امید دارند.»

و عدم رجا در این مقام باعث یأس و قنوط باشد.                                    

- از آثار رجا در انسان، دوام مجاهده و مواظب بر اعمال در تمام حالات است و دیگر احساس لذّت از روی کردن به خدا و بهره­مندی از مناجات اوست.                                              

صدق رجا پیوسته انسان را به مراقبت و مواظبت و پاکسازی وامی­دارد.

- رجا دو قسم است: پایدار که از آن محبّت ملکه گردد و دیگری گذراست که از آن ریشه عجز و تقصیر و حیا به ظهور می­رسد.                                                                        

- رجا برای دو گروه بسیار مورد نیاز است: یکی آن­که یأس و ناامیدی بر او غلبه کرد و دیگر کسی که خوف بر او چیره شده است.

- رجا حرارت خوف را فرو می­نشاند و سبب می­گردد که سالک گرفتار ناامیدی نشود.

امّا حدّ رجا تا سرحدّ لقاء است و چون لقاء حاصل شود، رجا زایل می­گردد. به عبارت دیگر خوف و رجا که دو بال در راه سلوک هستند و سالک با آن دو حرکت می­کند، اگر به فنای نفس برسد، دیگر به این دو بال نیاز نخواهد بود.

البّته ذکر این نکته ضروری است که قالب­های ذاتی نفوس در این دو صفت هم منحصر به فرد است. چنان که حضرت یحییَْ (ع) خوفی و حضرت عیسیَْ (ع) رجائی بود.

 

9.               رجال

- مردان الهی و اولیاء الله را گویند.

-دید پیری با قدی همچون هلال          دید در وی فـرّ و گفتـارِ رجال                    (مثنوی)

-کار مردان روشنـیّ و گرمی است      کارِ دونان، حیله و بی­شرمی است          (مثنوی)

 

10.         رجال الغیب

- جمعی از بندگان خاصّ خداوند که از واسطه­های فیض­رسانی از مبدأ به عوالم محسوب شده­اند. چون از نظر مردم غایب و ناشناخته­اند، آنان را بدین عنوان (رجال الغیب= مردان پنهان) می­خوانند.

- آقا نجفی اصفهانی (م 1332) گوید: بر ختمی مواظبت نمودم تا در شب چهارشنبه در مسجد سهله، هنگام سحر، شخصی از رجال الغیب را دیدم. پس سؤالاتی نمودم که جواب آن­ها را از فرمایش حضرت مهدی (عج) نقل فرمود.

از جمله دربارۀ رجال الغیب سؤال کردم، فرمود: «رجال الغیب کسانی هستند که از جانب صاحب الزّمان (ع) مأمور هستند که در صحراها و بیابان­ها شیعیان آن حضرت را دستگیری کنند و قدرت بر طیّ­الارض دارند و از آن حضرت علوم را کسب نموده­اند. ولی شخص آن جناب را (دائم) مشاهده نمی­کنند و فیوضات آن امام به آن­ها می­رسد و از جمله مقرّبین درگاه الهی هستند و بر بلایا و منایا مطّلع باشند و از خواص صحابه و اهل سرّ هستند. همۀ زبان­ها را می­فهمند. عرایض شیعیان را خدمت امام می­رسانند. صدای امام را می­شنوند. در بین مردم هستند و کسی آن­ها را نمی­شناسد و تا زمان ظهر (اوتاد) زنده هستند و در خدمت امام جهاد می­کنند و ملاقات آن­ها منوط به حصول ملکۀ تقوی و پرهیزگاری است.»                                         

- برای اطّلاع بیشتر به سایت مقامات معنوی (مقام ابدال و مقام اوتاد) مراجعه شود.

 

11.         رَجعَت

- رجعت به معنی بازگشتن است و در اصطلاح عبارت از آن است که بعضی از مردم قبل از رستاخیز عمومی بار دیگر زنده می­شوند.                                           

- از جمله مباحث و معتقدات ضروریّه شیعۀ امامیّه مسئلۀ رجعت و بازگشت به دنیاست که منظور از این بازگشت، نه بازگشت ارواح و اجساد در آخرت، بلکه بازگشت آن­ها به دنیا پس از مرگ و پیش از آخرت است. البتّه در کیفیت و زمان آن اختلاف نظر وجود دارد.            

- حضرت صادق (ع) فرمود: «هرکس به هفت چیز اقرار کند مؤمن است ... ایمان به رجعت.»

- در زیارت جامعۀ کبیر عرض می­کنیم: «مؤمن بِایابک، مُصدِّق برجعتکم؛ ایمان آورنده به بازگشت شمایم، تصدیق کننده به برگشتن به دنیای شمایم»

ایاب و رجعت از نظر معنا نزدیک به هم است. ایمان و تصدیق به رجعت ائمه (ع) به دنیا قبل از قیامت از ضروریات و مسلّمات دین است ولی کیفیّت و ماهیّت آن برای بسیاری حل نشده است و اطّلاع از وقوع آن در چه سرزمینی و انتقال روح به اجساد سعداء و اشقیاء و ظهور کمّلین از آن­ها و احقاق حق به طور خصوصی نه عمومی و این که پس از حیات دوباره می­میرند و ... مسئلۀ پیچیده­ای است.

امام صادق (ع) فرمود: «اوّل کسی که به دنیا برمی­گردد، همسایه شما حسین است. آن­قدر حکومت می­کند تا از پیری ابروهایش بر روی دو چشمش قرار گیرد.»                  

- رجعت خود یکی از مراتب روز قیامت است. هرچند که از نظر ظهور به روز قیامت نمی­رسد. چون در روز رجعت باز شرّ و فساد تا اندازه­ای امکان دارد، برخلاف روز قیامت که دیگر اثری از شرّ و فساد نمی­ماند و باز به همین جهت روز ظهور مهدی (ع) همه معلق به روز رجعت شده است. چون در آن روز هم حق به تمام معنا ظاهر می­شود، هرچند که باز ظهور حق در آن روز کم­تر از ظهور حق در روز رجعت است.

- امام باقر (ع) فرمود: «روزهای خدا سه روز است: روزی که قائم (ع) قیام کند، روز رجعت، روز قیامت.»

- امام صادق (ع) فرمود: «انّ الرّجعهًْ لیست بعامّهًْ و هی خاصّهًْ لا یرجع الّا من محض الایمان محضاً او محض الشّرک محضاً؛                                        

رجعت عمومی نیست بلکه جنبۀ خصوصی دارد. تنها گروهی بازگشت می­کنند که ایمان خالص یا شرک خالص دارند.»                                          

- پس از قیامت و در زمان ظهور قائم (ع) جمعی از نیکان برای آن­که به دیدن دولت ائمّه خود دیده­هایشان روشن گردد و از جزای نیکی­هایشان در دنیا به آنان برسد و مشاهدۀ اضعاف آن دولتی که نمی­خواستند به اهل بیت رسالت (ع) برسد و انتقام کشیدن شیعیان از ایشان به دنیا برمی­گردند و سایر مردم در قبرهایشان می­مانند تا در قیامت محشور شوند.                                             

- از حضرت صادق پرسیدند: آیا رجعت صحیح است. فرمود: «آری» گفتند: نخستین کسی که می­آید کیست؟ فرمود: «حسین (ع) است که بعد از ظهور قائم (ع) می­آید.» عرض شد: آیا همۀ مردم با او هستند؟ فرمود: «نه بلکه چنان است که خدا می­فرماید: یوم ینفخ فی الصّور فتاتون افواجا؛ روزی که در صور دمیده شود و شما گروه گروه بیایید.» (نبأ- 18)

و هم آن حضرت فرمود: «امام حسین با یارانش که با وی کشته شدند در حالی که هفتاد پیغمبری که با موسی­بن عمران برانگیخته شدند با اوست، به دنیا بازگشت می­کنند. قائم انگشتر خود را به امام حسین می­دهد. چون قائم رحلت کند، امام حسین (ع) او را غسل می­دهد و کفن می­کند و حنوط کرده و در قبر می­گذارد.»    

- در سوره نمل- 83 آمده: «و یوم نحشر من کلّّ امّه فوجاً ممّن یکذّب بِایاتنا فهُم یوزعون؛ و (یاد کن) روزی (را) که از هر امّتی دسته­ای از آنان را که نشانه­های ما را دروغ می­شمردند گرد می­آوریم و آن­گاه آنان را به هم می­پیوندند.» لفظ «نحشر من کلّ امّهًْ فوجاً» مبیّن آن است که رجعت از هر امّت خواهد بود.

- در سوره نازعات- 12 فرمود: «قالوا تلک اذا کَرَّهًٌْ خاسِرَهًْ؛ گفتند در آن صورت این بازگشتی زیانبار است.» که این یوم الکرهًْ برای صاحبش خسران­آور است.

ناگفته نماند که در زمان و مکان و کیفیت و نحوه حشر و بعثت و حکومت و انتقام از حقایق است که مستور است. خود رجعت سرّ است و آنچه متعلق به این موضوع خاص است هم از اسرار است تا وقتی که زمان رجعت برسد. آنگاه کیفیت و کمیت آن معلوم می­گردد و بعضی از منقولات وارده قابل تفسیر و تأویل است چه بسا اشاراتی باشند که فقط راسخون در علم آنرا می­فهمند.

 

12.         رحمان و رحیم

- دو کلمۀ رحمان و رحیم از ریشۀ رحمت است.                                      

- دو واژۀ رحمان و رحیم که در مادّه مشترک است بر اثر تفاوت در هیئت و ساختار لفظی دارای دو معنی مختلف است. رحمان بر وزن فعلان و برای مبالغه است و وزن فعلان بر فراوانی و سرشار بودن دلالت دارد. پس رحمان مبدأ سرشار از رحمت است و رحمت رحمانیّۀ ذات اقدس الهی همان رحمت فراگیر و مطلق است که همۀ ممکنات را فرا گرفته، بر مؤمن و کافر افاضه می­شود. این رحمت فراگیر همان فیض منبسط و نور فراگیر وجود است که هر موجودی را روشن کرده است: «قل من کان فی الضّلالهًْ فلیمدد له الرّحمن مدّا؛ بگو کسانی که در گمراهی به سر بَرَند، باید که (خداوند) بخشنده به (زمان مهلت) آن­ها نیک افزونی کند.» (مریم- 75)

امّا رحیم بر وزن فعیل و صفت مشبّه است که بر ثبات و بقا دلالت دارد و به تناسب هیئت خاصّ آن به معنای مبدئی است که رحمتی ثابت و راسخ دارد که از گسترش کمّی به میزان رحمت رحمانیّه برخوردار نیست و این همان رحمت خاصّی است که تنها بر مؤمنان و نیکوکاران افاضه می­شود: «و کانَ بالمؤمنین رحیماً؛ (خداوند) با مؤمنان، بخشاینده است.» (احزاب- 43)

- امام صادق (ع) فرمود: «الرّحمن بجمیع خلقه و الرّحیم بالمؤمنین خاصّهًْ؛ (خداوند) به تمام خلقش رحمان و به مؤمنان اختصاصی رحیم است.»                                            

- پس خدای رحمان معنایش کثیرالرّحمهًْ است و به همین مناسبت، رحمت شامل حال عموم موجودات است و انسان­ها از مؤمن و کافر می­شود و به همین معنا در بسیاری از موارد در قرآن استعمال شده است. از جمله فرمود: «الرّحمن عَلَی العرشِ استَویَْ؛ (خداوند) بخشنده بر اورنگ (فرمانفرمایی جهان) استیلا دارد.» (طه- 5) به همین جهت گفته­اند رحمان عامّ است و شامل مؤمن و کافر می­شود.

خدای رحیم به معنای دائم الرّحمهًْ است. به همین مناسب کلمۀ رحیم بر نعمت دائمی و ثابت و باقی او دلالت می­کند که تنها به مؤمن افاضه می­کند و در عالمی افاضه می­کند که فنا ناپذیر است و آن عالم آخرت است. در سوره توبه- 117 فرمود: «انَّهُ بهم رَئوفٌ رَّحیم؛ (خداوند) نسبت به آن­ها مهربانی بخشاینده است.» پس رحیم خاصّ مؤمنین است.

- رسول خدا (ص) فرمود: «عیسی بن مریم گرفت الرّحمن رحمن الدّنیا و الرّحیم رحیم الآخرهًْ»

- در واقع ظهور اسم رحیم بیش­تر در آخرت است که رحمت خاصّ برای موحدان را به همراه دارد.

- رحمان دلالت دارد بر رحمت واجبه که شامل همۀ موجودات امکانی (برحسب مراتب غیر متناهیّۀ آن­ها) می­شود. رحیم دلالت دارد بر رحمت ثانویّه که موهبت و کمال ثانویّه است و به لحاظ قابلیّت بشر به آنان اختصاص دارد و دارای مراتب بی­شماری است.                                                  

- ربّنـا اِنّـا ظَـلَـمنـا، سهـو رفـت           رحمتی کن، ای رحیمی­هات زفت              (مثنوی)

- رحمان، روزی دهندۀ خلایق به شرط جان است و رحیم، ثواب دهندۀ مؤمنین در آخرت به شرط ایمان است.

- رحمان بر کثرت و رحیم بر ثبات و دوام دلالت دارد. پس رحمان، خدایی است که رحمت فراگیرش همه چیز و همه کس را (مؤمن، کافر، دنیا، آخرت) شامل می­شود و چنین رحمتی در برابر غصب نیست، بلکه غضب نیز از مصادیق آن است و امّا رحیم، خدایی است که رحمتی ویژه برای مؤمنان دارد و این رحمت در برابر غضب اوست.

- رحمان 56 مرتبه در قرآن تکرار شده و با احتساب 114 مرتبه در بسم­الله­الرّحمن­الرّحیم جمعاً تکرار آن در قرآن 170 مرتبه می­شود.

رحیم هم از رحمت است لکن، آن اختصاصی به مؤمنین و دوستان افاضه می­شود و در آخرت ظهور این اسم بیش است. البته در معنی رحمت، نعمت هم می­آید. با این معنی که او راحم است یعنی منعم است و در اخبار هم وارد است که از 100 رحمت الهی، یکی در دنیا و نود و نه تای آن در آخرت افاضه می­شود که بخشایندگی و مهربانی تامّ خود را نشان می­دهد.                                                  

- در قرآن رحیم 117 مرتبه آمده و با در نظر داشتن اوّل سوره­ها مجموعاً 230 مرتبه تکرار شده است. دیگر آن که 72 مرتبه رحیم با غفور در قرآن تلفیقی تکرار شده که می­رساند رحمتش با بخشندگی و آمرزش همراه است.

-   از کجـا آورده­انـد آن حلّـه­ها؟        مِـن کـریـمٍ مِـن رحـیـمٍ کلِّها                 (مثنوی)

  آن لطافت­ها نشانِ شاهدی است         آن نشانِ پـایِ مرد عابدی است

 

13. رحمت

- رحمت، مهربانی و رقّتی است که مقتضی احسان باشد. در سوره روم- 21 فرمود: «وَ جَعَلَ بَیْنَکُم مَوَدَّهًًْ وَ رَحمَهًًْ؛ و میان شما دلبستگی پایدار و مهر قرار داد.»

رحمت به شخص مرحوم، گاهی فقط در مهربانی و گاهی فقط در احسان به کار می­رود و چون خداوند با رحم وصف شود، مراد از آن فقط احسان است نه رقّت قلب. لذا روایت شده که رحمت از خدا، انعام و تفضّل و از آدمیان، رقّت قلب و عاطفه است.

پس رحمت، انفعال و تأثّر خاصّی است که در وقت دیدن محتاج بر قلب عارض می­شود و شخص را بر رفع احتیاج و نقیصۀ طرف مقابل وامی­دارد ولی در مورد خدا فقط معنی عطا و احسان و نعمت است نه تأثّر قلبی. زیرا در ذات باری انفعال نیست.                                                      

- رحمت خداوند به طور کلّی دو گونه است: یکی رحمت عامّ که شامل تمام موجودات است و آن خلقت، نعمت، رزق، مودّت و محبّت، ... است چنان که فرمود: «وَ رحمتی وَسِعَت کلّ شیء؛ بخشایشم همه چیز را فرا می­گیرد.» (اعراف- 156)

و دیگری رحمت خاصّ است که مخصوص اهل ایمان بوده و دیگران در آن سهیم نیستند. در سوره بقره- 157 فرمود: «اولئک علیهم صلواتٌ من ربّهم وَ رحمهًْ و اولئک هُمُ المهتدون؛ از پروردگارشان درودها و بخشایشی برای آنان است و آنان که رهیافته­اند.»

- خداوند در سوره ملک- 3 فرمود: «در آفرینش موجودات خداوند رحمان تفاوتی نمی­بینی؛ ما تریَْ فی خلق الرّحمان من تفاوت» به خاطر رحمت عامّه­ای است که از رحمانیّت او شامل موحّد و کافر و خوب و بد است که در سوره اعراف- 156 فرمود: «بخشایشم همه چیز را دربر می­گیرد؛ وَ رحمتی وسعت کلّ شیء» پس تفاوت در موجودات به نحو عامّ نیست.

امّا به تجلّی رحیمی که خاصّ است نسبت به افراد و موجودات تفاوت دارد. در سوره اعراف- 56 فرمود: «رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است؛ اِنّ رحمهًْ الله قریب المحسنین»                    

- می­توان این مطلب را از قرآن استخراج کرد که «رحمت او بر غضب و عذابش سبقت دارد.»

در دعای جوشن کبیر بند بیست آمده: «یا مَن سَبَقَت رَحمَتُهُ غَضَبَه»

در قرآن «ذو انتقام» 4 مرتبه، «ذو عقاب» 1 مرتبه، «سریع العقاب» 2 مرتبه، «شدید العقاب» 14 مرتبه، «شدید العذاب» 1 مرتبه، «شدید المحال» 1 مرتبه، «قاهر» 2 مرتبه، «قهّار» 6 مرتبه تکرار شده است که مجموع 31 مرتبه می­شود که بر انتقام و عذاب و مجازات کافران و بدکاران دلالت دارد.

امّا در قرآن اسم «رحمان» 56 مرتبه و اسم «رحیم» 117 مرتبه تکرار شده است که در مجموع 173 مرتبه می­شود و اگر با 113 مرتبه ابتدای سوره­ها (رحمان 113 و رحیم 113 مرتبه در بسم الله الرّحمن الرّحیم) جمع کنیم 399 مرتبه این دو اسم تکرار شده که بر مهربانی و بخشندگی و ترحّم حق­تعالی به همۀ بندگان است.

-سبق رحمت بر غضب هست ای فنا              لطف غالـب بـود در وصـف خدا    (مثنوی)

- مراتب رحمت سه نوع است: 1- عامّ که شامل همگان است. 2- خاصّ که بندگانی را شامل می­شود که به لطف و عنایتند. 3- خاصّ­الخاص و آن کسانی را شامل می­شود که عدّه­شان قلیل است و جزء مقرّبین و نه اصحاب یمینند.

رحمت عامّ جزئی است. شامل صالح و طالح می­شود و به آب شفقت و مهربانی هر مخلوق و مصنوعی را شامل می­شود.

امّا رحمت خاصّ شامل نیک­بختی می­شود که به دریا وصل شده و عین رحمت گشته است و رحمت خاصّ­الخاص از سرچشمه حیات دریای بیکران او بهره­مند شده و لایق مظهر رحمت گشته و دیگران را به رحمت هدایت کرده و به سر منزل برساند.

امّا رحمت عامّه؛ به رحمت جزئی راه دریا را اگر بدانند، نیابند و به آب جوی و غدیر و آبگیر بسنده کنند و نتوانند دستگیری خلایق کنند. امّا آن­کس که به رحمت خاصّ و خاصّ­الخاص پیوسته باشد، تواند طالبان و قابلان را دستگیری کند.                                                                      

- همان­طور که زمین محلّ نزول رحمت برای همگان است و میزان جذب این رحمت به قابلیّت­ها بستگی دارد، قوّت ایمان و استقرار توحید در قلب سالک او را مستعدّ قبول رحمت الهی می­نماید.

می­توان گفت زمینه­ساز نزول رحمت الهی، تقواست.

- نزول رحمت الهی و فیض روحانی نتیجۀ رضای الهی است.

- وجود نبی و ولیّ در میان مردم سبب نزول رحمت و برکت خداوند و رفع عذاب می­شود.

- در سوره انبیاء- 107 خطاب به رسول گرامی(ص) می­فرماید: «وَ ما اَرسَلناکَ اِلّا رَحمَهًًْ لِلعالَمین؛ تورا جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم.»

 

14.         رداء

- رداء در لغت به معنای بالاپوش، جبّه و هر لباسی که روی لباس­های دیگر می­گوشند.

- رداء در اصطلاح عرفانی ظهور صفات حق بر عبد می­باشد.           

-   هست اُلوهیّت ردایِ ذوالجلال     هرکه در پوشد، برو گردد وَبال                   (مثنوی)

- در حدیث قدسی آمده: «اَلکبریاءُ ردائی وَ العَظَمَهًُْ اِزاری فَمَن نازَعَنی فیهما قَصَمتُهُ؛ کبریاء ردای من است و عظمت اِزار من، و هرکس در این دو صفت با من به نزاع برخیزد، بکوبمش»    

پس بنده­ای اظهار کبریا کند، با وی منازعت کرده و مستوجب ردّ و طرد بود. چرا که کبر، ردای الهی است و سزاوار مرتبۀ خدایی است که از جمیع نقاص بری است، نه لایق مرتبۀ امکانی که به اکثر عیوب معیوب است و به اکثر نقایص، موسوم.                                            

- امام باقر (ع) فرمود: «بزرگ­منشی، ردای خداوند است و متکبّر با ردای خدا کشمکش دارد.»

- رسول خدا (ص) فرمود: «حمد، ردای خداوند رحمان است.»

 

15.         رزّاق

- رزّاق، یعنی بسیار روزی دهنده.                                            

- رزّاق تمام مخلوقات اوّلاً و بِالذّات خداوند است و رزّاق از اسماء حسنی است که مخصوص خدا می­باشد و اگر به غیر خدا اطلاق می­شود، بالعرض و به واسطه می­باشد. در سوره نساء- 5 فرمود: «وَارْزُقُوهُمْ فیها و اکْسُوهُم؛ آنان را روزی و پوشاک رسانید.»                                             

-    جملـه را رزّاق روزی می­دهد     قسمت هریک به پیشش می­نهد               (مثنوی)

- رزق چه مادّی و چه معنوی، در خلقت هر کسی نصیبی دارد. عطاء او مطلق است و روزی او شامل حال انسان­ها، فرشتگان، حیوانات، جنّ و همه موجودات می­شود. رزق مادّی از رحمت عام فرود می­آید. امّا رزق معنوی، خاصّ است و شامل حقایق و علوم ربّانی و تجلّیات صمدانی می­باشد که به نفوس طیّبه تعلّق می­گیرد.

- خداوند رزّاق، روزی هر بنده را پیش از خلقت او معیّن فرموده است. در سوره ذاریات- 22 آمده: «وَ فی السَّماءِ رزقکم وَ ما توعَدون؛ روزی شما و آن چه به شما نوید می­دهند در آسمان است.»

- صفت رزق از جمله صفات فعل پروردگار است. در سوره ذاریات- 58 آمده: «انَّ اللهَ هُوَ الرزّاق ذوالقوَّهًِْ المَتین؛ بی­گمان این خداوند است که بسیار روزی بخشِ توانمندِ استوار است.»

 

16.         رزق

- رزق به معنای روزی. رزق، عطائی است که از آن منتفع می­شوند، خواه طعام باشد یا علم یا غیر آن.

- رزق، بخشش مدام و پیوسته است که گاهی دنیوی و گاهی اخروی است و گاهی نصیب و بهره را هم رزق می­گویند و هم­چنین به چیزی که به معده می­رسد، گویند.                                       

- رزق در لغت به معنی بخشش مستمر و متداوم است اعمّ از این­که مادّی باشد یا معنوی. بنابراین هرگونه بهره­ای را که خداوند نصیب بندگان می­کند از طعام، مسکن، لباس، مال، مُلک، علم و عقل و فهم و ایمان، اولاد و ... رزق گفته می­شود.

- لذا در دعاها می­خوانیم: «اللّهمَّ ارْزُقْنی عَقْلاً کاملاً، و لُبّاً راجِحاً، وَ قَلْباً زکیّاً و عَمَلاً کثیراً و اَدَباً بارِعاً؛ بار خدایا عقلی کامل و مغزی ممتاز و دلی پاکیزه و عمل فراوان و ادبی عالی را روزیم کن.»

- رزق، انعام خاصّی است که به مقتضای حال و براساس نیاز مرزوق به طور پیوسته صورت می­گیرد تا مایۀ حیات و بقای مرزوق باشد.                                                             

-زو حیاتِ عشق خواه و جان مخواه             تو ازو آن رزق خـواه و نان مخواه              (مثنوی)

- رزق به معنای چیزی است که مورد انتفاع مرزوق قرار بگیرد. قهراً از هر رزقی آن مقدار رزق است که مورد انتفاع واقع شود. پس اگر کسی مال بسیار جمع کرده که به غیر از اندکی از آن را نمی­خورد، در حقیقت رزقش همان مقداری است که می­خورد. بقیّۀ آن رزق او نیست مگر از این جهت که بخواهد به کسی بدهد که از این جهت رزق است و از جهت خوردن او رزق نیست. پس وسعت روزی و تنگی آن ربطی به زیادی مال و اندکی آن ندارد. چه بسیار افرادی که مال بسیار دارند ولی کم می­خورند و چه بسیار افراد که به عکس آنانند.

- کم و بیش روزی به اندازۀ بهره­مندی است نه داشتن. چون بهره­مندی از مواهب به اندازۀ استعدادها و شرایط مادّی و معنوی افراد متفاوت است.                                        

- به تصریح قرآن، توسعه و تنگی روزی در دست خداوند است. در سوره اسراء- 30 فرمود: «انَّ ربّک یَبْسط الرّزق لِمَن یشاء؛ بی­گمان پروردگارت روزی را بر هر که بخواهد می­گسترد و (یا) تنگ می­دارد.»

- جنبده­ای نیست که خداوند برایش تعین رزق نکرده باشد و هیچ نفسی نمی­میرد مگر آن­که آخرین لقمه که برای او تقدیر شده است را می­خورد. در طلب روزی حلال باید رفت و از دیر رسیدن نباید به فکر طلب حرام افتاد و بهترین شيوه شکیبایی است. با عدم قناعت و راضی نبودن به قسمت، صفات رذیله حرص و طمع در انسان قوی می­شود و سبب می­شود تا به گناهان دیگر هم روی آورد تا رزق زیاد گردد! و این نیست مگر از عدم توکّل به خدا.

- رسول خدا (ص) فرمود: «ای مردم، به هوش باشید و در طلب مال روشی نیک در پیش بگیرید. چرا که رزق هر بنده­ای مشخّص شده است و هیچ بنده­ای از دنیا نمی­رود تا آن­چه که از روزی دنیا برایش مقدّر شده است به او می­رسد در حالی که دنیا از وی روی می­گرداند.»                              

- پس بنده یقین داشته باشد که روزی­اش خواهد آمد و آن­چه برایش مقدّر شده به او خواهد رسید و هرگاه این اعتقاد بر دلش چیره شود، در طلب روزی طریق اجمال را اختیار کند و حرص و ولع او شدّت نخواهد گرفت و بر آن­چه از دست می­دهد، اندوه نخواهد خورد. شماری از طاعات و اخلاق پسندیده ثمرۀ همین یقین است. «وَ ما مِنْ دابَّهًٍْ فِی الْاَرض اِلّا عَلَی الله رِزْقُها؛ هیچ جنبده­ای در زمین نیست جز آن که روزیش بر خداوند است.» (هود-6)

- هین توکّل کن، ملرزان پا و دست             رزقِ تو بر تو ز تو عـاشق­تر است                       (مثنوی)

- امام علی (ع) فرمود: «رزق دوگونه است: رزقی که آن تو را می­طلبد و رزقی که تو آن­را می­طلبی. آن­که تو را می­طلبد، اگر تو به سراغ آن نروی، او خودش به سراغ تو خواهد آمد.»  

- گر بخواهی، ور نخواهی، رزقِ تو            پیـشِ تـو آیـد دوان از عشـقِ تو                 (مثنوی)

- همان طور که رحمت عمومی خداوند و رزق عمومیش به حکم آیه 2 سورۀ فرقان: «وَ خَلَقَ کلّ شیءٍ فَقَدَّرهُ تقدیرا؛ هر چیزی را آفرید آن­گاه آن­را به شایستگی اندازه نهاد.» مکتوب و مقدور است، هم­چنین رحمت خاصّه و رزق خاصّ او نیز مکتوب و مقدور است.

- شقیق بلخی در اوّل حال از توانگران بود. روزی بنده­ای را دید که بازی و مزاح می­کند، در حالی که مردمان به قحطی مبتلا بودند. خواجه شقیق فرمود: «نه شرط است در وقتی که مردان در قحط گرفتارند، تو به مزاح مشغول باشی» گفت: «مرا چه غم؟ خواجه­ای دارم یک دِه خاصّ اوست. از آن دِه او را چندان حاصل آید که ما را کافی است.»

شقیق متنبّه شد و گفت: «خواجه، مخلوق است. یک ده بیش ندارد و غلامش غم رزق ندارد. پس مسلمانان غم روزی چگونه می­خورند که خداوند ایشان توانگر و بی­نیاز است و عوالم (خزائن) بسیار دارد.»

- رسول خدا (ص) فرمود: «اکثروا الاستغفار فَاِنَّه یجلب الرّزق؛ زیاد استغفار کنید که روزی را (به سوی شما) می­کشاند.»

 

17.         رسالت

- رسالت به معنی پیامبری است.

- مقام رسالت یعنی مقام ابلاغ وحی و تبلیغ و نشر احکام خداوند و تربیت نفوس از طریق تعلیم و آگاهی بخشیدن. بنابراین رسول کسی است که موظّف است در حوزۀ مأموریت خود به تلاش و کوشش برخیزد و برای یک انقلاب فرهنگی و فکری و عقیدتی تلاش کند.          

- نام رسالت درست نیست جز برای صاحب کمالی که در جمیع احوال مستقیم باشد و از خطرات نفس و متابعت شیطان معصوم، قلبش ملکوتی و عقلش جبروتی و روحش قدسی و سرّش جلالی و نفس او مطمئنّه باشد. محفوظ به حفظ خدا و مصفّا به نور او، خُلقش خُلق حق و موصوف به صفت او و مخاطب به کلام الهی باشد. به امر خدا امر می­کند و به اذن او عمل می­نماید و خدای تعالی او را لباس و ربوبیّت می­پوشاندو از بند عبودیّت آزاد می­سازد و مترجم حق در عالم است.     

- من به تبلیغِ رسـالت آمدم        تا رهانم مَر شما را از نَدَم                       (مثنوی)

- رسول کسی است که وسیلۀ هدایت مردمان از سوی پروردگار عالمیان است و شرف و وساطت میان آفریدگار و آفریده از نوع بشر، ویژۀ اوست و با رسلات خاص به سوی آنان فرستاده می­شود.

- بدان که نبوّت و رسالت اختصاصی است نه اکتسابی و اعطای حق­تعالی چنین موهبت را به آنان انعام و فضل است.                                                                 

- در آیه 52- سوره حج: «و ما ارسلنا مِن قبلِکَ من رَّسول و لا نَبیّ» دلیل روشنی بر اختلاف معنای نبوّت و رسالت است البتّه نه به نحو عموم و خصوص مطلق هم­چنان که نزد علمای تفسیر معروف شده. رسول کسی است که مبعوث شده و مأمور به تبلیغ هم شده باشد و نبی کسی است که تنها مبعوث شده باشد چه مأمور تبلیغ هم باشد یا نه.                                    

- اگر عارف به همّت خود در عالم تصرّف کند، از امر الهی است و اجبار نه از روی اختیار و شک نیست که مقام رسالت، تصرّف را طلب می­کند به جهت قبول نمودن رسالتی که آورده.        

- در بسیاری از آیات قرآن از جمله یونس- 72 و سبا- 47 و ... می­خوانیم که پیامبران الهی با صراحت این حقیقت را بیان می­کردند که ما هیچ اجر و پاداشی از هیچ­کس نمی­خواهیم بلکه اجرها تنها بر خداوند است.

-این رسـولانِ ضـمیـر راز گو        مُستَمِـع خواهند، اِسرافیل خو                 (مثنوی)

تا ادب­هاشان بجـا گـه نآوری              از رسالَتشان چگونه برخوری؟

کی رسـانند آن امـانـت را بتو              تا نباشی پیششان راکِـع دوتو؟

نه گدایـانند کـز هـر خـدمتی                از تـو دارنـد ای مـزوِّر مِنّتی

 

18.         رسم

- رسم به معنای نشان و اثر و نیز آیین و روش، هم­چنین خوی و عادت است.

- از جمله آفاتی که سالک را از وصول به حقیقت باز می­دارد، رسوم افعال و اخلاق و عادات خشک است که مانع هوشیاری و آگاهی او به اموری می­شود که به صلاح اوست.

- چه هر عبادتی که بی­نیّت بود آن رسم و عادت باشد.

- در اجتماع مادّی، انسان مقیّد به رسوم و عادات و همی و خیال است که اهل دنیا به آن عادت دارند و سود و زیان و محاورات و معاشرت­های خود را بر آن اساس استوار می­کنند. مثلاً عادت بر آن است که در مجلس مذاکره و مباحثۀ علمی اگر کسی زبان در دهان نهاده و مهر خاموشی بر لب زند و سخنی نگوید، او را به نادانی منسوب می­کنند یا ...

سالک باید به توفیق الهی و امداد رحمانی از تمام این­ها چشم بپوشد و از عالم خیال و وهم هجرت کند و در این متارکه از هیچ نیرویی بیم و ترس نداشته باشد و از مذمّت مردم نهراسد. سالک باید از جمیع آداب و عادات و رسوم اعتباریّه اجتماعیّه که سدّ راه خدا هستند دست بردارد.       

- تا وقتی سالک در حجاب کثرت اسمائی و تعیّنات صفاتی است، ابواب تجلیّات ذاتیّه بر روی او مغلق است و چون تجلیّات ذاتیّه احدیّه برای او شود، فتح مطلق او را حاصل شود به ترک رسوم خلقیّه و افنای تعینّات شهادیه و غیب.                                      

- تو چند باشی حافظ رسوم مردم را            بیا بدرگـه ما تا شـوی بما محفوظ

          (ملا محسن فیض کاشانی)

- مادام که انسان گرفتار وهم و خیال و عادات و رسوم وهمی و خیالی است به وادی عقل مفهوماً یا شهوداً راه نمی­یابد. لذا نه حکیم خواهد شد و نه عارف. در عرفان گاهی معانی عمیق و معارف عریق در حدّ علوم حصولی پدید می­آید که در حکمت متعارف نیست. آن­ها نیز مرهون نزاهت روح از اندیشه­های وهمی و از انگیزه­های نفسانی است.                                            

- بعد از آن پشت به عادات و رسوم               روی جهـد آر بـه تحصیـل علوم        (جامی)

- سالک رسوم و عاداتی دارد که از رسوم و عادات خود باید بیرون بیاید؛ بنده صفاتی دارد که باید در حق فانی شود و نسبت­هایی دارد که باید محو شود.                                       

و مرشد کامل است که مرید را به ترک رسوم و عادات وامی­دارد و راه فقر و فنا می­آموزد. چرا که تا رسوبات و رسومات و عادات در نفس و انانیّت باشد، وصول ممکن نباشد.

- نرسد کس بدین به بوالهوسی        بگذر از اسم و رسم تا برسی                  (جامی)

 

19.         رشد

- رشد در لغت فارسی به معنی هدایت، راه یافتن به سوی خیر و صلاح و پایداری در راه حق است.

- رشد، راهیابی و ثبات در حق که در برابر غیّ (گمراهی) است.

- رشد، راست ایستادن در راه حق با ثبات و قرار است.                                

- رشد عبارت از هدایتی باشد بر سعادت و محرّک سوی آن. رشد کامل­تر از مجرّد هدایت است و آن نعمتی عظیم است.                                 

- رشد عبارت است از عنایت الهیّه که کمک کند انسان را هنگامی که متوجّۀ مقاصد خود می­شود و ترغیب کند او را بر آن­چه که در آن صلاح او است و باز دارد او را از آن­چه که در آن فساد اوست و از راه باطن روی می­دهد نه ظاهر.                                

- انسان گاهی رشد اقتصادی دارد ولی در معارف و اخلاق پسندیده، سفیه است. رشد معنوی در اطاعت از خدا و رسولان الهی است و سفاهت معنوی در اعراض از فرمان­های خداوند است. قرآن کریم ابراهیم (ع) را انسانی رشید می­خواند: «و لقَد اتینا ابراهیمَ رُشدَهُ مِن قبلُ و کُنّا به عالمین؛ و بی­گمان پیش از آن به ابراهیم کاردانیِ (در خور) وی را ارزانی داشتیم و به (شایستگی) او دانا بود.» (انبیاء- 51) و روی­گردانان از وی را سفیه دانسته. «و مَن یرغبُ عَن مِلَّهًْ ابراهیم الّا مَن سَفِهَ نفسه؛ و چه کس جز آن که سبک مغز است از آیین ابراهیم روی می­گرداند؟» (بقره- 130)

بر این اساس سیره پیامبران (ع) معیار شده است و هرچه انسان از آن­ها فاصله بگیرد، از رشد معنوی دور و به سفاهت نزدیک است.

قرآن کریم برای رشد یافتگان معنوی پنج صفت برمی­شمارد. در سوره حجرات- 7 آمده: «و لکن الله حبَّبَ اِلیکم الایمانَ و زَیَّنَهُ فی قلوبکُم و کرَّهَ اِلیکم الکفر و لافسوقَ و العصیانَ اولئک هُم الرّاشدِون؛ امّا خداوند ایمان را در نظر شما محبوب ساخت و آن­را در دل­های شما آراست و کفر و بزهکاری و سرکشی را در نظر شما ناپسند گرداند آنانند که راهدانند.»

که دوتای آن­ها ثبوتی است: علاقمندی به ایمان و آرایش و زیبایی آن در قلب و سه تای آن­ها سلبی است: کراهت از کفر، ناخوشایندی از فسوق و ناخرسندی از گناه. دارندگان این پنج صفت از مصادیق کامل انسان رشیدند.     

- شخصی از امیرالمؤمنین (ع) پرسید: کدام یک از مردم زیرک­ترند؟ فرمود: «آن­کسی که راستی کار خود را از گمراهی بشناسد و به سوی رشد راه یافته شود.»                     

- راه رشاد انسان کامل و راشد (راه یافته) می­خواهد که در شریعت و طریقت تامّ باشد. چون در اقوال و افعال و اخلاق و معارف کامل است، می­تواند راه ببرد.

و خداوند راه­های خویش را به کسانی می­نماید که در راه او بکوشند و این به جدّ و جهد و طلب شخص بستگی دارد و علم نورانی و حقیقی برای قلب باصفا و پاکیزه است.                     

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «راه راست یافتن در مخالفت با خواهش­های نفسانی است.»

- رسیدن به رشد مرهون جلوگیری از نفس از هر شهوت (خواسته) که مانع از رسیدن به کمال آن چیز می­شود. مثلاً کمال حلم که مانع آن غضب است و غضب این­جا خواسته نفس امّاره است. باید از غضب پرهیز نمود تا حلم حاصل شود.

- اگر عمل مخالف علم باشد نیز مانع رشد است.

- اسبابی که از جهتی با فضائل نفس مناسبت دارد به نعمت­های توفیقی تعبیر می­شود که آن هدایت و رشد الهی، تسدید و تأیید است و انسان باید این نعمت­ها را از خداوند درخواست کند.

 

20.         رشوه

- آن­چه که به کسی بدهند تا کاری برخلاف وظیفۀ خود انجام بدهد یا حق کسی را ضایع کند یا حکمی برخلاف عدالت بدهد، رشوه است.

- آن­چه که انسان از پول، لباس، غذا و ... برای رضایت خدا و یا عوض دوستی متقابل و کمک به کسی می­دهد، ممدوح است. امّا اگر چیزی که می­دهد، در امر قضاوت باشد تا حکمی به نفع او و به ضرر دیگری انجام شود، رشوه است و در موارد غیر حکم و قضاوت بحثی است که عنوان رشوه تعلّق می­گیرد یا نه؟

آن­چه که می­توان به عنوان قاعده ترسیم کرد این است: هرچیزی که به عنوان هدیه، تشویق و امثال این­ها باشد اشکالی ندارد، امّا در غیر این عنوان اشکال دارد و حرام است. وقتی چیزی داده می­شود تا به وسیلۀ آن حقّ کسی ضایع شود، در طول مسئلۀ رشوه قرار می­گیرد.                                     

- چون دهد قاضی به دل رشوت قرار        کی شنـاسـد ظـالـم از مظلـومِ زار              (مثنوی)

- فرق هدیه و رشوه در این است که:

کسی مالی برای بعضی از برادران (دینی) خود به قصد اُنس و اُلفت گرفتن و تأکید دوستی و محبّت بفرستد، معلوم است که این، هدیه و حلال است و یا مقصود از بذل، چیزی گرفتن عوض مالی باشد، این نیز نوعی هدیه است.

رسول خدا (ص) فرمود: «هدیه بر سه قسم است؛ هدیه برای عوض، هدیه برای رشوه، هدیه برای خدای عزّوجلّ»

دیگر آن­که مقصود از فرستادن هدیه این باشد که گیرنده در کار معیّنی به او کمک کند. در این صورت باید به آن عمل بنگرد، اگر آن کار حرام است یا کاری واجب است (مثل رهانیدن حقّی که راه چاره به او منحصر باشد یا شهادت معیّنی که بر او واجب است) این­ها رشوه بوده و گرفتن آن حرام است.

دیگر آن­که مقصود از فرستادن هدیه برای تحصیل دوستی و محبّت، به این منظور باشد که به واسطۀ جاه و مقام او به بعضی از اغراض خود برسد به طوری که اگر جاه و مرتبۀ او نبود، برای او هدیه نمی­فرستاد، ظاهراً گرفتن هدیه در این مورد مکروه است.                                                     

- رسول خدا (ص) فرمود: «از رشوه بپرهیزید که کفر محض است و صاحب رشوه بوی بهشت را نمی­شنود.»

و نیز فرمود: «لَعَنَ الله الرّاشی و الْمُرْتَشی وَ ما بینهما یَمشی؛ خداوند، رشوه دهنده و رشوه گیرنده و (واسطه) میان این دو را لعنت کرده است.»                                         

- رشوه یکی از مفاسد بزرگ اجتماعی است و باعث حذف عدالت، یأس و نا امیدی ضُعفا و جرأت و جسارت اقویا و فساد و تباهی اعتماد عمومی می­شود. رشوه خواری یکی از بزرگ­ترین موانع اجرای عدالت اجتماعی بوده و هست.                                                                      

- لذا در اسلام رشوه خواری از گناهان کبیره محسوب می­شود. امّا قابل توجّه است که زشتی رشوه سبب می­شود می­شود که این هدف شوم در لابه­لای عبارات و عناوین فریبندۀ دیگر قرار گیرد و رشوه گیرنده و رشوه خوار از نام­هایی چون هدیه، تعارف، حقّ­الزحمه و انعام استفاده کنند. ولی این تغییر نام­ها تغییری در ماهیّت آن نمی­دهد و در هر صورت این پولی که از این طریق گرفته می­شود، نامشروع و حرام است.           

- تا تـو رشـوت نَستُـدی، بیننده­ای             چون طمع کردی، ضَریر و بنده­ای                (مثنوی)

- اشعث بن قیس حلوایی به در خانه امیرالمؤمنین (ع) به عنوان هدیه آورد تا در محکمه شاید امام به نفع او حکم صادر کند. امام فرمود: «به خدا سوگند، اگر هفت اقلیم را بر من ببخشند تا پوست جویی را به ناحق از دهان مورچه­ای بگیرم، این­کار را نخواهم کرد.»

 

21.         رشید

- رشد از اسماء الهی است. در دعای مجیر آمده: «سُبحانکَ یا رشید تعالیتَ یا مُرشد؛ پاک و منزّهی تو ای راهنما، بلند مرتبه­ای تو ای راست نماینده.»

و در دعای جوشین کبیر- 77 آمده: «یا رشید؛ ای راهنما»

- رشید به معنای مرشد است که فعیل به معنای مفعل باشد.       

- از جمله صفات فعل خداوند است و ارشاد خلق به هدایت او باز می­گردد. او خدایی است که خلق را به مصالحشان ره می­نماید.                                          

- رشید به معنی راشد و حکیم است که در افعال او عبث و باطل راه ندارد و در تدبیرش لهو نیست و نیز تدابیر او استوار است و امور را آن­طور که شایسته است به غایت و اهدافشان می­رساند.

 

22.         رضا

- رضا به معنای خشنودی است.                                                     

- رضا ضدّ سخط است آن ترک اعتراض و ناخشنودی باطن و ظاهر در گفتار و کردار باشد و این صفت از ثمرات محبّت و از لوازم آن است. زیرا محب هرچه را که از محبوب وی صادر شود نیکو می­شمارد و نیز صاحب مرتبۀ رضا فقر و غنا، رنج و راحت، عزّت و ذلّت، تندرستی و بیماری، مرگ و زندگانی و .... برایش یکسان است و یکی را بر دیگری ترجیح نمی­دهد و هیچ کدام بر دل او گران نیست. زیرا همه را صادر از خدای سبحان می­داند و دوستی او در دلش استوار شده به گونه­ای که افعال او را دوست دارد و خواست او را بر خواهش خود ترجیح می­دهد و به آن­چه به او می­رسد راضی است.                                

- رضا خشنودی است و آن ثمرۀ محبّت بوده و مقتضای عدم انکار است چه در ظاهر، چه در باطن، چه در دل و چه در قول و چه در فعل.

اهل ظاهر را مطلوب آن باشد که خدای تعالی از ایشان راضی باشد با از خشم و عقاب او ایمن شوند و اهل حقیقت را مطلوب این باشد که از خدای تعالی راضی باشد و آن چنان باشد که ایشان را هیچ حالی از احوال مختلف مانند مرگ و زندگانی و بقا و فنا و رنج و راحت و سعادت و شقاوت و غنی و فقر مخالف طبع او نباشد و یکی را بر دیگری ترجیح ندهد. چه دانسته باشد که صدور همه از باری تعالی است و محبّت وی در طبایع ایشان راسخ شده باشد.                                                  

- چون قضایِ حق، رضای بنده شد              حکـم او را بنـدۀ خـواهنـده شد           (مثنوی)

- در سوره مجادله 22 فرمود: «رضی الله عَنهم و رَضوا عنه؛ خداوند از مؤمنان از آنان خشنود است و آنان از خداوند خشنودند.»

- رضای خدا از بنده این است که بنده از دستور او پیروی نموده و از منهی او کناره­گیری نماید و رضای بنده از خدا آن است که قضای حق را مکروه ندارد.          

- عرفا در تعریف رضا مطالبی فرموده­اند از جمله:

رضا، شادی دل است به تلخی قضا.

رضا، خروج از رضای نفس است و درآمدن به رضای حق.

رضا، فانی کردن ارادۀ خود در ارادۀ اوست.

- رسول خدا (ص) فرمود: «وقتی خدا بنده­ای را دوست بدارد، او را به بلایی بزرگ مبتلا می­کند. اگر بنده راضی گشت، بهره­اش نزد خداوند رضایت است و اگر راضی نشد، بهره­اش ناخشنودی است.»

- در حدیث قدسی آمده که فرمود: «هرکس به قضای من رضا ندهد و بر بلای من نشکیبد، باید خدایی جز من بجوید.»

- با دو قبله ره توحیـد نتوان رفت راست *** یا رضای دوست باید یا هوای خویشتن       (سنایی)

- رضا خشنودی بنده از حق و ارادۀ او و مقدّرات وی است و مرتبۀ اعلای آن از اعلا مراتب کمال انسانی و بزرگ­ترین مقامات اهل جذبه و محبّت است و آن فوق مقام تسلیم و دون مقام فناست.

بالجمله مقام رضا عبارت است از خشنودی و فرحناکی عبد از حق و مرادات و قضا و قدر اوست.

- رضا مراتبی دارد:

درجۀ اوّل رضای بالله است ربّاً. یعنی رضای به مقام ربوبیّت حق است و عبد سالک خود را تحت ربوبیّت حق قرار دهد و از آن خشنود بوده و تسلیم مقام ربوبیّت گردد. و علامت آن این است که علاوه بر آن­که مشقّت تکلیف برداشته شود، از اوامر الهیّه خشنود و خرّم باشد و آن­را به جان و دل استقبال کند و منهیّات شرعیّه پیش او مغبوض بوده و دل خوش باشد به مقام بندگی خود مولایی حق.

درجۀ دوم، رضای به قضا و قدر حق است. یعنی خشنودی از پیشامدهای گوارا و ناگوار و فرحناکی از آن­چه حق­تعالی برای او مرحمت فرموده از بلیّات و امراض و فقدان احبّه و همه را عطیّه حق­تعالی شمارد و حصول این مقام نشود مگر با معرفت به مقام رأفت و رحمت حق­تعالی به عبد و ایمان به این که آن­چه حق­تعالی مرحمت فرماید در این عالم برای تربیت بندگان و حصول کمالات نفسانیّه است. چه بسا انسان به واسطۀ فقر و تهی­دستی به مقام کمال ذاتی خود برسد و چه بسا به واسطۀ مرض و ناتوانی به سعادت جاودانه رسد.

این­ها در صورتی است که بنده در اوّل مقامات سلوک باشد و الّا اگر تحصیل مقام محبّت و جذبه کرده باشد و از کأس عشق جرعه­ای نوشیده باشد، آن­چه از محبوبش برسد، محبوب اوست و این مقام، یعنی مقام محبّت و جذبه را باید اوایل درجۀ ثالثۀ رضا دانست. و از آن به رضا برضی الله تعبیر کنند و آن­چنان است که عبد از خود خشنودی ندارد و رضاتی او تابع رضات حق است.                    

- رضا اسمی است که در آن معانی عبودیت جمع شده است.

عجب است از کسی که ادّعای عبودیّت حق می­کند، امّا در مقدّرات خود نسبت به حق منازعه دارد. عارفان بالله راضی تقدیرات اویند.                                       

- امام صادق (ع) فرمود: «داناترین مردم به خدا، خشنودترین آن­ها به قضایش است.»

 

23. رَطل

- رطل در لغت واحد وزن معادل نیم من است و در ادب عرفان کنایه از جام محبّت الهی است.

- گر هزاران رَطـل لوتش می­خوری              می­رود پاک و سبک همچون پری            (مثنوی)

- مولانا گوید: ای ساقی شراب وحدت، با شراب سبحانی عشق و محبّت ربّانی، خودبینان خرده­گیر را از خودبینی و غرور نجات ده.                                   

-           دَر دِه ای ساقـی یکی رطـلی گِران          خواجه را از ریش و سبلت وارَهان            (مثنوی)

- رطل گران پیمانۀ پر از شراب را گویند.

 

24.         رعونت

- رعونت حمق و جهل است.                                                  

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «رعونات النّفس تتعبها؛ حماقت­های نفس او را به زحمت می­افکند.»

- رعونت، وقوف با حظوظ نفس و مقتضیّات طبایع آن است.            

- رعونات نفس یعنی خودپسندی­ها و خودبینی­های انسان و گریه از رعونات نفس یعنی گریه­ای که در اثر توجّه به عیوب نفس و برای عذرخواهی به درگاه حق باشد.                               

- رعونت نفس و خویشتن دوستی، مایۀ کفرورزی بوده و تخم بیگانگی و ستر بی­دولتی و اصل همۀ تاریکی­هاست.

- تواضع و فروتنی، اصل و اساس هر شرف است. چرا که هرگاه کسی ملازم فروتنی و افتادگی شد، به جمیع مراتب شرف و کمالات نفس می­رسد و از استفاده و تعلّم از هرکه باشد و هرچه باشد و هروقت که باشد و هرکجا که باشد، امتناع نمی­کند و از رعونت نفس که مانع وصول به کمالات است، خلاصی می­یابد.

 

25.         رغبت

- اصل رغبت به معنی وسعت است و به معنای دوست داشتن، مایل بودن و حریص بودن.

- از نظر واژه پژوهان رغبت دارای دو معنای اصلی است: 1- طلب و اراده. 2- وسعت.

امّا رغبت به معنای میل شدید و اشتیاق فراوان است و تفاوت آن با میل و شوق در شدّت و ضعف علاقه و جامع همۀ آن­ها تمایل است که در مکروه، ممدوح، دیدنی و نادیدنی به کار می­رود.

امّا مفهوم وسعت که از لوازم بعضی اشیاست نوعی تمایل طبیعی به قبول محتوا و جای دادن آن در جوف و ضمن خود است. مثلاً وادی رغبت به سرزمینی اطلاق می­شود که اقتضای پذیرش آب فراوان در آن باشد.

رغبت در برابر رهبت است و به معنای میل و اشتیاق است. در سوره توبه- 59 آمده: «اِنّا اِلَی الله راغبون؛ ما به سوی خداوند مشتاقیم.»                                                        

- دل به رغبت می­سپارد جان به چشم مست یار         

    گرچه هوشیـاران ندادند اختیـار خود به کس          (حافظ)

- رغبت به دنیا و ظواهر آن مذموم است و باعث خستگی روح و مشکلات برزخ و قیامت می­شود. رغبت در دنیا، درازی اَمَل و کوتاهی عمل و دل­مردگی به همراه دارد و رغبت به آخرت کوتاهی اَمَل و زیادت عمل و حیات دل به همراه دارد.

رغبت به آخرت و معنویات ممدوح است و باعث لذّت روح می­گردد به طوری­که کم­کم از لذّات دنیای مذموم انصراف پیدا کند.

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «مؤمن در جست­وجوی خشنودی پروردگار رغبت دارد و برای گریز از عذاب به راه حق می­رود.»                                                                      

- رغبت از یک طرف به عنایت است و از طرف دیگر کوشش می­خواهد.

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «فَاعملوا فِی الرَّغبهًْ کَما تَعمَلونَ فِی الرَّهبهًْ؛ به هنگام رغبت (به کارها) عمل کنید همان­گونه که به هنگام ترس کار می­کنید.»                                       

- رغبت یکی نفسانی است یکی روحانی و دیگری الهی است. در رغبت نفسانی راغب در کسب ثواب می­کوشد و در رغبت روحانی در کسب معارف و در رغبت الهی در وصول به حق.        

- رغبت نفسانی پایدار نیست، امّا رغبت معنوی پایدار است.                  

- رغبت ما از تقـاضایِ تو است             جذبۀ حقّست هرجا رهروست                (مثنوی)

- بعضی گویند رغبت به اصل و خدا رسیدن است و رجا، امیدواری به رحمت و فضل اوست.

از قرآن کریم برمی­آید راجی رحمت خداوند را می­خواهد؛ «اولئک یرجون رحمت الله» (بقره- 218)

امّا راغب خداوند و پروردگار را می­خواهد؛ «اِنّا اِلَی الله راغبون» (توبه- 59) و «اِنّا اِلَی ربّنا راغبون» (قلم- 32)

- رغبت از رجا برتر است. رجا، امیدواریِ محتاج به تحقیق است ولی رغبت، ره­پیمایی در راه تحقیق است. ممکن است شخص چیزی را نبیند و به آن راجی باشد و حصولش هم برای او مسلّم نیست. امّا مرغوب را باید ببیند تا نسبت به آن رغبت پیدا کند و برایش مسلّم است. پس مورد رجا برای راجی مشکوک الوقوع و مورد رغبت برای راغب متیقّن الوقوع است.                                                              

- امام صادق (ع) دربارۀ دعا کردن فرمود: «رغبت آن است که دو کف دست را به سوی آسمان برگیری و مقابل صورت نگهداری.»                                                          

- پس حالت رغبت، درخواست همانند قنوت می­باشد. چرا که در حضور ربّ­العالمین دست نیاز و تمنّا بلند می­کند. ما نمی­گوییم که حال رغبت و سؤال از شئون جوارح است بلکه این حالت اعضا و جوارح از مظاهر خضوع باشد.

 

26.         رفق

- رفق به معنای مدارا است و رفیق به معنای مدارا کننده و آن ضدّ خشونت است.     

- رفق به معنای مدارا کردن و ملایمت است و ضدّ عنف. رفیق را نیز به ملاحظۀ مدارات و ملایمت، رفیق گویند.

- از نظر معنی مدارا به رفق نزدیک است. زیرا مدارا نرمی و ملایمت و حسن معاشرت با مردم و تحمّل ناگواری و آزار از آن­هاست. گاهی بین رفق و مدارا می­توان تفاوتی قائل شد به این اعتبار که در مدارا تحمّل آزار مردم هست و در رفق نیست.                                                    

- رسول خدا (ص) فرمود: «اِنّ الله رفیق یُحِبُّ الرّفق و یعطی عَلَی الرّفق ما لا یعطی عَلَی العَنف؛ خداوند مهربان و صاحب رفق است و کسی را که این چنین باشد دوست دارد و پاداشی که بر رفق و نرمی می­دهد بر عنف و درشتی نمی­دهد.»                                                              

- در سوره فرقان- 63 در صفت بندگان خداوند بخشنده «عِباد الرّحمن» آمده که «اذا خاطَبَهُمُ الجاهِلون» هرگاه نادانان و جاهلان آنان را مورد خطاب قرار دهند و با آنان سخن سر کنند «قالوا سَلاما» با آنان معارضه نمی­کنند، بلکه از باب رفق و مدارا پاسخی نرم می­دهند.

- از جمله آثار بارز اخوّت ایمانی، صلاح و رفق افراد اهل ایمان با یک­دیگر است تا کدورتی میان آنان رخ ندهد و چنان که اتّفاق افتد، بیدرنگ در مقام رفع آن برآیند.

رفق در همۀ امور خوب است؛ در معاشرت و معاملت و مجالست با رفق و نرمی رفتار باید کرد. و کسی به قدر خدای تعالی رفق و مدارا و نرمی نمی­کند.

- رفق نتیجۀ خوش­خویی و سلامت نفس است و این حاصل نشود مگر به ضبط قوّت خشم و شهوت.

- رسول خدا (ص) فرمود: «اگر خداوند خانواده­ای را خیر بخواهد به آنان رفق و نرمی می­دهد.»

- سیرۀ انبیاء و اولیای الهی نیز بر رفق و ملاحظت و رأفت است که مظهر رحمت الهی بر بندگان هستند. می­توان گفت رفق از جلوات رحمت رحمانیّه است و قلبی که در آن جلوۀ رحمت افتاده باشد، به بندگان خدا با نظر عطوفت و رحمت بنگرد.

بزرگ­ترین زحمت و سخت­ترین رنج و تعبِ هادیان راه حق، معاشرت با جاهلان و دعوت بی­خردان بوده و هست و از این جهت باید به بزرگ­ترین اخلاق حسنه و قوّۀ رفق و مدارا و حسن عشرت متّصف باشند و زود رنجی و کدورت به کلّی با این شغل شریف منافی است و دعوت به طریق حق با ملایمت و رفق است نه با غلظت و تندی.

- پیامبر خدا (ص) فرمود: «خداوند مرا به مدارا (نرمی و سازش) با مردم امر فرموده چنان که به انجام واجبات امر کرده است.»                                                 

- و فرمود: «هیچ دو نفری با هم مصاحبت نداشته­اند مگر این که مدارا کننده­ترین آن دو (اَرفَقهما) نزد خدای تعالی اجرش بیش­تر و محبوب­تر است.»                                      

- رفق و مدارا از اهمّ اموری است که باید سالک الی الله آن­را رعایت کند، چه اندک غفلتی در این امر سبب می­گردد که سالک از ترقّی و سیر باز بماند. این که بار سنگین بر دوش نفس قرار ندهد که تحمیل اعمال گران ناگهانی بر نفس، نتیجه­ای عکس می­دهد.                                                   

- بدان که رفق و مدارا در انجام امور مدخلیّت کامل است. چه در باب معاشرت با خلق و انجام امور دنیایی، چه راجع به امور دینی و هدایت و ارشاد و باب امر به معروف و نهی از منکر و چه راجع به ریاضت نفس و سلوک الی الله تعالی.

بالجمله رفق و مدارا در پیشرفت مقاصد از هر چیز مؤثرتر است.

27.         رفیع­الدّرجات

- رفیع به معنای رافع و بالا برنده است و نیز به معنای برتر.               

- حق­تعالی بزرگ و عالی است و همیشه در این کار است که منزلت افراد را بلند کند و همه چیز را به رتبۀ عالی و مراتب رفیع برساند. صعود و بزرگ شدن و به مقامات رسیدن در دنیا و آخرت مسئله ساده­ای نیست. خداوند هرکس را که بخواهد به بلندای درجات می­رساند.                                      

- در سوره غافر- 15 آمده: «رفیع­الدّرجات ذو العرش؛ بالا برندۀ رتبه­ها و صاحب عرش است.»

- رفیع­الدّرجات، صفت فعل پروردگار است و رفیع صفت مشبّهه به معنای رافع است و گفته شده به معنای آن است که درجات قرب پیامبران و اهل ایمان را در بهشت بالا می­برد و نیز گفته شده به معنای آن است که طبقات هفت­گانه آسمان را بالا برده و نگه داشته است و نیز گفته شده بیان صفت فعل پروردگار است که عرش و عوالم امکانی را آن­چنان رفعت داد که به قیاس عوالم نسبت به یک­دیگر، تفاوت درجه و مقام زیاده بر تصوّر دارند.

- بعضی دیگر گفته­اند کنایه از رفعت شأن و قدرت سلطنت خدای متعال است.

 

28.         رفیق

- مرشد و هادی طریق است.                                        

- چو صبا افتان و خیزان می­روم در کوی دوست   

  وز رفـیقـان بـاز اسـتمـداد هـمّـت مـی­کنم        (حافظ)

- مرافقت از رفاقت و رفیق مشتق شده است و مسلّماً مرافقت بدنی شرط نیست، بلکه مرافقت روحی نیز لازم است و این مبتنی است بر آن که همان­طور که روح ولیّ بر سالک سیطره دارد، سالک نیز پیوسته متوجّۀ او بوده تا مرافقت صادق شده و عمدۀ سیر و سلوک سالک نیز به واسطۀ این مرافقت با امام صورت می­گیرد.

- الرّفیق ثمَّ الطّریق؛ اوّل رفیق راهت را انتخاب کن، بعد حرکت کن.

- مقام اَمن و مِی بی­غش و رفیق شفیق             گرت مـدام میسّـر شود زهی توفیق            (حافظ)

- حضرت عیسی (ع) فرمود: «کونوا کالطّبیب الرّفیق یضع الدواء فی موضع الدّاء؛ چون طبیب رفیق باشد دارو را به موضع درد مخصوص می­کند.»                                  

- در سوره نساء- 68 آمده: «آنان که از خداوند و پیامبر فرمان برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و صدّیقان و شهیدان و صالحان خواهند بود و حَسُنَ اولئکَ رَفیقا؛ آنان همراهانی نیکویند.»

 

29.         رفیق راه

- همان گونه که در سفرهای دنیوی رفیق خوب و یار وفادار و صادق نقش حسّاس و مفیدی در رفع مشکلات سفر دارد، در سیر و سلوک و سفرهای معنوی نیز رفیق خوب بسیار ضروری و مؤثّر است. پس رفیق صدّیق لازمۀ سلوک می­باشد.

- امام صادق (ع) فرمود: «حضرت موسی (ع) به جناب خضر گفت که من از رفاقت با تو دارای شرافت و حرمت شدم.»                                          

- آنکه تنها در رهی او خوش رود       با رفیقـان سِیـر او صـد تو شود                   (مثنوی)

- طریق مرافقت و اخوانیّت به حقیقت نیکوترین طریق­هاست. چه مصالح دنیا بدان منوط است و سعادت عقبیَْ بدان مربوط. رسول خدا (ص) فرمود: «بر شما باد به داشتن دوست، زیرا دوست به نیکی راهنما باشد و نیکی به بهشت.» و فرمود: «هرکس که خداوند بخواهد به او خیری رساند، دوستی شایسته نصیبش کند که هرگاه خدا را فراموش کند به یادش آورد و هرگاه خدا را یاد کند به ذکر خدا یاریش کند.»

- در انتخاب رفیق، باید که رفیقی پارسا و دوستدار خیر و معین طلبد تا اگر چیزی فراموش کند، وی را یادآوری کند و اگر یاد آورد، در آن، مساعدت و یاری کند چه مرد بر عادت دوست خود باشد. اگر بدلی (ترسویی، بزدلی) نماید، دلیر گرداند و اگر عاجز شود، تقویّت فرماید و اگر دلش تنگ شود، بر صبر باعث شود.

- امّا فواید دینی رفیق: عاقل و خوش اخلاق باشد، فاسق و بدعت­گذار و حریص نباشد که امیرالمؤمنین (ع) فرمود «با نادان رفاقت مکن» که در رفاقت با نادان خیری نیست و سرانجام آن هرچند طولانی باشد، جدایی و تنهایی است. امّا خوش خویی خصلت لازم است. آن که غضب، شهوت، بخل یا ترس و حرص بر او غلبه کند، از هوای نفسش پیروی می­کند در دوستی با چنین کسی خیری نیست که برخلاف علم خودش عمل می­کند.

- با خوبان همنشین باش تا از آنان باشی و از بدان دوری گزین تا از آنان نباشی که هرکس بر آیین دوست و رفیقش است.

- و اگر خداوند سبحانه برای کسی سعادت خواسته باشد، وی را این رشد و خردمندی می­دهد که خود را از مصاحبانی که طریقۀ غیر پسندیده دارند، نگاه می­دارد و به رغبت به صحبت اهل صلاح و تقوی و متوجّهان به درگاه خدا می­کند و اگر برای کسی بدبختی بخواهد، وی را با نفس امّاره و شیطان می­گذارد که وسوسه و ترغیب او به جوانان اهل طبع و مردمانی که خداوند سبحانه طریقۀ ایشان را دشمن می­دارد می­کند تا بوی ایشان بگیرد و مزاج فطرتش منحرف شود و از استنشاق روایح الهی محروم افتد.                      

- از اوّل تا آخر کار هیچ­گاه رفقای راه را رها مکن که اگر جدا شوی، خطرناک است و همنشین شیطان و خیالات واهی می­شوی.                                                                   

- امّا شایسته است رفیق او داناتر و باتقواتر از خودش باشد تا از همراهیش استفاده برده و با پیروی از او خود را کامل کرده و با یادآوری او متذّکر شود.                                               

- سلوک بر چهار چیز استوار است: اوّلین و مهم­ترین ارکان سلوک؛ استاد راه و بعد از آن رفیق راه، کتاب راه و مجاهده (ریاضت).

- بزرگی گفته: جز با دو تن رفاقت نکن: یکی آن کسی که از او چیزی از امور دینت می­آموزی و برای تو سودمند است و دیگری آن کسی که چیزی از امور دینی را به او می­آموزی و از تو می­پذیرد و از سوّمین فرد حذر کن.

- یارا، بهشـت، صحبـت یـاران همـدم است   دیـدار یـار نـامـنـاسـب، جـهـنّـم اسـت

هر دم کـه در حضـور، عـزیـزی بـرآوری دریاب کز حیاتِ جهان، حاصل آن دم است

   (سعدی)

- برادران (رفیقان) سه دسته­اند: یک دسته مانند غذایند که بی­نیازی از آنان ممکن نیست. دستۀ دیگر مانند دارویند که گاه و بی­گاه مورد نیاز هستند و دسته سوم مانند دردند که هرگز نیازی به آنان نیست ولی بندۀ خدا گاه و بی­گاه گرفتار آنان می­شود و این­ها همان کسانی هستند که نه مایۀ انس هستند و نه سودی دارند.

بعضی گفته­اند: مثل تودۀ مردم همانند درخت و گیاه است که بعضی سایه دارند ولی میوه ندارند همانند کسی که در دنیا مفید است نه در آخرت. زیرا سود دنیوی همچون سایه­ای زودگذر است. بعضی از درختان میوه دارند ولی سایه ندارند. همانند کسی که برای آخرت خوب است نه برای دنیا. بعضی از درختان هم میوه دارند و هم سایه. بعضی هم نه سایه دارند و نه میوه. مانند خار مغیلان که لباس را پاره می­کند ... و همان طوری که همۀ درختان هم­سان نیستند؛ یکی میوۀ تلخ دارد، یکی شیرین و دیگری بی­طعم، دوستان نیز چنین هستند که عدّه­ای سودمند و بعضی بی­فایده و بعضی باعث ضررند.                                        

- با رفیقان راه خدا نرمی و تواضع گزین و خوش خویی را لازم گیر. خوش خویی آن نیست که رنج خود را از دیگران باز داری، بل آن است که رنج دیگران احتمال کنی.

- امام صادق (ع) به یکی از یاران خود فرمود: «اگر یکی از دوستانت سه بار بر تو خشم گرفت ولی سخن بدی دربارۀ تو نگفت، او را دوست خود بگیر.»                                   

- هیچ کس از بدی خالی نیست. امّا هرکس که نیکی او بیش از بدیش است از بدیش اغماض می­باید نمود. و عاجزترین مردم کسی است که نتواند برای خود دوستانی حاصل کند که «الْغَریبُ مَنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ حَبیب؛ غریب (تنها) کسی است که او را دوستی نیست.»

 

30.         رقص

- در اصطلاح، رقص از خود تهی شدن و از حق پر شدن است. رقص از مقامات سلوک است.

- رقص، فرح روح است.                 

- رقص، آن­جا کـن که خـود را بشکنی       پـنبـه را از ریـش شـهـوت بَـرکَنی                (مثنوی)

رقـص و جـولان بر سَـر میـدان کنند           رقـص، انـدر خـونِ خود مَردان کنند

چون رهند از دسـتِ خود، دستی زنند       چون جَهَند از نقصِ خود، رقصی کنند

مـطـربـانْشـان از درون، دَف مـی­زنند         بحـرهـا در شـورشـان، کف مـی­زنند

- رقص حقیقی از آن کسانی است که از اقیانوس هستی برمی­جهند و در دریای خون از عشق الهی فرود می­آیند. آنان که از خود رسته­اند و نفس انسانی خویش را پشت سر گذاشته­اند. روح سبکبالشان در فضای خالی از ماده به رقص درمی­آیند.

- اگر با دیدۀ بصیرت بنگری، خواهی دید این­ها همان بندگانی هستند مطیع و خاضع و عشّاقی واله و سرگشته و به یک اشارت پروردگار تا قیامت در رقص­اند و گرد کعبۀ جلال او می­گردند.

-زیر شمشیر غمش رقص کنان باید رفت             کان که شد کشتـۀ او نیک سرانجام افتاد

- در تئوری­های مولانا تنها جان صوفیِ صافی نیست که به رقص در می­آید، بلکه همۀ عالم به سانِ وی به عشقِ یار و معشوق، هر لحظه در حالِ رقص و پایکوبی و دست­افشانی­اند.

رقصِ گل و درخت در پیش باد

- شاخ گلـی بـاغ ز تـو سبز و شاد                هست حریف تو در این رقص باد  

باد چـو جبریل و تو چون مریمی          عیسیِ گـلْ رویْ از این هر دو زاد

رقص شـما هر دو کلیـد بقاست          رحمـت بسیـار بر ایـن رقص باد!

       (دیوان شمس)

رقصِ کوه

- جسم خاک از عشق بر افلاک شد          کـوه در رقص آمد و چالاک شد                   (مثنوی)

عشـق، جـان طـور آمـد عاشـقا        طـور مست و خـرّ موسی صاعقا

رقص اسفند بر روی آتش

- کی بینـم از شعـاعِ وصـالِ تـو آتشی          راهِ درازِ هـجْـر ز پـهـنـا بسـوختـه 

من چون سپند رقص کُنان اندرو شده           شعـر تَـر و قـصیـدۀ غَـرّا بسـوختـه

       (دیوان شمس)

رقص خس و خاشاک بر روی آب

- کی شود بَحـر کیهـان، زیـرِ خاشاک پنهان؟  گشته خاشاک رقصان، موج در زیر و در بم

       (دیوان شمس)

رقص قلم بر روی کاغذ

- این نَفَس آن پرده را از سر گرفت              ما به سَرْ رقصان، چو بر کاغذ قلم                      (دیوان شمس)

رقص خورشید و ماه و ستاره

- خورشید و ماه و اختر، رقصان به گِرد چَنْبَر     ما در میان رقصیم، رقصـان کن آن میان را

لطـفِ تـو مطـربانـه، از کـم­تریـن تـرانه     در چـرخْ انـدر آرَد صـوفـیّ آسـمـان را

               (دیوان شمس)

رقص اجزای زمین

- اجزای زمين را بین، بر رویِ زمین رقصان    این جَـوْق چـو بنشیـند، آید بَـدَلی دیگر

       (دیوان شمس)

رقص جان

- خبرت هست که جان مست شد از جام بهار        سرخوش و رقص کنان در حـرم سلطان شد

               (دیوان شمس)

رقص گرد و غبار

- بـاز در دِل یکـی دلیـسـت نهـان         چون سـواری نهـان شـده در گَرْد

جـنـبـش گــرد از ســوار بـوَد                اوست کاین گرد را به رقص آورد

               (دیوان شمس)

رقص درخت

- بنگر به درخت ای جان، در رقص و سراندازی    

   اِ شکوفـه چرا کـردی؟ گـر بـاده نخـوردَستی

               (دیوان شمس)

رقص بلبل

- خبرت هست که بلبل ز سفر باز رسید؟             در سماع آمد و استـاد همه مرغان شد؟

               (دیوان شمس)

رقص دل

-  حیاتی داد جـان­ها را، به رقص آورد دل­ها را     

عدم را کرده سودایی، که سبحان الّذی اَسْریَْ

               (دیوان شمس)

رقص جنین و کودک

- هرگز کسـی نـرقصـد، تـا لطـف تـو نبیـند   

کاندر شکم ز لطفت، رقص است کودکان را

اندر شکـم چـه باشد؟ وندر عدم چـه باشد؟

کاندر لَحَد ز نورت؟ رقص است استخوان را

               (دیوان شمس)

رقص و چرخ زنی گُلرخانِ عدم

- گلرخانی ز عدم چرخ زنان آمده­اند                کَانجم چـرخ نثـارِ قـدمِ ایشان شد     

               (دیوان شمس)

رقص خُم و شراب

- می جوش ز سر گیرد، خُمخانه به رقص آید       گـر از شکَـرِ قنـدت، در جـام کنـی حالی       

               (دیوان شمس)

رقص رود به دریا

- جهان که آمد و ما همچو سیل از سر کوه              روان و رقـص کُنـانیـم تـا بـه دریـایـی   

اگـر چـه سیـل بنـالـد ز راهِ نـاهـمـوار       قـدم قـدم بُـوَدَش در سفـر تمـاشـایـی

       (دیوان شمس)

 

31.         رقیب

- رقیب به معنای حافظ و مراقب و گاهی به معنی منتظر می­باشد.

- کلمۀ «رقیب» به معنی «حفیظ» است و «مراقبت» به معنای «محافظت» است و گویا این کلمه از مادّه «رقبه» (برده- گردن) گرفته شده. با این عنایت که مردم هریک حافظ رقاب (بردگان) خود بودند و یا از این جا گرفته شده که رقیب در محافظت آن­چه که مراقبتش می­کند، همواره رقبه (گردن) خود را می­کشد تا وضع آن را زیر نظر داشته باشد. به این مناسبت محافظت را مراقبت خوانده­اند.

البتّه «رقوب» به معنای مطلق «حفظ» نیست، بلکه تنها آن محافظت از حرکات و سکنات شخص محفوظ و مرقوب را مراقبت می­کند که به منظور اصلاح موارد خلل و فساد آن باشد و یا به این منظور باشد که حرکات و سکنات آن­را ضبط کند.

پس مراقبت همان حفظ کردن چیزی است که به اضافه عنایت علمی و شهود بر آن، و به همین جهت مراقبت به معنای حراست و داروغگی و انتظار و بر حذر بودن و در کمین نشستن استعمال می­شود.

- رقیب، حافظ منتظر است و به نظر می­آید که جامع همان محافظت باشد.               

- رقیب، مراقبی است که هیچ چیز از او پنهان نمی­ماند.                       

- رقیب، صفت فعل پروردگار است.                                   

- خداوند، مراقب بندگان و ناظر و نگهبان و حافظ همه است. از این جهت چیزی بر او غایب نیست و برای ادامۀ حیات، بقاء دهنده هم اوست. چون صاحب ملک است، نظارت مطلقه دارد. این بندگان هستند که در مِلک او باید مراقبه داشته باشند تا در منظر او کاری نکنند که مطرود شوند.         

- یکی از اسماء الهی رقیب است که به معنی حافظ و پاسبان و نگهبان و نگهدارنده می­آید.

خداوند موجودات را نگه می­دارد و حافظ است تا این که وقت وفات و تغییر آنان برسد. بقای حیات احتیاج مبرم به ظهور اسم رقیب دارد که البتّه حفظ با نظارت و ناظر بودن همراه است. چرا که مالک حقیقی است و خودش حفظ مُلک خود نماید و دائماً شاهد و ناظر بر مخلوق و مصنوع خود است. هر چیزی از ابتدای ظهور تا به کمال، مایۀ بقا و انرژی حیات لازم دارد و موجودات دائم در معرض آفات هستند و تا زمان معیّن از عالم بالا به واسطۀ ملائکه و اسباب دیگر در حفظ دخالت تامّ دارند.

اگر سالک از این سر به حقّ­الیقین برسد، مراقبت را روا می­دارد و به دیدۀ دیده­بان هستی مواظب است که خطا و معصیتی نکند تا از انعام خاصّ و عطایای مربوطه دور نماند. از این جهت رقیب را مراقب ترجمه کرده­اند.

-         عارف از معروف بس درخواست کرد          کای رقیـبِ مـا تو اَنـدر گرم و سرد             (مثنوی)

در سوره نساء- 1 آمده: «ان الله کان علیکم رقیباً؛ بی­گمان خداوند چشم بر شما دارد.» رقیب به معنای نگهبان و حافظ است و در آیه 93- هود: «و ارتقِبُوا انّی مَعَکُم رقیب؛ و شما چشم به راه باشد من نیز با شما چشم به راه خواهم بود» رقیب به معنای منتظر است.

 

32. رقیقه

- رقیقه عبارت است از واسطۀ دو چیز؛ همانند مددی که خداوند به بنده می­رساند.

- رقیقه، واسطۀ لطیفۀ روحانی که امداد و فیوضات واصل از حق به خلق است که آن­را «رقیقۀ نزول» نامند.

- رقیقه در اصطلاح، افاضه و بیان علوم طریقت و سلوک و عرفان باشد.

- رقیقه به علوم طریقت و سلوک اطلاق می­شود و هر آن­چه که باطن بنده را پاکیزه دارد و به مدد آن زنگارهای دل را بزداید.                                                                 

-  لب پیاله ببوس آنگهی به مستان ده         بدین رقیقه مشـام خـرد معطّر کن            (حافظ)

      33. رکوع

- رکوع به معنی خم شدن است. گاهی در هئیت مخصوص نماز و گاهی در تذلّل و تواضع به کار می­رود، خواه در عبادت باشد یا غیر آن.                                                     

- در سوره مائده- 55 فرمود: «یقیمونَ الصّلاهًَْ وَ یؤتونَ الزّکاهًْ و هُمْ راکِعون؛ نماز بر پا می­دارند و در حال رکوع زکات می­دهند.»

- اصطلاح رکوع در چند آیه از آیات قرآن آمده است که گاهی به معنای لغوی آن یعنی خضوع و کوچکی در برابر پروردگار و بیش­تر به معنای به جای آوردن عبادت و نماز گزاردن می­باشد.

در برخی از آیات، خداوند کافران را به علّت به جا نیاوردن رکوع برای ذات اقدسش نکوهش فرموده. در سوره مرسلات- 48 آمده: «وَ اِذا قیلَ لَهُمُ ارکَعُوا لا یَرکَعُون»

- باید دانست که رکوع مشتمل است بر تسبیح و تعظیم و تحمید ربّ جلّ و علا. پس تسبیح، تنزیه از توصیف و تقدیس از تعریف است و تعظیم و تحمید، خروج از حدّ تشبیه و تعطیل است. زیرا که تحمید، ظهور در مرائی خلقیّه را افاده کند و تعظیم، سلب تحدید را ارائه دهد.                                   

- عمده احوال نماز سه حال است: قیام، رکوع، سجود و اهل معرفت این سه را اشاره به توحیدات ثلاثه دانند. نزد اهل معرفت چون رکوع، منزل توحید صفات است، تکبیر رکوع، تکبیر از این توحید و رفع ید اشاره به رفض صفات خلق است.

در رکوع، ترک خودبینی است. به حسب مقام صفات و اسماء و رویت مقام اسماء و صفات حق است.

- مرحوم صدوق روایت می­کند که از علی (ع) سوال شد معنی کشیدن گردن در حال رکوع چیست؟ حضرت فرمود: «این که به تو ایمان دارم اگرچه گردنم را بزنی.»                         

- گفت پیغمبر: رکوع­ست و سجود            بر درِ حق، کـوفتن حلـقۀ وجود                   (مثنوی)

- بنده­ای برای خدا رکوع حقیقی نمی­کند مگر آن­که خداوند به نور درخشندگی­اش او را زینت می­دهد و در زیر سایۀ بزرگی­اش او را جای می­دهد و لباس برگزیدگان را به او می­پوشاند.         

- حقیقت رکوع، تمام نمودن قوس عبودیّت و فنای در عظمت ربوبیّت است. لباس عبد در این مقام، تنزیه (به اعتبار سبحان) و تعظیم (به اعتبار العظیم) و تحمید (به اعتبار وَ بِحَمده) است.

سالک در رکوع پشت خود را مستوی کند و می­خواهد از اعوجاج نفس تبرّی جوید و از انّیّت، خود را دور بیند تا بعد خود را قائم به امر الله ببیند.

بهتر است سالک در منزل رکوع، جمیع اجزای ظاهریه و باطنه را خفض جناح کند و متواضع و خاضع و منکسر نماید و قلبش در تحت سلطان کبریا خاشع باشد تا مقام راکعین حقیقی نصیبش گردد.

 

34.         رنج

- رنج، ریاضت نفس و مجاهده است که المجاهدهًْ علّهًْ المشاهدهًْ؛ مجاهده، علّت مشاهده است.

- مقام عیش میسّر نمی­شود بی­رنج           بلی به بَلیَْ بستـه­اند عهـد الست

- این رنج و بلا به اختیار بنده است در مخالفت با هویَْ و هوس نفس امّاره.

 

35.         رند

- رند، در لغت آن است که خود را در ظاهر در ملامت دارد و در باطن سلامت باشد.

- رند، منکری است که انکار او از روی زیرکی و کیاست بود نه از سر جهل و حماقت و آن که کار خود را به فراست کند.

- زاهد از کوچۀ رندان به سلامت بگذر          تا خرابـت نکند صحـبت بدنامی چند           (حافظ)

- رند آن است که از جمیع کثرات و تعیّنات وجوبی و امکانی اسماء و صفات و اعیان و اوصاف و نعوت و احکام آن به رندۀ محو و فنا از خود گذشته و هیچ تقیّد ندارد جز الله.

- چو مهمان خرابـاتی به عـزّت بـاش با رندان              

که دردسر کشی جانا گر این مستی خمار آرد          (حافظ)

- صوفی مباش منکر رندان که سرّ عشق            روز ازل بـه مـردم قـلّاش مـی­دهنـد             (حافظ)

- در اصطلاح عرفا رند به کسی می­گویند که جمیع کثرات و تعیّنات را از خود دور کرده و تمام رسومات ظاهری و قیود معموله را رها کرده و محو حقیقت شده باشد و تقیّد به هیچ قید ندارد جز الله.

- رند اشاره به اولیا و عرفاست که وجود ایشان از غبار کدورات بشریّت صافی و پاک گشته است.

 

36.         رندی

- رندی، قطع نظر از اعمال و رسوم خلایق است. در واقع، قطع علایق از ماسوی الله است.

- رندی آموز و کرم کن که نه چندان هنرست           حیـوانـی کـه ننوشـد مِـی و انسـان نشود   

     (حافظ)

- فکر خود و رأی خـود، در عالم رندی نیست    کفرست در این مذهب، خودبینی و خودرأیی  

     (حافظ)

- رندی، مجذوبی است و چون مجذوب در زمرۀ معذوران است نزد جماعت مشکوران بدنام است.

- من که در زمرۀ عشّـاق به رنـدی عَلَمم              طبل پنهان چه زنم طشت من از بام افتاد      (حافظ)

- فرصت شمر طریقـۀ رندی که این نشان            چون راه گنج بر همه کس آشکار نیست            (حافظ)

 

37.         روح

- روح به ضمّ، این کلمه در عرف به معنی روان و روان مقابل جسم باشد و جوهر مجرّد است ولی در قرآن که مجموعاً 21 بار آمده در غیر آن نیز استعمال شده.          

- روح اسمی است برای نفس یا جزئی که به وسیلۀ آن حیات و جنبش و تحرّک حاصل می­شود و نیز همان چیزی است که سودها و منفعت­ها را جلب و زیان و ضررها را دفع می­کند.

- در علم کلام، روح جوهری مجرّد است که به بدن تعلّقی تدبیری دارد و از نظر کار و عمل، به وسیلۀ بدن، اعمالی را انجام می­دهد.

روح منشأ عقل و حیات است و آن­را مترادف با نفس ناطقه دانسته­اند.     

- روح مبدأ حیات است که جاندار به وسیلۀ آن قادر بر احساس و حرکت ارادی می­شود.

- به طور اجمال می­توان گفت روح، موجود مجرّد و حقیقت حایت و علم و قدرت و اراده و اختیار بشری است و از قبیل صفات و یا حالات که بر انسان عارض می­شود، نخواهد بود.

- روح در لغت به معنی جان و روان و مایۀ حیات و در اصطلاح شریعت به معنی امر الهی و در اصطلاح فلاسفه به معنی جوهر عقلِ مدرکِ ذات خود است که از این حیث، مبدأ تصوّرات و مدرک اشیاء خارج از ذهن است. در مباحث معرفتی، روح را متمایز از بدن و منشأ عقل و حیات دانسته­اند و روح در مقابل مادّه است. برخی در باب روح و اقسام آن، آن­را بر روح نباتی، روح حیوانی و روح انسانی تقسیم کرده­اند و عدّه­ای نیز در توصیف منشأ عقل و حیات سه مقولۀ قلب، روح و نفس را مطرح کرده­اند.

- عرفا می­گویند در نامگذاری و سلسله ترقّیات جان آدمی، اوّل نفس بعد قلب و بعد از آن روح است.

- در سوره اعراف- 172 فرمود: «نفخت فیه من روحی؛

- اَحوَل گوید از حضرت صادق (ع) دربارۀ روحی که در حضرت آدم دمیده شد پرسیدم که خدا فرمود: چون او را برابر ساختم، از روح خود در او دمیدم «نفخت فیه من روحی». فرمود: «آن روح مخلوق است و هم روحی که در عیسی دمیده شد مخلوق بود.»

حُمران گوید از امام صادق (ع) دربارۀ این آیه «و روح منه؛ روحی از طرف او بود» (نساء- 171) پرسیدم، فرمود: «آن روح آفریده است که آن­را خدا در آدم و عیسی پدید آورد.»

38.         روح اعظم

- روح اعظم که روح انسانی است، مظهر ذات الهی از حیث ربوبیّت اوست و به همین سبب کسی نمی­تواند بدان احاطه کند یا بدان برسد. کُنه آن را جز خدای تعالی کسی نمی­داند و این همان عقل اوّل و حقیقت محمّدی و نفس واحده و حقیقت اسمائیّه و اوّل موجودی است که خدای او را بر صورت خود آفریده است و او خلیفۀ اکبر است. جوهر نورانی است که جوهریت آن مظهر ذات حق و نورانیّت خود آن مظهر دانش اوست و به اعتبار جوهریت، نفس واحده و به اعتبار نورانیت، عقل اوّل است.

برای او در عالم کبیر مظاهر و اسمائی است چون عقل اوّل، قلم اعلیَْ، نور، نفس کلیّه، لوح محفوظ و غیره و در عالم صغیر انسانی هم او را مظاهر و اسمائی است به حسب ظهورات و مراتبش در اصطلاح اهل­الله و دیگران که آن سرّ خفیّ، روح، قلب، کلمه و روع و فؤاد و صدر و عقل و نفس.                      

- روح اعظم، نخستین موجود به وجود خارجی، هیولای کلّی است که به نام «نفس الرّحمان» معروف است. و این همان عقلی است که صورت نفس کلّی از آن منشعب می­شود و مراحل بعدی عالم وجود، یکی پس از دیگری از این مبدأ منشعب می­گردند تا پایان قوس نزولی که انسان است.

عرفا نخستین صادر را «عقل اوّل» می­نامند و این همان روح محمّدی (ص) است و این نخستین تنزّل حق به صورت امکانی و وجود خلقی است و واسطه در فیض نسبت به موجودات دیگر است. و فرمودۀ نبی اکرم (ص): «اوّل ما خَلَقَ الله نوری» و «اوّل ما خَلَقَ الله روحی» ناظر به این معنی است. و این حقیقت کلّی متعیّن به تعیّن اوّل به لحاظ اعتبارات گوناگون، نام­های مختلفی دارد. مثلاً آن­را عقل می­نامند. چون ذات خود و خالق خود و ذات دیگران را تعلّق می­کند. و از آن جهت آن­را روح اعظم می­نامند که بزرگ­ترین روح قدسی است. یعنی، کمالیّت و جمعیّت روح اعظم که همان قلم اعلیَْ است، اصل و کلّ همۀ ارواح است و همه فرع، جزء و تبع اویند. براساس روایات روح اعظم همان روح در «نَفَختُ فیه مِن روحی» است. یعنی حقیقت محمّدیه که پرتوی و ظلّی از آن به آدم و ذرّیۀ او عطا شده است.                                        

- روح اعظم، حقیقت انسان کامل است که نور معرفت او به مقام الوهیّت از پشت پرده­های قوای طبیعی و نفسانی و روحانی او می­درخشد.                                                               

- چنان­چه عرفا گفته­اند شریف­ترین موجودات و بزرگ­ترین مخلوقات همان روح اعظم است که در آیه «نَفَختُ فیه مِن روحی» (حجر-29) و «فَنَفَخنا فیه مِن روحِنا» (تحریم-12) روح را به خودش نسبت می­دهد.

عارفی گفته آدم بزرگ، خلیفۀ رحمان، ترجمان خلقت، مفتاح وجود، قلم ایجاد، جنّت ارواح همه عبارت از اوصاف اوست. و به خلافت الهی کلید خزائن اسرار وجود به وی تفویض گردیده و او را متصرّف در آن گردانیده و از دریای حیات، نهری بر وی گشوده تا پیوسته از آن استمداد فیض حیات کند و بر اجزای کون و مخلوقات افاضه نماید و صور کلمات الهی را از مقرّ جمع یعنی ذات مقدّس در محلّ تفرقه که همان عالم خلق است می­رساند.

 

39.         روح­الامین

- منظور از روح­الامین جبرئیل است.                                           

- روح­الامین، جبرئیل است به جهت آن­که امین خدا باشد بر وحی.                   

- رسول خدا (ص) فرمود: «روح­الامین، جبرئیل است 600 بال لؤلؤ در او دیدم بازشان کرده بود به مانند پر طاووس­ها ...»                            

- در سوره شعرا- 193 آمده: «نَزَل بهِ الرّوح الاَمین؛ روح­الامین آن­را (قرآن را) فرود آورده است.» مراد از روح­الامین همان جبرئیل است که در وحی الهی تغییری ایجاد نمی­کند. و این­که روح نامیده شد بدین خاطر است که با برکاتی که از عرش می­آورد، ارواح آدمیان را زنده کند.                          

- این­که جبرئیل، امین نامیده شده به این دلیل است که او مورد اعتماد حق­تعالی است و در رساندن پیام الهی به انبیاء و حضرت رسول (ص) امانت را حفظ کرده است؛ نه چیزی بدان افزوده و نه از آن کاسته است و نه در آن خلل و تحریفی درآورده و نه دچار نسیان و فراموشی شده است.

- بعضی­ها روح­الامین را به معنای روح محمّدی و نیز به معنای پیر طریقت و استاد کامل تعبیر کرده­اند.

- نام احمد چون حصاری شد حصین         تـا چـه بـاشـد ذات آن روح­الامین                 (مثنوی)

- گـر بـریـزد خـونـم آن روح­الامـیـن                جرعه جرعه خون خورم همچون زمین    (مثنوی)

 

 

40.         روح­القدس

- روح­القدس یعنی روح مقدّس و منزّه از نقص­ها و عیب­ها و مبرّا کنندۀ دیگران.   

- روح­القدس معنایی جامع دارد. می­توان گفت وجودی نوری و حقیقتی قدسی است که به اذن الهی هم خود از هر عیب و نقصی منزه است و هم مهبط و جایگاه خود را از هر عیب و نقصی مبرّا می­کنند.

مصادیق متعدّدی برای آن ذکر شده:

1) فرشته­ای برتر از جبرئیل و میکائیل که تأیید شدن به وسیلۀ آن از مختصات و ویژگی­های برترین انسان­های کامل یعنی رسول اکرم (ص) و اهل بیت (ع) که در آیات به آن اشاره شده است.

«یسئلونک عَن الرّوح قل الرّوح من امر ربّی» (اسراء- 85) و «و کذلک اوصینا اِلیک روحاً من امرِنا» (شوری- 52)

2) جبرئیل امین که فیض و تأیید تنزّل یافته از مرتبۀ برتر، از مجرای هستی او می­گذرد. در سوره نحل- 102 آمده: «قُل نزّله روح­القدس من ربّک بالحق»

3) کتاب­های آسمانی از جمله انجیل. چون گاهی از کتاب آسمانی به روح تعبیر می­شود. چنان که در نظر برخی از مفسّران مراد از روح در آیه 52- شوری «و کذلک اوصینا الیک روحاً من امرنا» قرآن کریم است.

4) ممکن است روح­القدس مترادف با روح الله باشد.

5) و هم ممکن است روح مطهّر حضرت عیسی (ع) باشد که با برخورداری از طهارت و قداست لازم، فیض الهی را دریافت می­کند.

6) مرتبه برین روح انسان­های کامل. گاهی بر نفس قدسی یا بر حالت آن به عنوان و صفی مقدّس، روح القدس اطلاق می­شود.                                                                        

- از امام باقر (ع) روایت است: «همانا در پیغمبران و اوصیاء پنج روح است: روح­القدس، روح ایمان، روح زندگی، روح قوّت، روح شهوت. ایشان به روح­القدس امور و مطالب زیر عرش تا زیر خاک را می­دانند.»  سپس فرمود: «این چهار روح را آفت رسد مگر روح­القدس را که بازی و یاوه­گری ندارد.»

- امام حسن عسگری (ع) فرمود: «... روح­القدس مراقب ائمه است و به امر خداوند آن­را در کارها موفّق و محفوظ می­دارد و با علم و معرفت پرورش می­دهد.»              

- نظر حضرت استاد بر این است که روح­القدس برتر از جبرئیل است و الان هم هست و به امام زمان (ع) و اولیای الهی کمک می­رساند و همراه ایشان است.

- فیض روح­القـدس ار باز مدد فرماید            دیگران هم بکنند آنچه مسیحا می­کرد       (حافظ)

 

41.         روح انسانی

- لطیفه­ای است از عالم امر که بر روح حیوانی وارد و راکب است و همان مقوله­ای است که نفس ناطقه خوانده می­شود.

- روح انسانی، جوهری است ملکوتی و لطیفه­ای ربّانی که پروردگار حکیم به آدمی اختصاصی داده، بلکه جوهر ملکوتی، حقیقت انسانیّت گوهر آدمیّت است و برخلاف روح حیوانی که در سایر حیوانات نیز وجود دارد.

در قرآن و احادیث اکثراً از روح به نفس و قلب و روح تعبیر می­شود. حکما نیز آن­را نفس ناطقه می­گویند. پوشیده نماند که وقت مرگ روح حیوانی می­رود امّا روح انسانی باقی می­ماند. چنان که اگر مرکب هلاک و فانی شود، راکب فانی نمی­گردد.                

- روح انسانی عبارت از جوهر مجّرد ملکوتی است که موجب درک مطالب عقلیّه و علمیّه و کمالیّه و مطالب کلیّه می­شود.                                                       

- روح انسانی که از عالم ارواح است و مجرّد، پیش از اجساد خلق شده است.

رسول خدا (ص) فرمود: «خدا عزّوجلّ ارواح را دوهزار سال پیش از اجساد آفرید.»

و نیز فرمود: «الارواحُ جنود مُجَنَّدهًْ ما تعارفَ منها ائتلَف و ماتَنا کَرَمنها اخْتَلَفَ؛ ارواح لشگریانی آراسته و مرتّبند پس آن­هایی که آن­جا هم­دیگر را شناختند در این عالم الفت گرفتند و آن­هایی آشنایی نگرفتند در این عالم از هم جدا شدند.»                        

- روح حیوانی که بخار است تمام می­شود ولی روح انسانی که از عالم ارواح آمده، بعد از مرگ علاقۀ او از بدن گسسته می­شود و به قالب مثالی که شبیه همین بدن است، بدون مادّه تعلّق می­گیرد.

- روح حیوانی از عالم خلق است و روح انسانی از عالم امر.          

- از برای روح انسانی مراتبی است که از آن به قلب و صدر تعبیر می­شود.

-  تفرقـه در روحِ حیـوانی بوَد               نفسِ واحد، روح انسانی بوَد                   (مثنوی)

42.         روح حیوانی

- روح حیوانی عبارت است از بخار لطیفی که منبعش تجویف قلب جسمانی و به واسطۀ عروق به دیگر اجزای بدن منتشر می­شود.                                                 

- روح حیوانی عبارت از بخار قلب است که مورث حسّ و حرکت و قوای حیوانی است.

- روح حیوانی عبارت از بخار متصاعده از قلب، آن را حرارت غریزه که باعث حیات انسانی و منشأ تحرّک عضلات و اعصاب و حواس، به الاشتراک انسان و حیوان است. وقت مرگ از بدن منسلخ می­شود لکن وقت خواب، روح حیوانی در بدن باقی و روح انسانی آزاد و سیر نماید.

- روح حیوانی، پس از چهار ماه در رحم، طفل با آن حس و حرکت پیدا می­کند. روح حیوانی که بخار است تمام می­شود.

- روح حیوانی به منزلۀ مرکب است برای روح انسانی و قوام آن به بدن است. برخلاف روح انسانی که تابع و قائم به بدن نیست، بلکه محیط بر بدن و تعلّق آن به بدن تعلّق تدبیر است. از این رو هنگامی که آدمی می­میرد و چراغ حیات به کلّی منتفی می­شود، نفس حیوانی نیز از بین می­رود.

- بارنامۀ روحِ حیوانی­ست این             پیشتر رَو، روحِ انسـانی ببین                   (مثنوی)

 

43.         روح نباتی

- آن است که موجب حیات و زندگانی نباتات شود. روح نباتی منشأ رشد است.

- روح نباتی عبارت از قوّۀ رشد و نشو و نموّ است.                       

- روح نباتی مجرّد قوّه است. مثل قوّه­ای که در حبوبات و هسته و تخم است که مجرّد قابلیّت رشد و انبات دارد.

- شب به هنگام خواب، روح در بدن تصرّف نمی­کند و فقط روح نباتی فعّالیت می­کند.

روح نباتی در گیاه، دانه را به درخت تبدیل می­کند. انسان، حیوان و گیاه هر سه دارای روح نباتی هستند که باعث رشد جسم آنان می­شود. روح نباتی در انسان باعث رشد مادّی آن از نطفه تا تکامل می­شود.

 

44.         روح و ریحان

- روح، رحمت و راحتی و نسیم و ریح است و معنای اصلی ریحان، بوییدنی است و در رزق و رحمت با عنایت استعمال می­شود.                                                          

- در سوره واقعه- 89 آمده: «فروح وَ ریحان و جنّهًُْ نعیم» امام صادق فرمود روح و ریحان در قبر است و نعمت در بهشت.                                                                  

- امام حسین (ع) دربارۀ مسلم فرمود: «خدا مسلم را رحمت کند که به سوی روح و ریحان و درود و رضوان خدا رفت.»                                                                              

- رسول خدا (ص) فرمود: «اوّلین بشارتی که به مؤمن می­دهند این است که در دم مرگش او را به روح و ریحان جنّت نعیم بشارت می­دهند.»                                           

- یکی از بزرگان گفته روح و ریحان هم در دنیاست و هم در عقبیَْ.                

- از عالم ربّانی استاد سید عبدالکریم کشمیری سوال شد: از وادی­السلام بگویید؟ چه می­دیدید؟ در جواب فرمود: «روح و ریحان، وادی­السلام بهشت است.»

 

45.         روز

- تتابع انوار را گویند.                                      

- روز را رخ محبوب و شب را زلف او گفته­اند.                               

- هنوز روز و شـب کـائنات هیـچ نبود            که روز ما رخ او بود، زلف او شب ما         (مغربی)

 

46.         روز میثاق

- روز میثاق، روز ازل است که ارواح به روبیّت حق اقرار آوردند. در سوره اعراف-172 آمده: «و (یاد کن) آن­گاه را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم، زاده­هایِ آن­ها را برآورد و از آنان بر خودشان گواهی گرفت که آیا من پروردرگاتان نیستم؟ گفتند: چرا، گواهی می­دهیم.»       

- خداوند به رسولش (ص) فرمود: «ای محمّد، روز میثاق بندگان را دو گروه کردیم: 1) گروهی نواخته و دل به آتش مهر ما سوخته. 2) گروهی گریخته و با دون ما آمیخته.»

- ابن نباته گفت خدمت امیرالمؤمنین (ع) بودم. مردی وارد شد و عرض کرد: یا امیرالمؤمنین من شما را دوست دارم در پنهانی همان­طور که در آشکارا دوست می­دارم. حضرت با چوبی در دست داشته به زمین ساعتی می­زد. آن­گاه سربرداشت و گفت دروغ می­گویی. به خدا قسم چهرۀ تو را در میان چهره­ها و اسمت را در میان اسم­ها نمی­بینم. اصبغ گفت من از شنیدن این مطلب سخت در تعجّب شدم. در همین موقع مرد دیگری آمد. او نیز گفت: یا علی من تو را در پنهانی چنان دوست می­دارم که در آشکارا دوست می­دارم. حضرت با چوبی که در دست داشت به زمین می­زد. سپس سر برداشته و فرمود: «راست گفتی، سرشت ما سرشتی مورد رحمت است. در روز میثاق خداوند از آن­ها پیمان گرفت. هرگز کسی از این گروه خارج نمی­شود و کسی داخل آن­ها نمی­گردد تا روز قیامت.»        

- حضرت باقر (ع) فرمود: «خداوند میثاق شیعیان ما را به ولایت برای ما گرفته در حالی که آن­ها به صورت ذرّ بودند در روز اخذ میثاق به اقرار برای خدا به ربوبیّت و برای محمّد به نبوّت و بر حضرت محمّد خداوند امّتش را عرضه کرد در سرشت گل در حالی که به صورت شبح بودند. طینت آن­ها را از همان سرشت آدم آفرید. خداوند ارواح شیعیان ما را دو هزار سال قبل از بدن­ها آفرید و بر آن­ها عرضه داشت و به پیامبر اکرم و حضرت علی معرفی کرد. ما آن­ها را با اسلوب و طریقه صحبت کردن می­شناسیم.»                       

- پیغمبر (ص) فرمود: «امّت مرا در روز اخذ میثاق بر من عرضه کردند. پس اوّل آن­کس که به من ایمان آورد، و تصدیق من کرد بعد از بعثت علی­بن ابی­طالب (ع) بود و او صدّیق اکبر است.»

- از دم صـبـح ازل تــا آخـر شــام ابــد          

  دوستی و مهر بر یک عهد و یک میثاق بود      (حافظ)

- بدان که جماعت سعدای ازلی که سابقۀ محبّت لم یزلی، ایشان را در مرتبۀ علم و مقام و احدیت به محبّت ذاتی خود مخصوص گردانید، تا ابد بر صفت محبّت ذاتیه ثابت قدم خواهند بود؛ زیرا که خاتمه فرع سابقه است.      

- آه از روز اوّل، اگر آن روز، عنایت بود، طاعت سبب مثوبت است و معصیت سبب مغفرت و اگر آن روز عنایت نبود، طاعت سبب ندامت است و معصیت سبب شقاوت. شکر که شیرین آمد نه به خویشتن آمد. حنظل که تلخ آمد نه به خویشتن آمد کار نه به آن است که از کسی کسل آید و از کسی عمل، کار آن دارد که شایستۀ خود که آمد در ازل.                              

- بر عمل تکیه مکن زانکه در آن روز ازل      

  تو چه دانی قلم صنع به نامت چه نوشت        (حافظ)

- خواجه عبدالله انصاری گوید همه از آخر کار می­ترسند و عبدالله از اوّل. و خاتمه کار همان را آشکار می­کند که قضای الهی در امّ­الکتاب (لوح محفوظ و علم الهی) به آن پیش گرفته است.

- ملامتم به خرابی مکن که مرشد عشق             حوالتم به خرابـات کـرد روز نخست          (حافظ)

 

47.         روزه

- روزه در شریعت همان امساک از خوردن و آشامیدن است.

- در اصطلاح طریقت، روزه همان قطع توجّهات و امساک التفات را گویند از آن­چه جز حق باشد.

- روزه عبارت از وقت است که اهل سلوک در بدایت جهت تصفیّه و تجلیّۀ باطن، به زهد و پارسایی مشغول شوند و خویش را از بشریّت به مَلَکیّت درکشد.                    

- روزه یک سو شد و عید آمد و دلها برخاست      

  می میخانه به جـوش آمد و مِی باید خواست          (حافظ)

- بدان برای روزه سه درجه است: روزۀ عامّ، خاصّ و اخصّ. روزۀ عامّ، بازداشتن شکم و فرج از ارضای شهوات آن­هاست. روزۀ خاصّ، بازداشتن گوش، چشم، زبان، دست و پا و دیگر اعضاء از گناه است. روزۀ اخصّ، روزۀ دل است از مقاصد پلید و اندیشه­های دنیوی و به طور کلّی بازداشتن آن از هرچه غیر خداست.

-  ثواب روزه و حجّ قبول آن کس برد            که خاک میکدۀ عشق را زیارت کرد           (حافظ)

 

48.         روی

- روی، مراتب تجلّی را گویند در مادّۀ طبیعت، در خواب باشد یا در حالتِ بی­خودی.

- تجلّی صوری را گویند که در ابتدای سلوک، جهت تأنیس، سالک را بدان مشرّف می­فرمایند.

- بخت خواب آلود ما بیدار خواهد شد مگر

  زآنکه زد بر دیده آب از روی رخشان شما        (حافظ)

- روی در اصطلاح، وجه حقیقی را گویند.                                   

- دیدن روی تـو را دیدۀ جـان بین باید            وین کجا مرتبۀ چشم جهان بین منست             (حافظ)

- روشن از پرتو رویت نظری نیست که نیست     

    منّت خاک درت بـر بصری نیست که نیست           (حافظ)

 

49.         رؤیت

- رؤیت، دیدن است.

- بی­شک مشاهده حسّی تنها در مورد اجسامی صورت می­گیرد که دارای رنگ و مکان و محل باشند. بنابراین، در مورد ذات خداوند که فوق زمان و مکان است معنی ندارد. ذات پاک او نه تنها در دنیا با این چشم دیده نمی­شود، در آخرت نیز چنین خواهد بود.                                   

- وقتی موسی (ع) درخواست کرد: «ربِّ ارِنی اَنظُر اِلیک؛ پروردگارا، خویش را به من بنمای تا در تو بنگرم» خطاب آمد: «لَن ترانی و لـَْکن انظُر اِلی الجَبَلِ فاِن استقَّر مکانَهُ فسوفَ ترانی؛ مرا هرگز نخواهی دید امّا در این کوه بنگر، اگر بر خود استوار ماند مرا نیز خواهی دید.» و همین­که پروردگار بر آن کوه تجلّی کرد، آن­را با خاک یکسان ساخت و موسی بیهوش افتاد. (سوره اعراف- 143)

- یعقوب­بن اسحاق در نامه­ای از امام حسن عسگری (ع) سؤال کرد: آیا پیغمبر پروردگارش را دیده بود؟ امام در جواب نوشت: «خدای تبارک و تعالی از نور عظمتش به قلب پیغمبرش آن­چه دوست داشت، نشان داد.»

- عدّه­ای به امام صادق (ع) عرض کردند: شما درباره روایتی که آمده رسول خدا (ص) پروردگار خود را دیده چه می­گویید؟ هم­چنین آیا مؤمن در بهشت پروردگار خود را می­بیند؟ ... فرمود: «خداوند بزرگ­تر از آن است که به مشاهده چشم­ها درآید. باید دانست که رؤیت دوگونه است: یکی رؤیت به چشم. یکی رؤیت به قلب. هرکس مقصودش از رؤیت خدا، رؤیت به قلب باشد، او مصیب است و به خطا نرفته و هرکس مقصودش از آن رؤیت، رؤیت به چشم باشد، او دروغ گفته و به خدای تعالی و آیات او کفر ورزیده که رسول خدا (ص) فرمود: هرکس خدا را به خلق خدا تشبیه کند کافر است.»                    

و فرمود: شخصی از امیرالمؤمنین (ع) پرسید: ای برادر رسول خدا، آیا پروردگار خود را دیده­ای؟ حضرت فرمود: «من هرگز پروردگاری را که ندیده­ام، عبادت نمی­کنم و لیکن چشم­ها او را به مشاهده اعیان نمی­بینند، بلکه دل­ها او را به حقیقت ایمان می­بینند. چطور ممکن است مؤمن پروردگار خود را به مشاهده بصری ببیند و حال آن­که هرچیزی که در چشم بگنجد و در در رؤیت آید، آن­چیز بدون شک مخلوق است و مخلوق را هم به ناچار خالقی می­باید. پس هرکس چنین ادّعایی بکند، خدا را مخلوق و حادث دانسته و هرکس او را به مخلوقات تشبیه کند، برای او شریکی اتّخاذ نموده است. مگر نشنیده­ای کلام خداوند را که فرمود: لا تُدْرکه الْاَبصار وَ هو ِیُدرک الْاَبصار (انعام- 103)»                               

- خداوند در سوره نجم- 11 فرمود: «ما کَذَبَ الْفؤادُ ما رأی؛ دل، آن­چه می­دید، دروغ نگفت»

- راه تحصیل محبّت خدا و تقویّت آن برای آمادگی رؤیت و دیدار دو چیز است:

یکی، پاک ساختن دل از مشاغل و دل­بستگی­های دنیا و بریدن از ماسوای الله و پیوستن به او به وسیلۀ ذکر و فکر و آن­گاه بیرون کردن دوستی غیر خدا از دل. زیرا که دل مثل ظرفی است که زیاده از یک چیز در آن نمی­گنجد.

دوم، تحصیل معرفت خدا و تقویّت و توسعه و مسلّط ساختن آن بر دل.

راه اوّل، یعنی بریدن از علایق به منزلۀ پاک ساختن زمین است از گیاه خشک و طریق دوم، یعنی معرفت به منزلۀ افشاندن تخم در آن است تا درخت دوستی به بار آید.

 

50.         رهبانیّت

- رهبانیّت، کناره­گیری از خلق است و اعتزال از لذایذ دنیا برای اشتغال به عبادت و در اسلام نهی شده است. چنان که رسول خدا (ص) فرمود: «لا رهبانیّهًْ فِی الاسلام»

- رهبان از نظر لغوی کسی است که از خدا می­ترسد و در عرف به راهبان و صومعه نشینان مسیحی اطلاق می­شود. در سوره مائده- 8 آمده: «ذلک بِاَنَّ مِنهُم قسّیسینَ و رهباناً؛ برخی از آنان کشیشان و راهبانی هستند.»

رهبت، افراط در تعبّد است از فرط خوف لیکن در اسلام رهبانیّت نیست بلکه رهبانیّت اسلام، جهاد در راه خدا، نماز، روزه و ... است.                                                     

- رسول خدا (ص) فرمود: «هر پیامبری رهبانیّتی دارد و رهبانیّت این امّت جهاد در راه خداوندست.»

- رهبانیّت به این صورت فعلی از ابتدا در مسیحیت نبوده. در روایات آمده که رسول خدا (ص) به ابن مسعود فرمود: می­دانی رهبانیّت از کجا پیدا شد؟ عرض کرد: خداوند و پیامبرش آگاه­ترند. فرمود: بعد از عیسی (ع) جمعی از جبّاران ظهور کردند و مؤمنان سه مرتبه با آنان پیکار کردند و هر سه مرتبه شکست خوردند. لذا به بیابان­ها متواری شدند و به انتظار ظهور پیامبر موعود عیسی (حضرت محمّد ص) در غارها و کوه­ها به عبادت مشغول گشتند. بعضی از آنان بر دین خود باقی ماندند و بعضی راه کفر پیش گرفتند.        

- رهبانیّت، یک نوع عادت در عبادت است که نشانگر رهبه (خوف) است که با ترک دنیا و دوری از مردم و ترک ازدواج و گوشه­گیری و ... امّا در سورۀ حدید- 27 فرمود: «رَهبانیهًًْ ابتَدَعُوها ما کتبناها عَلَیهم؛ ما رها کردن این را که از خود درآوردند بر آنان مقرّر نداشتیم»

- اسلام با زهد نابجا و ریاضت نامشروع و رهبانیّت مخالف است.

- حضرت صادق (ع) فرمود: «شیعیان علی (ع) لب­هایشان خشک و مهربان و با محبّت هستند، حلم و علم دارند و با رهبانیّت شناخته شوند. اکنون با ورع و پرهیزکاری و عبادت به ما کمک کنید.»

و امام باقر (ع) فرمود: «شیعیان علی از دانشمندان و بردباران به شمار روند و از کثرت ذکر خدا لب­هایشان خشک و به هم چسبیده و در صورت­های آنان آثار رهبانیّت مشاهده می­شود.»

 

51.         رهبت

- رهبت، ترس است.                                                            

- کلمۀ رهبت به معنای خوف و مقابلش رغبت است.                           

- رهبت، خوف مستمری است که جریان پیدا کند و در مقابل رغبت و تمایل شدید است و حصول موضوعِ رهبت ایجاب می­کند که انسان مراقبه و توجّه به اعمال و وظایف الهی پیدا کند و پیوسته به عهد و پیمان­های خود در مقابل پروردگار متعال عمل کند.                                                   

- رهبت، ترسی است که با تحفّظ و خودداری همراه باشد.              

- رهبت از جنود عقل است و عبارت است از خوفِ از حق و آن نیز با رجای به رحمت منافات ندارد.

- در سوره بقره- 40 آمده: «وَ ایّای فَرهَبون؛ تنها از من بهراسید.»

- رهبت، ترس است و از وجل (ترس زنده­دلان و عابدان) برتر است. رهبت عیش را ببرد و او را در جهان از جهانیان جدا کند. نشانۀ آن این است که همۀ اعمال خود را جرم ببیند و نفس خود را به جریمه و سخن و گفتار خویش را در شکایت ببیند و همواره در سوز باشد. این ترس زاهدان است.

- وجل، ترس زنده­دلان است و ایشان را از غفلت رهایی دهد و راه اخلاص بر ایشان گشاده و اَمل کوتاه کند. رهبت از وجل بالاتر است. این رهبت عیش مرد را ببَرد و او را از خلق ببُرد.

از رهبت اشفاق پدید آید که ترس عارفان است.                                  

- ترس بر پنج نوع است: خوف، خشیت، وجل، رهبت، هیبت.                 

- گفته شده رهبت مقدّمه و زیربنای تقواست.

 

52.         رهرو

- رهرو، سالک الی الله است.

- تکیه بر تقوا و دانش در طریقت کافریست 

    رهـرو گر صـد هنـر دارد توکّـل بایدش            (حافظ)

- ای بی­خبر، بکوش صاحب خبر شوی         تا رهـرو نباشـی، کِـی راهبـر شوی          (حافظ)

 

53.   رئوف

- رئوف یعنی دارای رأفت و رأفت نیز شدّت رحمت است. بنابراین رئوف به معنی رحیم توأم با مبالغه یعنی بسیار مهربان خواهد بود.                                                      

- یکی از اسماء الهی «رئوف» است که به معنای بسیار مهربان و مشفق می­آید. از 11 مرتبه که در قرآن تکرار شده، 9 مرتبه با «رحیم» تلفیقی آمده که به رحمت عامّۀ او دلالت دارد که اقتضای بخشش و افاضۀ الطاف بی­حدّ و حصر می­نماید. در دعای جوشن کبیر، بند 45 آمده: «یا ارأف من کلّ رئوف؛ ای مهربان­تر از هر مهربانی.»

از مظاهر رئوف بودن؛ بخشش گناه­کاران، مهلت دادن به اهل معاصی، تأخیر عذاب، افاضۀ فضل­های بی­شمار و دادن مقام خاص به شفاعت کنندگان است.

لذا خداوند یکی از القاب پیامبر (ص) را رئوف نامیده است. در سورۀ توبه- 128 فرمود: «پیامبری بر شما آمد که گمراهی شما بر او ناگوار است و بر ایمان آوردن شما حریص می­باشد و بر مؤمنین بسیار مهربان و رحیم است؛ بالمؤمنین رئوف رحیم.»                                                

- شفقت و کرم و مهربانی بسیار از معانی رأفت است. از مظاهر رحمت او بر گناه­کاران این است که سایه شفقت را بر آنان می­اندازد و به بندگان خوب با مهربانی خاص، کرامت می­دهد.

لطف و بخشش از رأفت رئوف است و حق­تعالی به نحو احسن و اکمل نسبت به همۀ موجودات این صفت منحصر به فرد را جاری و ساری می­کند.

 

54.  ریا

-  از نظر لغوی ریا از رؤیت مشتق شده است و به معنی طلب منزلت و مقام در قلب مردم به وسیلۀ ارائه اعمال نیک می­باشد.                                                            

- ریا عبارت است از طلب کردن اعتبار و منزلت در دل­های مردم به وسیلۀ صفات یا خصال نیک و پسندیده یا آثاری که دلالت بر صفت نیک کند و آن از اقسام جاه­طلبی است. زیرا جاه­طلبی، طلب منزلت در دل­هاست از هر راهی که ممکن باشد.                                                        

- در سوره بقره- 264 آمده: «یا ایّها الّذین آمنوا لا تُبطلوا صدَقاتِکم بِالمِنِّ و الاَذِی یُنفِقُ ما لَهُ رئآءَ النّاس و لا یؤمِنُ باللهِ و الیَوم؛ ای مؤمنان صدقه­های خود را با منّت نهادن و آزردن تباه نسازید همچون کسی که از سَرِ نمایش دادن به مردم، دارایی خود را می­بخشد و به خداوند و روز واپسین ایمان ندارد.»

- ریا، تظاهر و خودنمایی و اظهار عمل به انگیزه جلب توجّه و ستایش مردم است.

- نشانه­های غفلت سه چیز است: حرص، ریا، عجب. پس ریا، نشانه­ای برای غفلت است. یعنی در افعال و اعمال و نیّتش خالص نباشد و به اغراض فاسده و قصدهای خبثه مثل تقرّب به اهل دنیا آلوده باشد.

- نام ریا به حکم عادت مخصوص است به طلب منزلت در دل­ها به عبادت و اظهار آن. پس حدّ ریا «نمودن طاعت خدای است بندگان را»                                              

- مقصود مرائی تقرّب به خداوند نیست هدف، تقرّب به خلق است.

- ریا، شرک خفی است که انسان کارهایی را که ظاهرش اطاعت پروردگار است انجام بدهد ولی هدفش تقرّب به او نباشد بلکه مقصود ایجاد مقام و جایگاهی در قلوب خلایق باشد تا او را احترام کنند و نیازش را برآورده سازند.

- امام صادق (ع) فرمود: «هرگونه ریایی شرک است. هرکه برای مردم کار کند پاداش او به عهدۀ مردم است و هرکه برای خدا کار کند ثوابش بر خداست.»                                  

- نبی گرامی اسلام فرمود: «ترسناک­ترین چیزی که بر شما می­ترسم شرک اصغر است.» عرض شد: «یا رسول الله شرک اصغر چیست؟» فرمود: «ریا»

- اصل و ریشۀ ریا به دوستی دنیا و فراموشی آخرت و غفلت از آن­چه نزد خدای متعال باشد.

-  بر حدیـث آمد کـه تسبیـح از ریا            همچو سبـزۀ گولْخَـن دان ای کیا                 (مثنوی)

 پس بدان که صورتِ خوب و نکو      با خِـصـال بَـد نیـرزد یـک تَسو

- ظاهر و باطن ریاکار با هم فرق می­کند. در خفیَْ در کارش کسل است ولی در میان مردم با نشاط و آداب آن را انجام می­دهد.                                                            

- ریای در عبادت مطلقاً حرام است و ریاکار نزد خداوند مغضوب است.

- در سوره ماعون فرمود: «فَوَیلٌ لِّلمُصَلّین ... الّذین هُم یُرائون»

- رسول خدا (ص) فرمود: «خداوند عملی را که در آن ذرّه­ای از ریا باشد قبول نمی­کند؛ لا یقبل الله تعالی عملاً فیه مثقالُ ذرّهًٍْ من ریا»

- اعمالی که جنبۀ عبادی ندارد موضوع ریا در آن چندان اهمیّتی ندارد، امّا کارهایی که جنبۀ اعتقادی دارد و قصد قربت می­خواهد مثل نماز، روزه، حج، زکات و ... ممکن است ریا آفتی بر آن شده و سبب بطلان آن گردد.

ریا در اصل ایمان، شدیدترین نوع ریا است و صاحبان آن از منافقان محسوب می­شوند که وعدۀ عذاب ابدی به آن­ها داده شده است و چه بسا از کفّار بدتر باشند. زیرا کفر باطنی و نفاق ظاهری، هر دو را در خود جمع کرده­اند. امّا ریا در اصل عبادت هرچند از مرتبه قبلی ضعیف­تر است سبب شرک اصغر می­شود. زیرا دیگران را در طاعت و عبادت خدای متعال شریک می­کند! ریا در نوافل و مستحبّاتی که اگر آنان را ترک کند مرتکب گناهی نمی­شود، امّا این مقدّمات ریا فراهم می­شود. (بازگویی مستحبّات مخفی، زمینه را برای ریاکاری بعد فراهم می­کند.)

-  گرچه بر واعظ شهر این سخن آسان نشود          تا ریـا ورزد و سـالـوس مسلـمان نشود       

     (حافظ)

- هرکس باطن خویش را برای خدا خالص کرد و قلبش را برای او خاشع نمود و هرچه در توان داشت انجام داد و باز خود را مقصّر دانست می­یابد که کوشش او مورد تقدیر واقع شده و از آن کسانی خواهد بود که امید خلاصی از ریا و نفاق برایش حاصل شود به شرط آن که در هر حال استقامت داشته باشد.    

- فارِغم از طُمطُراق و از ریا        قل تَعالوا گفت جانم را بیا               (مثنوی)

 

55.         ریاضت

- ریاضت، تحمّل رنج برای تهذیب نفس و تربیت خود یا دیگری است.

- در اصل ریاضت، رام کردن ستور باشد به منع او از آن­چه قصد کند از حرکات غیر مطلوب و ملکه گردانیدن او را اطاعت صاحب خویش در آن­چه او را بر آن دارد از مطالب خویش. در این موضع هم مراد از ریاضت، منع نفس حیوانی بود از انقیاد و متابعت قوّۀ شهویه و غضبیّه و آن­چه بدان تعلّق دارد و منع نفس ناطقه از متابعت قوای حیوانی و از رذایل نفس سرکش و ملکه گردانیدن انسان به طاعت و عمل به آن­چه که او را به کمال رساند.

- مُردن تن در ریاضت، زندگی­ست              رنج این تن، روح را پایندگی­ست               (مثنوی)

- ریاضت در اصطلاح اهل عرفان به معنی تمرین دادن نفس برای حصول صدق در نیّت و گفتار و کردار است. یعنی انسان با ریاضت به جایی رسد که همۀ نیّات قلبی و اعمال خود را برای حق­تعالی خالص قرار دهد.

ریاضت بر دو نوع است: «ریاضت اجباری» که سختی­های است که در اثر حوادث روزگار برای هرکس پیش می­آید و با صبر و شکیبایی باید آن­را تحمّل کرد. چه بسا همین سختی­ها، بلاگردان جان آدمی باشد. امّا «ریاضت اختیاری» که مخصوص سالکان و مؤمنان است که با اراده و آگاهی آن­را برمی­گزینند تا نفس امّاره خود را مهار زنند و به کمال مطلوب برسانند.                                              

-پس ریاضـت را به جـان شو مشتری       چون سپردی تن به خدمت، جان بری           (مثنوی)

ور ریـاضـت آیـدت بـی­اخـتـیـار          سـر بِنـِه، شکـرانـه ده، ای کـامـکار

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «باور کردن ریاضت، به خواندن حکمت و غلبه بر عادت­ها (ی ناپسند) است.»

- غرض از ریاضت سه چیز است:

یکی، رفع موانع وصول به حق و آن شواغل ظاهر و باطن است.

دوم، مطیع گردانیدن نفس حیوانی عقل را بر عملی که باعث کمال باشد.

سوم، ملکه گردانیدن نفس انسانی را به ثبات بر آن­چه مُعِدّ او باشد قبول فیض الهی را تا او را به کمال رساند.

- واصل شدن به حق با ریاضت و رفع انیّت متحقق می­شود.                  

- جهاد و ریاضت، قطع تعیّنات و اسقاط تعیّنات کند. آن­گاه غبار کثرات از جان و نفس سالک مراقب بیرون می­رود. چون به قصد معاوضه (و برای پاداش) نیست و غرض، وصل حق است، پس حق او را به خاطر کوشش روز و شبش به قرب خود می­کشاند. البتّه نظر اهل معرفت این است که کوشش و ریاضت، استقامت می­خواهد و آن انجام اوامر، ترک نواهی و پایداری همیشگی بر استدامت طریق است.                

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «کسی که ریاضت نفس خود را ادامه دهد، سود برد؛ من استدام ریاضتِهِ نفسه انتفع»

- بی­شک، مبارزه با نفس که خطرناک­ترین دشمن انسان است کاری بسیار دشوار است و به مجاهده و ریاضت نیاز دارد. البتّه مقصود از ریاضت ترک دنیا و رهبانیّت هندوها و پیروان کلیساها و یا چلّه­نشینی و عزلت صوفیان و اصحاب خانقاه نیست، بلکه مقصود، تمرین و وادار کردن خویش به کارهای خیر و سنن صالحه، از ادای واجبات و ترک محرّمات و سایر امور حسنه است. نفس طبعاً به دنبال آسایش و رفاه و بی­قیدی می­گردد. از این­رو باید در مبارزه با هوای نفس و کنترل آن سخت کوشید تا رام شده و آمادۀ اطاعت و فرمانبرداری شود.

- بزرگی فرمود: کسی که جملۀ علوم جمع کند و با جملۀ طوایف صحبت دارد، هرگز به جایگاه مردان نرسد مگر ریاضت یافته باشد به فرمان اِمامی یا ولیی از اولیا یا استادی راه رفته و حاذق ...

 

56.         ریحان

- ریحان، نوری را گویند که از غایت تصفیه از ریاضات در دل حاصل شود.

-  آتش سـوزان مـر ابـراهیم را          معجزات من گل و ریحان من        (کلیّات شمس)

 

57.         رین

- رین به معنای زنگار است. در سوره مطفّفین- 14 فرمود: «کلّا بَل رانَ عَلیَْ قلوبِهِم ما کانوا یَکسِبون؛ اعمالشان بر روی دل­هایشان زنگار گذاشته است.» و گناه بر قلب آنان ثابت و غالب شده.           

- رین به معنای چرک و پردۀ غلیظ است.                                   

- منظور از رین، گناه پس از گناه است تا آن جا که دل سیاه می­شود.                

- امّا رین به معنی زنگار یا غبار یا لایۀ کثیفی است که بر اشیاء گران­قیمت می­نشیند. این تعبیر قرآن نیز برای کسانی است که بر اثر خیره­سری و گناه زیاد، قلبشان نفوذناپذیر شده است.

- رین بر روی دل باعث حائل شده گناهان بین دل و تشخیص حق، آن­طور که هست، می­شود.

- باید که سالک الی الله مراقبه داشته باشد تا اگر خطایی از او سر بزند، زود آن­را به آب توبه و عمل صالح بشوید تا مبادا به صورت زنگار بر قلب او تأثیر بگذارد و ثابت و غالب شود.

- امام باقر (ع) فرمود: «هیچ بندۀ مؤمنی نیست مگر آن­که در قلب او نقطۀ سفیدی است که هرگاه گناه بکند، در جای آن نقطه سفید، نقطۀ سیاهی بیرون می­آید و اگر از گناه توبه کند، آن نقطۀ سیاه از بین می­رود و اگر گناه را ادامه دهد، سیاهی بیش­تر می­شود تا جایی که سفیدی را می­پوشاند و آن­گاه که سفیدی پوشیده شد، دیگر صاحب آن هرگز به خیر و خوبی برنمی­گردد. این است قول خدای تعالی: بَل رانَ عَلیَْ قلوبِهِم ما کانوا یکسبون»                                        

- امام حسین (ع) در روز عاشورا در برابر لشگریان کفر فرمودند: «این که شما با دستورم مخالفت می­کنید و به گفتارم گوش فرا نمی­دهید، بدین علّت است که شکم­های شما از مال حرام پر شده و بر قلب­های شما مُهر غفلت خورده است.»

ذ

نوشته شده توسط مدیر وب سایت on . Posted in الفبای سلوک

1. ذات

- ذات گاه به معنای طرف، حال و نفس­الشّیء آمده است.

- کلمۀ ذات در اصل مؤنث ذا به معنای صاحب و از الفاظی است که همیشه باید اضافه شود.

چیزی که هست بسیار استعمال شده در «نفس هرچیز» یعنی در آن چیزی که حقیقت هر شیء با آن محفوظ است. مثلاً وقتی می­گویند ذات انسان، معنایش آن چیزی است که انسان به وسیلۀ آن انسان است و ذات زید به معنای نفس انسانیّت خاصّه­ای است که به اسم زید مسمّی شده. بعید نیست که در اصل در این لغت «نفس ذات اعمال کذا: نفس صاحب فلان اعمال» بوده باشد. پس به منظور اختصار گفته باشند: «ذات اعمال: صاحب کارها» و یا تعبیر دیگری که این معنا را برساند و به تدریج اعمال را هم انداخته و تنها گفته­اند: «ذات»

- ذات هر چیز، حقیقت آن است از آن جهت که حقایق اسماء و صفات و نسبت­ها و اضافات را مرجع و منشأ است و همه به وی مضاف و منسوبند.

2. ذات­ الله

- ذات حق تعالی من حیث هی از همۀ اسماء و صفات معرّاست و از جمیع نسبت و اضافات مبرّا.

- ذات، چیزی است که قائم به خود باشد. اسماء و صفات و نعوت، آثار و علامات ذاتند و جز صاحب ذات، آن­ها را ندارد. آن­چنان است که «القادر» اسمی از اسماء الهی است و «قدرت» صفتی از صفات وی.

- بدان که اسماء حسنای الهی و صفات علیای ربوبی همگی حجاب­های نوری هستند از برای ذات احدیّتی که همۀ تعیّن­های اسمائی در آن ذات احد مستهلکند و همۀ تجلّی­های صفاتی در آن حضرت پنهان است.

زیرا غیب هویّت و ذات احدیّت برای هیچ­کس جز در تعیّن اسمی ظهور نمی­کند و در هیچ عالمی به جز در نقاب تجلّی صفتی ظاهر نمی­شود. او را در این مرتبۀ غیب هویّت، نه اسمی است و نه رسمی، نه تعیّنی برای او هست و نه از برای حقیقت مقدّس او حدّی است. در صورتی که اسم و رسم، خود حدّی و تعیّنی است.

3. ذبح

- ذبح، سر بریدن حیوان است. در اصل ذبح، پاره کردن گلوی حیوانات است.

- از استاد کامل سید عبدالکریم کشمیری سوال شد: ذبح گوسفند برای دفع گرفتاری­ها مؤثر است؟ در جواب فرمودند: «ذبح برای همه­ چیز خوب است.»

- در کتاب مصباح­الشّریعه در باب حج آمده: در وقت ذبح قربانی، حلقوم هویَْ و طمع خویش را ذبح کن.

- وقـت ذبـح الـلّـه اکـبـر مـی­کـنـی *** همـچنیـن در ذبـح نفـس کـشـتنـی (مثنوی)

تن چو اسماعیل و، جان همچون خلیل *** کـرد جـان، تکبیـر بـر جـسم نَبیـل

گشـت کُشتـه تـن ز شهـوت­ها و آز *** شـد ببسـم الله، بِـسـمـل در نـمـاز

وقتی می­خواهی سر حیوان را ببری، الله اکبر می­گویی. همین­طور وقتی می­خواهی نفسِ امّاره را در راه خدا قربانی کنی باید الله اکبر بگویی. چرا که با بزرگ داشتن و اعلیَْ و برتر دانستن حقیقی پروردگار عالم، هر مهمّی آسان شود.

جسم مانند اسماعیل است و روح چون ابراهیم (ع). همین که روح بر جسم شریف تکبیر می­گوید، جسم از شهوات و آزمندی می­میرد و با گفتن بسم­الله­الرّحمن­الرّحیم در نماز، قربانی حق تعالی گردد.

- سـر بـه پیـشِ قهـر نِـه، دل بـرقرار *** تـا بِـبُـرَّم حلـقـت اسمـاعـیـل وار (مثنوی)

سر بِبُرَّم، لیک این سر، آن سری است *** کز بُریـده گشـتن و مُـردن بَـری­ست

لیـک مقصـودِ ازل، تسـلیـم تـوست ***  ای مسـلمـان بایـدت تسـلیـم جست

- وصول بنده به معبود با وجود بقای انانیّت نفس ممکن نیست. ناچار باید وجودِ موهومِ بنده در ذات الهی فانی شود.

4. ذکر

- ذکر به معنای یادآوری، خواه با زبان باشد یا به قلب و یا هردو، خواه بعد از نسیان باشد یا از ادامۀ ذکر.

- مسلّم است منظور از ذکر خدا، تنها یادآوری به زبان نیست که زبان ترجمان قلب است، بلکه با تمام قلب و جان باید به خداوند توجّه داشت و یادآوری عملی را هم شامل می­شود.

- یکی از ارکان سلوک الی الله ذکر است. در کتاب روح و ریحان دربارۀ طریقۀ سلوک حضرت استاد سیّد عبدالکریم کشمیری یکی معرفت نفس بیان شده که معرفت نفس با مراقبه و مجاهده و ذکر و فکر حاصل می­شود.

- در توراتی که تحریف نشده آمده همانا موسی (ع) از پروردگار خود پرسید: «خداوندا، آیا تو به من نزدیک هستی تا با تو آهسته سخن بگویم یا از من دوری تا بلند بخوانم؟» خداوند به موسی وحی فرستاد: «ای موسی، اَنَا جلیس مَن ذکرنی؛ من همنشین کسی هستم که مرا یاد کند.»

موسی عرض کرد: «خداوندا، من باید در حالت مخصوصی تو را یاد کنم؟» خداوند فرمود: «ای موسی، در همه حال مرا یاد کن؛ اُذکرنی علی کلّ حال»

- هرکس حقیقتاً یاد خدا کند، مطیع او باشد. طاعت، علامت هدایت است. در واقع اساس هدایت از ذکر است. پس قلب خود را قبلۀ زبانت قرار بده و حرکت مده زبان را مگر به اشارۀ قلب و موافقت عقل و رضایت و ایمان.

- ذکر مؤثر به حال ذاکر آن است که بر دوام بوده یا بیش­تر اوقات با حضور قلب همراه باشد. ذکر بی­دوام یا بی­حضور بی­فایده است.

حضرت استاد سید عبدالکریم کشمیری می­فرمودند: «ذکر باید با طرب گفته شود نه با کسالت.» وقتی نفْس سالک خسته شد و احساس ضعف و بی­حالی کرد، حضورش در ذکر کم می­شود و تفرقۀ خاطر پیدا می­گردد.

و نیز بهترین چیز در سلوک مراقبه است. ذکر هم تابع مراقبه است. هرچه مراقبه بیش­تر باشد، ذکر تأثیر بیش­تری دارد.

چون طالب با شرایط بر ذکر مداومت نماید، معبود به صفت قهّاریت، افنای جمیع اِلـَْه باطله نماید و حقیقت «جاء الحق و زهق الباطل» ظاهر گردد.

ذکر حق پاک است، چون پاکی رسید *** رخـت بـربنـدد، بـرون آیـد پـلیـد (مثنوی)

در سوره عنکبوت-45 می­فرماید: «اِنّ الصّلاهًْ تَنهیَْ عَنِ الْفَحشاء وَ الْمنکر وَ لِذکرِ الله اکبر؛ همانا نماز از فحشاء و منکر باز می­دارد و به راستی یاد خداوند (از هر چیزی) بزرگ­تر است.»

امّا تا نفس به چیزی که غیر حق است تعلّق دارد، از لذّات و ریاست و دارایی و راحتی و ... ذکر خدا او را صافی نمی­شود.

- تأثیر اذکار به کمالش است که جمیع آداب و شرایط را دارا باشد و هم­چنین اجازۀ صاحب نَفَس بسیار مهم است.

- همیشه یاد خدا کن به خاطر این­که او تو را یاد می­کند، با این که از تو بی­نیاز است. پس یاد نمودنش تو را بزرگ­تر و مرغوب­تر و تمام­تر و سابق­تر از یاد تو برای اوست.

امّا در ذکر پروردگار اگر خود را ببینی، موجب ریا و خودنمایی و سفاهت و درشت­خویی با خلق و زیاد شمردن طاعت و فراموشی کرم و فضل او می­شود و با این اعتقاد، نتیجه­ای جز دوری از خدا حاصل نمی­شود و از گذشتن اوقات و عمر، چیزی جز وحشت به دست نمی­آید. پس هرگاه بنده ارادۀ ذکر خدا کند، باید بداند که تا حق، بنده را یاد نکرده و توفیق بر قدرت ذکرش نداده، هرگز نمی­تواند به یاد او مشغول باشد.

- در سوره بقره- 152 فرمود: «فَاذْکرونی اَذکُرکُم؛ پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم.»

- در حدیث قدسی آمده: «هر بنده­ای که بر قلب او اطّلاع پیدا کنم و در آن، تمسّک جستن به ذکر و یادم را غالب ببینم، سیاست امورش را خودم برعهده می­گیرم و خود هم­نشین و هم­سخن و انیسش می­شوم؛ کُنْتُ جَلیسَهُ وَ محادثَه وَ اَنیسَهُ.»

- در کتاب­های سیر و سلوک در باب ذکر آن­قدر تقسیمات نوشته­اند که خواننده را دچار حیرت می­کند. عمده در این باب آن است که یاد حق و محبوب اگر به زبان باشد آن­را «ورد» می­گویند و به لفظ تنها باشد «قالبی» و اگر به معنی لفظ توجّه شود «نفسی» می­گویند.

ورد اگر عدد داشته باشد «حصری» و اگر بی­عدد باشد «اطلاقی» گویند.

ذکر اگر به لسان نباشد و در قلب و روح توجّه کند آن­را «خفی» می­گویند.

5. ذکر تقلیدی و ذکر تحقیقی

- ذکر تقلیدی آن است که از راه دهان به گوش ظاهری رسد و چنین ذکری چندان مؤثر نباشد.

- ذکر تحقیقی آن است که به تصرّف تلقینِ صاحب نفَس در دل سالک افتد و رشد و شکوفایی به همراه دارد.

- ذکر باید تحقیقی باشد نه تقلیدی. زیرا آن­چه از افواه عوام یا از پدر و مادر به سمع او برسد و صورتی در دلش بندد، آن ذکر تقلیدی بود و چندان بر دل کارگر نیاید. هم­چنان که تا تخم پرورده نشود و نرسد، اگر بر زمین اندازند نروید. امّا اگر به تصرّف تلقین صاحب ولایت و مرشد کامل در زمین مستعد دل مرید افتد، روز به روز در تزاید بود تا به مقام شجرگی رسد.

6. ذکر جلی و ذکر خفی

- ذکر جلی، همان ذکر زبانی یا لسانی یا لفظی است و عبارت است از جاری کردن اسماء و صفات مذکور بر زبان. یعنی جهراً و آشکارا تسبیح و تحمید خدا کند و اسماء و صفات او را یادآوری نماید.

و سالک باید بر الفاظ آن مداومت نماید و از جهت دفع خواطر مراقبه داشته باشد و این با حضور قلب میسّر خواهد بود.

منظور از ذکر زبانی، همان تذکّر قلب است و اگر تنها به زبان آید و قلب متذکّر نشود، آثار بسیار کم است.

- از پیامبر (ص) نقل شده است که خداوند عزّوجلّ فرمود: «من با بنده­ای هستم که مرا ذکر گوید و یاد کند و لب­هایش با نام من حرکت کند؛ وَ تَحَرَّکْتَ بی شفتاهُ.»

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «خوش به حال نفسی که فرایض خداوندی را ادا کند ... و لب­هایش آهسته به ذکر خدا گویا باشد؛ همهمت بذکر ربّهم شفاههم»

- امام سجّاد (ع) در «مناجاتِ الذّاکرین» بیان می­دارد: «وَ مِنَ اَعْظَمِ النِّعَمِ عَلَیْنا جَرَیانُ ذِکْرِکَ عَلیَْ اَلْسِنَتِنا؛ از بزرگ­ترین نعمت­ها بر ما این است که ذکر تو بر زبان­های ما جاری است.»

- در مورد ذکر لفظی، اگرچه ذاکر مراتب و کمالات آن­را لحاظ نکند، حدّاقل یک عضو (زبان) مشغول می­شود و از گناه باز می­ماند.

- ذکر خفی یا همان ذکر قلبی، ذکری است که نیازی به تلفّظ زبان ندارد و ذهن و قلب، خود ذکر می­گوید.

- امام سجّاد (ع) در مناجاتِ الذّاکرین بیان می­دارد: «وَ َْانِسْنا بِالذِّکْرِ الْخفی؛ مارا به ذکر خفی همدم ساز»

- از حضرت استاد سیّد عبدالکریم کشمیری سؤال شد: آیا اذکار قلبی از لفظی بهتر است؟ در جواب فرمودند: «ذکر قلبی مراقبه­اش از ذکر لفظی بیش­تر است. لذا اثرش هم بیش­تر است.»

- شمس گوید: آن صوفی ارشد به مریدش گفت: «ذکر از ناف برآور!» گفتم: «نه، ذکر از ناف برمیاور، از میان جان برآور!» به این سخن در او حیرانی آمد.

- گفت: «ذکر می­خواهم» فرمود: «ذکری باید که از مذکور باز ندارد و آن ذکر دل باشد که ذکر زبان کم باشد.»

7. ذکر حقیقی

- باطن ذکر غیر از معنای ذکر است. همیشه سالک منتقل می­باشد از صورت ذکر به معنی ذکر، از نطق لسانی به نطق دل، به اندازه­ای که استعدادش مقتضی است.

معنی ذکر مدلول عبارت و صورتی است. عبارت از حروف ملفوظی (کلامی) و امّا باطن ذکر، حقیقت ذکر است و آن­چه مترتّب می­شود، از توجّه مذکور به طریق ذوق و وجدان نتیجۀ آن عروج است و سقوط احکام کثرت. و مراد از سقوط، مغلوب شدن است نه رفع کثرت بالکلّیه یعنی جانب حقیّت بر خلقیّت غالب آید.

- ذکر سبب دیدار مذکور می­گردد و سپس در سایر وجود ذاکر پخش می­شود و هرگاه چنین شد، ذکر زبان و ذکر قلب با هم هماهنگ گردد و قول خدای سبحان: «ما کذَب الْفُوادُ ما رأی؛ دل آن­چه را دید دروغ نگفت» (نجم- 11)

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «خدای سبحان را از روی بی­خبری یاد مکن و از روی بازیچه و بازی فراموشش مکن. به طور کامل او را یاد کن که دلت با زبانت و درونت با بیرونت همراه باشد. هرگز او را به صورت حقیقی ذکر نخواهی کرد تا آن­گاه که در هنگام ذکر و یاد او، خود را فراموش کنی و نیابی او را در کار خود. (یعنی همه کارت را فراموش کنی و فقط به یاد او باشی).»

8. ذکر کثیر

- در سوره احزاب- 35 فرمود: «وَ الذّاکرینَ الله کثیراً وَ الذّاکراتِ اَعَدَّ اللهُ لَهُم مَغفِرَهًًْ وَ اَجراً عَظیما؛ (خداوند برای) مردان و زنانی که خداوند را بسیار یاد می­کنند، آمرزش و پاداشی عظیم آماده کرده است.»

و در آیه 41 آمده: «یا ایّها الّذینَ آمنوا اذْکُرُ اللهَ ذکراً کثیراً؛ ای مؤمنان خداوند را بسیار یاد کنید.»

- ذکر کثیر آن است که انسان هیچ­گاه خدا را فراموش نکند. بدیهی است هرچه انسان بیش­تر به یاد خدا باشد، خدا هم بیش­تر به یاد او خواهد بود.

- ذکر کثیر به معنی واقعی کلمه یعنی «توجّه با تمام وجود به خداوند» نه تنها با زبان و لقلقۀ لسان.

- امام صادق (ع) در حدیثی فرمود: «مراد از ذکر کثیر تسبیح حضرت فاطمه (ع) است.» و در حدیثی دیگر فرمود: «یکی از سخت­ترین و مهم­ترین اموری که خدا بر خلق فرض کرده ذکر کثیر است.»

سپس فرمود: «منظورم این نیست که سبحان الله و الحمدلله و لااله­الّاالله و الله اکبر بگوید. اگرچه این هم جزئی از آن است و لکن منظور یاد کردن خداست به هنگامی که با حلال یا حرام مواجه می­شود، اگر اطاعت خدا باشد آن­را انجام دهد و اگر معصیت باشد ترک کند.»

- امام صادق (ع) فرمود: «سه چیز است که این امّت طاقت و توان آن­را ندارند ... سوم یاد خدا در هر حال است: ذکرُ الله علی کلّ حالٍ»

- رسول خدا (ص) فرمود: «هرکس خداوند را اطاعت کند، بسیار یاد او کرده است هرچند نماز و روزه و تلاوت قرآن او اندک باشد.»

- امام صادق (ع) دربارۀ پدرش امام باقر (ع) فرمود: «پدرم بسیار یاد خدا می­کرد. با او که راه می­رفتم، مشغول ذکر بود. چون با او طعام می­خوردم، او را مشغول ذکر می­دیدم و چون با مردم سخن می­گفت، سخن گفتن، او را از یاد خدا باز نمی­داشت. پیوسته می­دیدم زبانش به کامش چسبیده و مشغول ذکر لااله­الّاالله بود.»

9. ذلّت

- ذلّت به معنی خوار شدن، پستی و زبونی است.

- ذلّت به معنی خواری و ضدّ عزّت است. ذل گاهی به ضمّ و گاهی به کسر آید و به معنی نرمی است. ذل با ضمّ آن است که از روی قهر باشد و با کسر آن است که بعد از سختی و چموشی باشد.

- در سوره اعراف- 152 فرمود: «در زندگانی این جهان برای آن­ها خشمی از سوی پروردگارشان و خواری خواهد رسید و این­گونه دروغگویان را کیفر می­دهیم.»

- هر فضیلتی حدّ وسط است و هر طرف افراط و تفریط آن مذموم است. پس صفت تواضع که حدّ وسط است و طرف افراط آن کبر و طرف تفریط آن ذلّت است. هم­چنان که کبر، مذموم است خوار و زبون کردن خود نیز ناپسند است.

خداوند کارهای هر مسلمانی را به خود او واگذار کرده مگر خواری و ذلّت خود را؛ یعنی بر هیچ مسلمانی جایز نیست موجبات خواری و زبونی خود را فراهم آورد.

- امام صادق (ع) فرمود: «ما اقبح بالمؤمن اَن تکون له رغبهًْ تذلّهُ؛ آن­چه برای مؤمن قبیح­تر است آن است که میل و رغبتی در او باشد که اورا خوار و ذلیل کند.»

- کسی که به آن­چه خدا برای او مقدّر کرده راضی نباشد، خواه ناخواه چشم طمع به مال دیگران خواهد داشت. در نتیجه دست نیاز به سوی آنان دراز خواهد کرد و موجبات خواری و زبونی خویش را فراهم می­کند.

- حرصِ خوردن آنچنان کردش ذلیل *** که زبونی گشـت بـا پانصـد دلیل (مثنوی)

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «من غَلَب علیه الحرص عظمت ذلّته؛ هرکه حرص بر او غلبه کند خواریش عظیم شود.»

- چه بسا عزیزانی که اخلاق ناپسند و عمل خودشان آنان را به ذلّت و خواری انداخته و چه بسا مردم پست و کوچکی که صفات پسندیده آنان را عزیز و محبوب ساخته است.

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «مغلوب الشّهوهًْ اذلّ من مملوک الرّق؛ مغلوب شهوت خوارتر است از مملوک بندگی.»

زیرا کسی که شهوات بر او غالب باشد همیشه در دنیا در خواریِ سعی و طلب و رنج آن باشد و خواری اخروی او نیز خود ظاهر است. امّا غلام زرخرید و بندۀ مملوک، دیگر خواری اخروی ندارد.

10. ذو

- ذو کلمه­ای است به معنای صاحب و دارنده. در عربی در حالت رفع «ذو» و در حالت جر «ذی» و در حالت نصب «ذا» می­گویند.

- تثنیۀ آن «ذوان» است و جمع آن «ذوون» می­باشد. «یَحکُمُ بِهِ ذوا عَدلٍ منکُم» (مائده- 95) «ذات» مؤنث «ذو» است و به معنی صاحب نحو. «وَ السَّماء ذاتِ الحُبُک» (ذاریات- 7)و تثنیۀ آن «ذواتان» است. «... ذواتا افنان» (رحمن- 49)

11. ذوالجلال و الاکرام

- در قرآن در سوره رحمن در آیات 27 و 78 دوبار این اسم تکرار شده است: «ربّکَ ذوالجلال و الاکرام» (رحمان- 27) «جلال» یعنی شکوه و عظمت، «اکرام» یعنی بخشش و احسان؛ اگر حق تعالی به صفت جلال بر چیزی تجلّی کند، اثرش کبریایی و قهر و هیبت است و درون صفت جلال، جمال و لطف خوابیده است. به قول مولانا: «امروز براند، فردات بخواند»

خداوند صاحب کرامتی است که اکرامش دایم و لطفش بی­پایان و به قول شیخ شبستری: «لبش هر ساعتی لطفی نماید»

- هرکه را دل پاک شد از اعتلال *** آن دعایش می­رود تا ذوالجلال (مثنوی)

ذوالجلال و الاکرام نامی از اسمای حسنای خداست که به مفهوم خود تمامی اسمای جلالی و جمالی را دربر می­گیرد.

12.ذوالرحمه

- شفقت و بخشش و ترحّم خداوندی به نحو عام شامل اهل ایمان و کفّار می­شود. امّا به نحو خاص شامل افرادی است که قابلیت دارند و از عنایت ازلی بهره­مندند. او صاحب رحمت واسعه­ای است که به کرمش، همگان را تحت پوشش لطف خود قرار می­دهد.

- در سوره انعام- 133 فرمود: «الغنیُّ ذو الرَّحمهًْ»

ذو الرّحمهًْ معنایش این است که رحمت خدا شامل هر چیزی است. بنابرین عمومیتش از رحمان و رحیم بیش­تر است با این­که این دو نیز بر کثرت و یا ثبوت و استمرار دلالت دارد.

13. ذوالطّول (ذی­الطّول)

- ذِی الطّول دو معنا دارد: صاحب فضل و عطا که رمز مهر الهی است و صاحب قدرت که رمز قهر الهی است.

- خداوند صاحب نعمت فراوان است و جوادیت ذاتی سبب انتشار عطایا و فضل کثیر بدون منّت به موجودات شده است. چون نعمات او قابل شمارش نیست کسی نتواند احسان­های او را به حساب آورد.

- در سوره غافر- 3 آمده: «شدید العِقابِ ذی الطّول»

- به هر سخن کـه شنیـدی گمـار دل زنهار***که آیتی است سخن از مهیمن ذی­ الطّول

(ملک­الشعرا بهار)

- طول، انعامی است که مدّتش طولانی باشد. پس معنای ذوالطّول با منعم یکی است و لیکن ذوالطّول اخصّ از منعم است. چون تنها نعمت­های طولانی را شامل می­شود.

14. ذوالعرش

- جایگاه مخصوص ملکوتیان و بهشت، تحت آن کرسی و بالای آن عرش است. یا مقام ربوبی و تدبیر الهی را عرش گویند.

خداوند صاحب عرش به هر دو معنی است و دارنده حاملان عرش، مقرّبین از ملائکه هستند.

- در سوره بروج- 15 آمده: «ذوالعَرشِ المَجید»

«ذوالعرش» محیط به جمیع عوالم است به احاطۀ قیومی.

15. ذوالفضل

- حق تعالی بیش­تر از حدّ معمول احسان و نیکی می­کند و صاحب فضل کثیر و بزرگ است. دائماً با زیادتی و مزیّت بیش­تری و برتری، بندگان را مورد لطف خود قرار می­دهد و در سایه مرحمت و کرم خوانش عنایت می­کند.

در سوره بقره- 105 آمده: «والله ذوالفضل العظیم»

16. ذوالقوّه

- ذوالقوّه یکی از اسمای الهی است به معنای قوی با این تفاوت که این کلمه از قوی، رساتر است.

- ذوالقوّه، خداوندی که ناتوانی و سستی در ذات کبریایی او راه ندارد.

- قوّت نامتناهی حق چنان است که به استحکام نیروی ازلی، همه پابرجا هستند. اگر روزی به امرش حادثه­ای رخ دهد، پس خسارت بزرگی به بار آورد و همه را حیران کند.

- در سوره ذاریات- 58 آمده: «ذوالقوّهًْ المتین»

17.ذوالمعارج (ذی­المعارج)

- خداوند صاحب عروج و صعود است. بالا رفتن مقام بندگان و قرب به او که صاحب مقامات و ملکوت است و هر انسان و جن و ملک و ارواح را به اندازۀ نیّت و عمل به جایگاه معیّن صعود می­دهد. او صاحب درجات عالیّه است و به هرکس بخواهد عطا می­کند.

- در سوره معارج- 3 آمده: «مِنَ اللهِ ذِی­ المَعارج»

- نردبان حاصل کنید از ذی ­المعارج بر روید *** تعـرج الـروح الیـه و المـلائک اجمعـون

(دیوان شمس)

- ذی­ المعارج یعنی دارای درجات و طبقات بلند.

18.ذوانتقام

- او صاحب انتقام و کیفر دهندۀ حقیقی است مخصوصاً هرکس که شرک بورزد، به مظلوم ظلم نماید و قتل انجام دهد و ... در دنیا و آخرت تنها انتقام گیرنده اوست که عذاب می­کند و عقوبت می­نماید.

- در سوره آل­عمران- 4 آمده: «والله عزیزٌ ذوانتقام»

19. ذوق

- ذوق در لغت به معنای چشیدن است و بیش­تر استعمال قرآن دربارۀ عذاب و گاهی در رحمت نیز به کار می­رود.

در سوره فصّلت- 50 آمده: «اَذَقناهُ رَحمَهًًْ مِنّا؛ رحمتی از خویش بدو بچشانیم»

در سوره آل­عمران- 175 آمده: «کُلُّ نَفسٍ ذائِقَهًُْ المُوت؛ هرکس مرگ را می­چشد

- ذوق به معنای چشیدن و منظور چشیدن لذّت است و در اصطلاح، درک حضور و لذّت حاصل از تجلّیات و مکاشفات است.

- در اصطلاح اهل عرفان، ذوق نوری است که خداوند با تجلّی خود در دل دوستانش می­اندازد که به آن حق و باطل را از هم تمیز دهند بي آن­که از کتابی اخذ کرده باشند.

- ذوق، وجدان لذّت و قوّه تمیز باشد میان آن­چه مطلوب است از آن­چه نیست ... هم­چنین لذّتی که از تجربه و از این وجدان حاصل می­شود ذوق و ذوق حضور نام دارد.

- اهل کشف و شهود لذّت عقلی را ذوق گویند.

- ذوق، اوّل درجه شهود را گویند.

- صدق، بیداریِّ هر حس می­شود *** حسّ­ها را ذوق، مونس می­شود (مثنوی)

- خواجه عبدالله انصاری گوید: ذوق، پایدارتر از وجد و آشکاراتر از برق است و بر سه درجه باشد:

درجه اوّل، تصدیق طعم وعده (الهی) است که هیچ امیدی آن­را قطع و هیچ آرزویی آن­را عقب نمی­زند و هیچ توّهم جلوی آن­را نگیرد.

درجه دوم، اراده طعم انس است که هیچ شغلی به آن تعلّق نگیرد و هیچ عارضه­ای آن­را منصرف نکند و هیچ تفرقه­ای آن­را مکدّر نکند.

درجه سوم ذوق انقطاع است از وصل حاصل شود، ذوق همّت است که از جمع حاصل شود و ذوق راز و نیاز که از وصول عیان حاصل آید.

20. ذهاب

- رفتن و غیبت از خود است، بلکه اتمّ از غیبت است و آن ذهاب دل است از حسّ محسوسات به مشاهدۀ غیب.

- هرگاه عارف فانی و از فنای خود با ادراک نور کبریا لذّت برد او را ذاهب به صفت فنا گویند و این­جا محلّ امید رسیدن به اوایل مقامات و اواخر حالات است.

- کنون که گردید ذهاب جایم *** نهاد خورشید سـری به پایم (نورعلیشاه اصفهانی)

- در سوره صافات- 99 آمده: «اِنّی ذاهب اِلی ربّی؛ من به سوی پروردگارم می­روم.»

- ذاهب، رونده و درگذرنده است. در واقع نوعی حرکت و عزیمت است که از حالی که ساعتی قبل داشته و دور شده، به حال جدید که بهتر و افضل از قبلی است رو می­آورد. مثلاً از حزن و غم دور می­شود و به سرور و بسط روی می­آورد.

چنان که اهل بهشت وقتی وارد بهشت می­شوند می­گویند: «سپاس خدایی را که اندوه را از (دل) ما بُرد ... و از فضلش ما را در سرای ابدی جای داد که در آن رنجی به ما نمی­رسد.» (فاطر- 34 و 35)

د

نوشته شده توسط مدیر وب سایت on . Posted in الفبای سلوک

1. دارُالامان

- دارُالامان، مقام جانِ جانان است که عاشق را از هجران و رنج فراق ایمن می­سازد. (شرح مثنوی کریم زمانی دفتر سوم ص996)

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «اَلجَنَّهًْ دارالامان؛ بهشت خانه ایمنی است» و فرمود: «اذا آمنت بالله و اتّقیت محارمه احلّک دارالامان؛ هرگاه به خداوند ایمانی آوری و از حرام­های او بپرهیزی تو را در خانه امن فرو آورد.»

- آخر که به دارالامان رسیدی *** ایمن شـوی از فریب شیطان (قاآنی)

- انـدار آمـد در بخـارا شادمان ***پیش معشوق خود و دارالامان (مثنوی)

2. دارُالسّلام

- دارالسّلام یعنی خانه ­ای که از هر گونه آفت و بلایی به دور باشد و منظور از آن بهشت جاویدان است.

- اگر بهشت را دارالسّلام گفته­ اند به این جهت است که در بهشت هیچ شرّ و ضرری برای ساکنان آن وجود ندارد.

- دارالسّلام محلّی است که هیچ آفتی از قبیل مرگ، مرض، فقر و هیچ عدم و فقدان دیگر و نیز هیچ غم و اندوهی واردین را تهدید نمی­کند.

- در سوره انعام- 127 آمده: «لَهْم دارالسلام عِند ربّهم» و نیز در سوره یونس- 25 فرمود: «وَ الله یدعوا الی دارالسّلام.»

- پس بگوییدش: بیا اینجا تمام*** زود، که اِنّ الله یَدعو بِالسَّلام (مثنوی)

- دارالسّلام مقام فنا فی الله را گویند که اشارت است به استغراق در لُجّۀ جمع؛ زیرا که آن مقام سلامت سالک است از عَود و ردّ که گفته­اند: «الفانی لا یرد الیَْ اوصافه؛ فانی به اوصاف پیشین خود باز نمی­گردد.»

- زاهد غرور داشت سلامت نبرد راه*** رند از رهِ نیـاز بـه دارالسّلام رفت (حافظ)

3. دجّال

- دجّال به معنای کذّاب و دروغ­گوی است و عرب او را مسیح کاذب گوید.

- دجّال اکبر، دجّال شخصی است و آمدن او از علائم ظهور امام زمان (ع) است که پیش از ظهور آن حضرت پیدا شده و در دورۀ چهل روزه یا چهل سالۀ خود دنیا را پر از ظلم و کفر می­کند. دجّال همۀ عالم را می­گیر امّا به مکّه و مدینه نمی­رود و سرانجام مهدی موعود (ع) او دفع می­کند و به دست مسیح (ع) کشته می­شود و دنیا پر از عدل می­شود.

- دجّال مردی است یک چشم و سرخ روی با موهای کوتاه و پیچیده و سینه­ای پهن.

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «... کسی که ادعای او (دجّال) را تصدیق کند شقی و کسی که او را تکذیب کند، سعادتمند است. چشم راست ندارد و چشم دیگرش در پیشانی اوست. غالب پیروان او زنازاده­اند ...»

- امّا دجّال نوعی که مظهر دروغ­گویی است چنان­که مقاتل­بن سلیمان در علم حدیث که او را فاسق شمرده­اند و خدارا دارای جسم همانند انسان می­دانسته و به دروغ­گویی شهرت داشته و او دجّال جسوری بود و مدعی بزرگی بود و می­گفت از من هرچه غیر عرش بپرسید و وقتی می­پرسیدند در جواب می­ماند. و این نوع دجّال در همۀ اعصار هستند و اینان مدّعی روش باطل و علمدار لشگر شیاطن­اند.

- او به سرِ، دجّال یک چشم لعین *** ای خـدا! فریـادرس نِعمَ ­الْمُعین (مثنوی)

- رسول خدا (ص) فرمود: «خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد جز این قوم خود را از خطر وجود دجّال ترسانید.»

و نیز فرمود: «جز دجّال کسی که برای امّت من هراس­آورتر است پیشوایان گمراه کننده؛ ائمهًْ مظلّون.»

- کجاست صوفی دجّال فعل ملحد شکل؟ *** بگو بسوز کـه مهـدی دیـن ­پنـاه رسید (حافظ)

4. درجات

- درجه به معنی مرتبه و منزلت است که در آن بلندی منظور باشد. مثل پلّۀ نردبان و طبقه­های ساختمانی.

- درجه در معنی جاه و منزلت است در وقتی که از این معنی رفعت و بالا گرفتن در نظر گرفته شود نه این­که بر یک حالت ادامه داشته باشد.

- درجات، مراتب و مقامات سلوک را گویند.

- درجات همان مقامات شریفۀ همراه با معرفت و حالات مملوّ از رقّت در محبّت و کرامات بی­غل و غش در معامله است.

- کیمیایی ست عَجَـب بندگی پیر مغان *** خاک گشتم و چندین درجاتم دادند (حافظ)

- مؤمنان در یک مقام و یک مرتبه نیستند. هرچه ایمان بالاتر و معرفت کامل­تر و نفس مهذّب­تر و صفات حمیده قوی­تر و اعمال صالح نیکوتر و خالص­تر آورده شود و تقوا افزون شود، قابلیّت تفضّلات نیز بیش­تر و مقرّب­تر گردد.

- مقامات بهشتی را نیز درجات گویند که برای مؤمنین است امّا اختلاف درجات مثوبات از جهت اختلاف مراتب ایمان و تقوا و عمل صالح و ... است.

- در سوره بقره- 253 فرمود: «تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعضَهُم عَلیَْ بَعْضٍ ... وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ؛ برخی از آن پیامبران را بر برخی دیگر برتری دادیم ... و مقامات برخی از ایشان را بالا بردیم.» آیه دربارۀ پیامبران و برتری آنان نسبت به یک­دیگر است.

در قرآن درجات هم به معنی مراتب در بلندی و رفعت است و هم به معنی منزلت و عظمت آمده.

در سوره آل­عمران- 163 فرمود: «هُم دَرَجاتٌ عِنْدَ الله؛ آنان نزد خداوند درجاتی دارند.» یعنی کسانی که اعمالشان برای رضایت و خشنودی خداوند است در پیشگاهش جایگاه و منزلت­هایی دارند.

- صبر را سُلَّم کنم سوی دَرَج *** تا برآیم، صبرُ مفتـاح الفَرَج (مثنوی)

- مثل تقوا برای طاعات مانند آب برای درختان است و طبیعت درختان و میوه­ها در رنگ و طعم مانند درجات ایمان است. پس کسی که در بالاترین درجه تقواست و جوهر روحش صاف­تر باشد، با تقواتر است و هرکس چنین باشد، عبادتش خالص­تر و پاک­تر و به خدا نزدیک­تر است.

5. دَرد

- درد به معنای احساس رنج و ناراحتی شدید از نایافتن مطلوب است.

این درد هیچ ربطی به آن­­چه معادل وَجَع و اَلَم در زبان عربی است ندارد، بلکه مقصود آمادگی روحی انسان است برای پذیرفتن امور ذوقی و اسرار روحانی و چیزهایی که می­تواند انگیزۀ کارهای اساسی شود و نیروی حرکت سالک به سوی مقصود گردد.

- درد حالتی است که از خواهش و طلب بسیار حاصل آید.

- پس بدان این اصل را ای اصل ­جو*** هرکه را درد است، او بُرده ­ست بو (مثنوی)

- آتش ظاهری، با وجود هیزم تا وقتی باد محرّک آن نشود، در اشتعال نیاید. همین­طور آتش عشق که به مقتضای «اَلْعشق نار و حَطَبها اَکباد العاشقین» جگر و قلب عاشق مهیّا باشد، بی­مدد و محرّک درونی، قلب مکتوم است و آن محرّک، درد باشد. پس این درد مانند باد است که آتش افروزد. پس درد، حالتی است که از یاد محبوب یا توجّه و شنیدن سخن وی، مثل باد دَمۀ آهنگران در جوش می­آید و آن آتش آرمیده را در اشتعال و التهاب آورد.

- سینه خواهم شَرْحه شَرْحه از فِراق *** تـا بگـویـم شـرحِ دردِ اشـتیـاق (مثنوی)

- درد و بی­قراری در طلب چیزی، کلید باب وصال است. درد باطنی، انگیزه قوی و محرّک پرقدرت در رسیدن به محبوب و مطلوب است.

- اهل درد، عرفا هستند.

- هرکه او بیدارتر، پردَردتر *** هرکه او آگاه­تر رُخ زردتر (مثنوی)

- درد، حالتی را گویند که از محبوب صادر شود و محب طاقت حمل آن ندارد. (فرهنگ اصطلاحات عرفانی)

- بیماری و درد عشق دواپذیر نیست. زیرا آن­چه که مزیل بیماری باشد، شفا و شفای درد و بیماری عشق، به هلاکت و فنا نزدیک شده است.

- درمان درد عاشق ماءالحیوهًْ وصل است *** یا نوشـداروی مهـری یا شهـد دلنـوازی

(ادیب­ الممالک فراهانی)

- ای عشق! پیش هر کسی ،نام و لقب داری بسی

من دوش نـام دیگرت ،کـردم کـه درد بی دوا (دیوان شمس)

- عشق محبوب گدازندۀ تن، ربایندۀ دل و غارت کنندۀ جان است. امّا این معاملت نه با هر خس و دون­همّتی رود که این جز با جوانمردان طریقت و رایضان حضرت نرود که اندوه عشق دین به جان و دل خریدارند و هرچه دارند فدای درد و غم خویش کنند.

6. دُرد

- دُرد در لغت تیرگی شراب و روغن و امثال آن که در آخر می­ماند است.

واز روی اشارت کدورت شراب قهر و جلال است.

- ساقی سیـم سـاق مـن، گـر همـه دُرد می­دهد

کیست که تن، چو جام می ،جمله دهان نمیکند (حافظ)

حافظ گوید وقتی محبوب ذوالجلال همگان را محنت دهد و گرفتار قهر و عذاب کند جز عاشق صادق مانند جام می جهت استقبال آن شراب تمام دهن نمی­شود و به آن رضا نمی­دهد.

- و نیز به معنی تجلّی آثاری و تجلّی صفاتی آورده­اند.

- بـه بـوی دُردیـی از دسـت داده *** ز ذوق نیـسـتی، مسـت اوفتـاده

عصا و کوزه و تسبیـح و مسواک *** گِرو کرده به دُردی، جمله را پاک

7. دُردی­ کش یا دُردکش

- دُردکش، کاملان کوی محبّت را گویند که با ریاضت و مجاهدت هستی خود را مستهلک و فانی ساخته.

- بس تجربه کردیم در این دیر مکافات *** با دردکشـان هـرکـه درافتـاد برافتاد (حافظ)
- غلام همّـت دردی­ کشـان یکـرنگـم *** نه آن گروه که ازرق ردا و دل سیه اند (حافظ)

- کیست دردی­کش این میکده یا رب که درش

قبـلـۀ حـاجـت و محـراب دعـا مـی­بیـنـم (حافظ)

چون دُردی­کش کامل و مکمل فانی فی الله باقی بالله، صاحب مقام ارشاد عام و هدایت تام است؛ آن­که خلیفهًْ الله است و حق بر آینه دل او تجلّی کند و عکس انوار تجلّیات از دل او بر عالم فایض می­گردد- اوست که قبلۀ حاجات کلّ کائنات و محراب دعا و مناجات تمامی مخلوقات است.

- پیر دردی­ کش ما گرچه ندارد زر و زور*** خوش عَطابخش خَطاپوش خدایی دارد (حافظ)

- و نیز دردکش محبّت مرید متوسط­الاحوال را گویند که هنوز به محبّت مفرطه نرسیده.

- پیر میخانه چه خوش گفت به دردی­کش خود

که مگـو حـال دل سـوختـه بـا خامـی چند (حافظ)

8. دَرَکات

- دَرَک مانند دَرَج است لیکن درج به اعتبار صعود و درک به اعتبار نزول و پایین گفته می­شود و از همین­جاست که گفته­اند: درجات بهشت و درکات جهنّم.

- درک به معنی منزلت روبه پایین است. در واقع درکات، درجه عقب گردیدن است نه بالا رفتن.

- درجات، مراتب از پایین به بالا در مقابل درکات، مراتب از بالا به پایین است.

- منظور از درکات، طبقات جهنّم است که هفت تاست. امّا اختلاف آن با درجات بهشت در طرف عقوبات آن است. آن­هم هر اندازه کفر و شرک و ضلالت و عناد بیش­تر باشد، عقوبش شدیدتر می­گردد.

- در سوره نساء- 145 آمده: «اِنَّ المنافقینَ فِی الدَّرکِ الْاَسْفَلِ مِنَ النّار؛ منافقان در اُشکوبۀ فروترِ دوزخ­اَند.»

- رسول خدا (ص) فرمود: «بنده با بدخویی به پایین ­ترین درکات دوزخ می­رود.»

- این­که می­گوییم درکات، تنزّل است از رذیله­ای به رذیله­ای بزرگ­تر. مثلاً کسی فحش می­دهد این رذیله­ای­ست امّا آن­که زنا می­کند سبب می­شود از درکه­ای به درکه پایین­تر تنزّل کند. لذا خداوند فرمود منافق در درک اسفل جای دارد.

امّا هرگاه رذیله­ای مقام شد اگر آن رذیله از اصول باشد مثل تکبّر- که اکثر فرعون­ها این صفت را داشتند- در پایین­تر درجه جهنّم است. امّا اگر کسی یک­بار دروغ می­گوید یا یک­بار غیبت می­کند بِالنسبه در طبقه اوّل است. جایگاه­ها عرضی نیست طولی است. یعنی رذایل از نظر خرابی در طول هم­اند.

- خلاصه تمام درجات و درکات زاییدۀ اعمال خود آدمی است نه چیز دیگر.

- از درکـات جحیـم ،باخبر و بی­خبر ***در عرفات نعیم ،سرخوش بنشستمی (فیض کاشانی)

9. دروغ (کذب)

- دروغ، آن­چه که خلاف واقع گفته می­شود که یا نسبت به خود است یا نسبت به دیگری.

- دروغ، حرام است. زیرا در آن زیانی متوجّه مخاطب می­شود یا باعث می­شود تا مخاطب به خلاف واقع معتقد شود و این سبب جهل او می­گردد. در واقع دروغ، القاء خلاف واقع به دیگری است به سبب جهل او.

- دروغ اقسامی دارد:

1- دروغ در گفتار: یعنی خبر دادن از چیزها برخلاف آن­چه هستند و آن از عداوت یا حسد یا خشم ناشی می­شود که در این صورت از رذایل غضب است. یا از مال دوستی و طمع سرچشمه می­گیرد یا عادت است که در این حال از رذایل قوّه شهوت است.

2- دروغ در نیّت و اراده: و آن عدم خلوص نیّت برای خداست. در این حال تنها خدای سبحان برانگیزنده طاعات و اعمال او نیست و بهره­های نفسانی به آن آمیخته است و این دروغ به ریا برمی­گردد.

3- دروغ در عزم و تصمیم بر کار خیر: به این معنی که در عزم بر کار خیر نوعی سستی و ضعف و تردید وجود داشته باشد که با صدق در عزم مخالف و متضادّ باشد و این نیز از فساد و زبونی قوّه شهوت است.

4- دروغ در وفای به عزم: که گاهی نفس در حالتی به آسانی تصمیم می­گیرد. زیرا وعده دادن راحت است ولی در عمل وقتی حقایق به وقوع پیوست و قدرت و تمکّن حاصل شد، آن عزیمت به نابودی می­گراید و این نیز از رذایل قوّه شهوت و از انواع شره است.

5- دروغ در اعمال: این است که اعمال ظاهری وی دلالت بر صفتی نیک در باطن او می­کند به عبارت دیگر باطنش مثل ظاهرش یا بهتر از آن نیست و این حالتی غیر از ریاست. چون ریاکار در اعمال خود غیر از خدای تعالی را در نظر دارد و چه بسا در نماز به حال خشوع ایستاده و مقصودش غیر خداست و از نماز غافل است. ممکن است در ظاهر با آرامش و وقار راه رود در حالی­که درونش متصّف به این صفت نیست. پس چنین کسی در عمل کاذب است هرچند ریاکار نیست.

6- دروغ در مقامات دینی: مثل دروغ در خوف و رجا، زهد، تقوا، توکّل، تسلیم و دیگر فضایل اخلاقی. زیرا برای این فضایل اصولی است که نام­های آن با تحقق قابل اطلاق است و نیز حقایق و لوازم و غایاتی دارد و صادق حقیقی کسی است که به آن­ها نایل شده و هر که به آن نرسیده باشد، در ادّعای خود کاذب است.

- خدای بزرگ به موسی (ع) وحی کرد: «ای پسر عمران، دروغ می­گوید کسی که گمان می­کند مرا دوست دارد و در هنگامی که تاریکی شب همه­جا را فرا می­گیرد می­خوابد. آیا چنین نیست که هر عاشقی دوستدار خلوت با معشوق خود است؟»

- رسول خدا (ص) فرمود: «دروغ می­گوید کسی که گمان دارد مرا دوست دارد ولی با علی دشمنی می­کند.»

- امام صادق (ع) فرمود: «دروغ می­گوید کسی که ما را دوست دارد و از دشمنان ما بیزاری نمی­جوید.»

- دروغ چه کوچک باشد یا بزرگ، جدّی باشد یا شوخی گفتنش اشکال دارد. امام حسن عسگری (ع) فرمود: «همۀ پلیدی­ها در خانه­ ای نهاده شود، کلید آن خانه دروغ است.» و دروغ چون خلاف ظاهر کلام است و گوینده­اش نه در مقام مبالغه در گفتن است و نه به خاطر مصلحت بین دو نفر و یا قبیله که نزاع دارند است، دروغ موجب خراب شدن ایمان و دور شدن ملائکه از کاذب و کم شدن روزی و رسوا شدن میان مردم می­شود تا جایی که اگر کذب به خدا و رسول در ماه مبارک رمضان باشد سبب بطلان روزه هم می­شود.

- رسول خدا (ص) فرمود: «اگر پراکندگی دل­ها و دروغ­گویی­های شما نبود، بی­گمان آن­چه را من می­شنوم، شما نیز می­شنیدید.»

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «بنده مزّه ایمان را نمی­یابد تا دروغ را ترک کند چه شوخی باشد چه جدّی»

- گفـت پیغـمـبر نشـانـی داده است *** قلـب و نیکـو را محک بنهاده است

گفته است: الکذبَ رَیبٌ فِی الْقلوب *** گفـت: اَلصِّـدق طمـأنیـنُ طَـروب

دل نـیـارامـد بـه گـفـتــار دروغ *** آب و روغـن هیـچ نَفْـروزد فـروغ

دل مگـر رنجـور باشـد بَـد دهـان *** کـه نـدانـد چـاشـنــیِّ ایـن و آن

چون شود از رنج و علّت، دل سلیم *** طعـم کذب و راسـت را باشد علیم (مثنوی)

- در سوره نحل- 105 آمده: «تنها کسانی که به آیات خداوند ایمان ندارند دروغ می­بافند و همانانند که دروغ گویانند.»

- و از بدترین انواع دروغ، شهادت دروغ، قسم دروغ و خلف وعده است.

- رسول خدا (ص) فرمود: «همۀ دروغ­ها ثبت می­شود مگر دروغی که مرد در جنگ بگوید یا وقتی میان دو کس کدورتی باشد و میان آن­ها را اصلاح کند یا مرد با زن خود سخنی بگوید که او را خوش­دل سازد.»

- در هر مقامی که دروغ گفتن حسب شرع رواست تا توانی در آن دروغ صریح مگو بلکه «توریه» کن یعنی سخنی بگو که ظاهر معنی آن راست باشد اگرچه آن­چه را شنونده از آن می­فهمد دروغ بوده باشد- تا نفس به دورغ گفتن عادت نکند. مثلاً اگر ظالمی تو را بجوید و تو در خانه باشی به کسی می­گویی انگشت خود را در جایی بگذارد و بگوید او این­جا نیست.

در واقع توریه آن است که متکلّم خلاف ظاهر کلام خود را اراده کند و پوشیدن حقیقت چیزی و ظاهر کردن غیر آن است و آدمی را از دروغ بی­نیاز می­کند. گاهی به توریه و کنایه می­توان متوّسل شد تا راهی باشد که الفاظ نیز راست باشد اگرچه در معنی خلاف واقع را می­فهماند.

رسول خدا (ص) وقتی قصد سفری داشت مقصد را پنهان می­کرد (توریه) و چنین می­نمود که مقصد دیگری دارد تا خبر به دشمنان نرسد.

- از امام صادق (ع) دربارۀ قول خدا در داستان ابراهیم (ع) «قال بَل فَعَلَهُ کبیرهُم هذا فَسْئَلُوهُم اِن کانوا یَنْطِقون؛ گفت: بلکه همین بزرگشان چنین کاری کرده؛ اگر سخن می­گویند از خود آنان بپرسید.» (انبیاء- 63) سوال شد، فرمود: «نه بت بزرگ بت­ها را شکسته بود و نه ابراهیم دروغ گفت» پرسیدند: چگونه؟ فرمود: «ابراهیم گفت اگر سخن گفتن می­توانند از آن بپرسند. یعنی اگر سخن می­گویند، بت بزرگ هم این کار را کرده و اگر سخن نمی­گویند، بت بزرگ هم کاری نکرده. پس نه آن­ها سخن گفتند و نه ابراهیم دروغ گفت.»

و دربارۀ این آیه: «اَیَّتُهـَْا الْعِیرُ اِنَّکُم لَسـَْارقون؛ ای کاروانیان بی­گمان شما دزدید.» (یوسف- 70) سوال کردند، فرمود: «آنان یوسف را از پدرش دزدیدند. (امّا جام زرّین پادشاه را ندزدیدند) و وقتی برادران یوسف پرسیدند چه گم کردید؟ جواب دادند جام پادشاه را گم کردیم و نگفتند شما جام را دزدیدید.»

10. درویش

- درویش به معنای بینوا و فقیر و تهیدست و گوشه­نشین است. آن­که به اندک مایه از مال دنیا قناعت کند.

- درویش آن­را گویند که هیچ چیزش نباشد و در هیچ چیزی خلل نیابد و با کمال افلاس احتیاجش به هیچ­چیز و هیچ­کس نباشد.

آورده­اند که درویشی را ملِکی ملاقات افتاد. ملِک گفت از من حاجتی خواه. گفت من از بندۀ بندگان خود حاجت نخواهم. گفت این چه سخن است؟ گفت مرا دو بنده­اند که آن هر دو خداوندان تواند: یکی حرص و دیگری امل.

- بدان که درویش را ادب­هاست در باطن و ظاهر و مخالطت و افعال او و باید که آن­را رعایت کند. امّا در باطن او کراهت نباشد چیزی را که خدای عزّوجل او را بدان مبتلا گردانیده است از درویشی که آن از فعل اوست و نقیض آن حرام و باطل کنندۀ ثواب درویشی. رسول خدا (ص) فرمود: «ای گروه درویشان، به دل­های خود از خداوند راضی باشد تا ثواب درویشی را بیابید و الّا نیابید.»

و عالی­تر از آن بدان طالب و شاد باشد و نیز بر خداوند متوکّل باشد که قدر ضرورت او برسد و زیادت از کفاف را کراهت دارد.

امّا در ظاهر آن­که تجمّل (آراستگی) و تعفّف (از حرام و سوال از مردم دوری کند) اظهار کند و شکایت نکند و درویشی را ظاهر نگرداند. در سوره بقره- 273 فرمود: «یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ اَغنیاءَ من التَّعَفُّفِ؛ نادان آنان را- از بس که خویشتن­دارند- توانگر می­پندارد.» که ظاهر کردن درویشی و سوال عین شکایت است. و در اعمال آن­که توانگری را برای توانگری تعظیم ننماید و با توانگران نیامیزد و در مجالست ایشان رغبت ننماید که آن از مبادی طمع است که چون با ایشان بیامیزد او را ریا افتد و چون در ایشان طمع کند عصمت او منقطع گردد و چون با ایشان آرام گیرد گمراه گردد.

امّا در آداب اعمال آن است که به سبب درویشی در عبادت سستی نکند و از دادن اندکی که از او فاضل آید باز نباشد چه آن­که جهد مقل (بی­مقدار) است و فضل آن بیش از بخشیدن مال­های بسیار توانگران و باید که درویش در چیزی که بدو رسد در سه کار نگرد: نفس مال، غرض دهنده و غرض او در استدن.

- درویش آن­را گویند که به حسب حال، در پرتو نور تجلّی نیست گشته و در فنای از خود به بقای به حق رسیده. پس هرکه به مرتبۀ فنای فی­الله رسید و بقاء بالله یافت، درویش است و درویشی افلاس ذاتی و فنای خودی و محو هستی را گویند.

- بـادِ درویـشـی چـو در بـاطـن بـوَد *** بـر سـر آب جـهـان، سـاکـن بـوَد

گرچه جمله این جهان مُلکِ وی است *** مُلـک،در چشـمِ دلِ او، لاشـیْ است(مثنوی)

- امّا درویشان بر دو گونه­ اند: یکی درویشان به خدا و دیگر درویشانِ از خدا. درویشان به خدا کسانی هستند که حقیقتاً محتاج و مشتاق حقّ­اند. ولی درویشان از خدا کسانی هستند که از جانب حق­تعالی هیچ طاعت و قرب و محبّتی نیافته و همیان باطن چنتۀ دلشان از هر معرفت و حقیقت تهی است ولی طالب و شیفتۀ نام و نان هستند.

- فقـرِ لقمـه دارد او، نَـی فقـرِ حق *** پیش نقـش مُـرده ­ای کم نِـه طبق

ماهـیِ خـاکی بـوَد درویـش نان *** شِکل ماهـی، لیک از دریـا رَمان

مرغِ خانه است او، نه سیمـرغِ هوا *** لَوت نوشـد او، ننـوشـد از خدا (مثنوی)

- گروهی که خود را قلندر خوانند و درویش، نه معنی تصوّف را فهمیده­اند و نه از راه و رسمِ دین ایشان را اثری و نه از خدا و پیغمبر آنان را خبری است. روزگار خود را به گدایی و سؤال از مردم صرف نموده و نام درویشی و ترک دنیا را بر خود بسته­اند و این گروه از پست­ترین طوایف عالم­اَند.

- روزی فقیری به نزد حکیم حاج ملّا هادی سبزواری (م 1289) آمد و خواستار مقداری سرکه شد. حاجی با آن­که سخن کوتاه می­گفت: با صدای بلند فرمود: نداریم. گفت: در فلان گوشه زیرزمین سرکه است! حاجی فرمود: درویش، از چشم تو پرده­ای برگرفته­اند که چنین می­کنی، پرده­ها هست که باید برگیرندش.

- توضیح بیش­تر در حرف فاء «فقیر» بعداً می­ آید.

11. دست (ید)

- از جمله اعضای هفتگانه که حفاظت آن لازم است دو دست آدمی است که اکثریت کارهای فعلی انسان بدان مرتبط می­باشد.

چه آن­که قبض و بسط، عطا و منع از طریق این عضو تحقق پذیرفته و با دو دست انجام می­گیرند. در افعالی همانند وضو، تیمّم، نماز، جهاد، حج، زکات، انفاق و اُکل و شُرب، به دست گرفتن قرآن، مساعدت و کمک به برادران دینی، مانع شدن از ظلم ظالم به مظلوم و ... دست­ها دخالت تام دارند.

از آن­طرف سیلی زدن به یتیم، قبض اموال نامشروع، دست زدن به نامحرم و نجاسات و ... را می­توان از جمله تخلّفات این عضو نام برد.

مراقبۀ دست و انگشتان و حفظ آن­ها از گناهان کار ساده­ای نیست، بلکه اهتمام همیشگی لازم دارد. قرآن کریم در مورد پا خیلی کم متذکّر شده ولی در مقابل، استعمالات زیادی در مورد دست شده است.

در سوره نور- 24 آمده: «یوم تَشْهَدُ عَلَیْهِم اَلْسِنَتُهُم وَ ایْدیهم وَ اَرْجُلُهم بما کانوا یَعْلَمون؛ در آن روز زبان و دست و پاهایشان بر ضدّ آن­ها به اعمالی که مرتکب شده­اند شهادت می­دهند.»

حضرت حق گناهان و سیّئات را نیز به «دست» که مظهر قدرت بوده، نسبت داده و می­فرماید: «ظَهَرَ الْفاسد فِی الْبَرِّ و الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ اَیْدیِ النّاس؛ فساد در خشکی و دریا به خاطر کارهایی که مردم با دستانشان انجام داده­اند، آشکار شده است.» (روم- 41)

- امام صادق (ع) فرمود: «زکات دست، بخشندگی و سخاوت است از آن­چه خدا انعام کرده و به کار گرفتن آن در نوشتن علوم و رهنمودهایی است که مسلمانان در طاعت خدای متعال از آن بهره ­مند شوند و نیز آن­را از هر شرّ و بدی نگهدارد.»

- و دیگر اعمال خیری که با دست صورت می­گیرد:

دست کشیدن بر سر یتیم؛ امام صادق (ع) فرمود: «هیچ زن و مرد مؤمنی نیست که با مهربانی بر سر یتیمی دست بکشد مگر این­که خداوند به عدد هر مویی که دستش را بر آن می­کشد حسنه ­ای برای او می­نویسد.»

دست دادن و مصافحه کردن؛ امام صادق (ع) فرمود: «پاداش دست دادن شما به یک­دیگر همانند پاداش جنگ­جویان در راه خداست.»

- دعا کردن؛ امام صادق (ع) فرمود: «در حال دعا باید دو دست را بالا گرفت، زیرا این حال رغبت به دعا را نشان می­دهد.»

- صدقه دادن؛ امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «آن­که دست به دست سائل می­رساند (و به او چیزی می­دهد)، دست خود را به سوی دهانش آورده و ببوسد که صدقه پیش از آن­که به دست سائل برسد، خدای عزّوجلّ آن­را می­گیرد که ... یأخذ الصّدقات (توبه 104)»

- اگر نظارت و رسیدگی و مراقبت از این عضو در امور فردی و اجتماعی رعایت شود، آن دست، دست خدایی شده و هرچه از او به ظهور رسد، الهی و ملکوتی و حقیقی می­باشد و موجب خشنودی ربّ می­گردد.

- چون قبول حق بوَد آن مردِ راست *** دست او در کارها دست خداست

- داد ده مـا را، ایـن غـم کـن جدا *** دست گیر، ای دست تو دستِ خدا  (مثنوی)

- ید یا دست در لغت به پنج معنی آمده:

1- دست؛ عضو مخصوص بدن و اصلش یدی است. زیرا جمعش اید و یدی می­باشد.

2- به طور استعاره دربارۀ نعمت و عطیّه هم به کار می­رود «یا باسط الیدین بالعطیّه» و در سوره مائده-64 فرمود: «یَداهُ مَبسوطتان یُنْفِقُ کیف یشاء؛ دست­های او باز است و هرگونه بخواهد می­بخشد.»

3- برای مالک بودن و در اختیار داشتن هم معنی می­شود. مثل هذا فی ید فلان؛ یعنی این در اختیار و مالکیّت اوست.

4- به معنی قدرت و قوّت و نیرو هم آمده. در سوره آل­عمران-26 فرمود: «بیدک الْخَیر اِنَّکَ عَلیَْ کلّ شیءٍ قدیر؛ نیکی در کف توست بی­گمان بر هر کاری توانایی» و در سوره فتح- 10 فرمود: «یَدُ الله فَوقَ ایدیهم؛ دست خدا بالای همۀ دست­هاست.»

نی که اوّل دسـت یـزدان مجید *** از دو عالـم پیش­تر عقل آفرید؟ (مثنوی)

کمـان ابرویـت را گـو بزن تیر*** که پیش دست و بازویت بمیرم

5- به دهر و روزگار هم تشبیه شده؛ ید الدّهر؛ دست روزگار.

- رسول خدا (ص) فرمود: «مؤمن کسی است که مردمان از دست و زبان او در آسایش باشند.»

12.دست افشاندن

- اشاره دارد به دست برداشتن ازدنیا و آخرت در راه معشوق.

- رهی سر کن خـدا را ای سبک دست*** که جان از جسم ،دست افشان برآید (صائب تبریزی)

13. دست زدن (کف زدن)

- محافظت و مراقبت وقت را گویند.

- ما را زهوای خویـش دف ­زن کردی*** صد دریا را ز خویش کف­ زن کردی (کلّیات شمس)

- دست زدن (کف زدن)، تواجد را گویند که به علّت فرح بالله است آن­گاه که مرادش را به مشاهده دریابد.

- چو در دست است رودی خوش ،بزن مطرب سرود خوش

که دست افشان غـزل خوانیـم، و پا کوبان سر اندازیم (حافظ)

- هین دف بزن هین کف بزن، کاقبال خواهی یافتن

مردانه باش و غـم مخور،ای غمگسار مرد و زن (کلّیات شمس)

14. دستگاه

- دستگاه به معنی قدرت و شکوه و جلال است.

- حصول جمیع صفات کمال است با وجود قدرت بر هر صفتی.

- بعد از این می­ده، ولی از کس مخواه *** ما بـدادیمت ز غیـب، این دستـگاه

هیـن ز گنـج رحـمتِ بـی­ مَـر بـده *** در کـفِ تو خـاک گـردد زر، بـده (مثنوی)

15.دستگیری

- دستگیری به معنی مدد و اعانت و یاری کردن است و در اصطلاح، ارشاد و هدایت کسی را در طریقت گویند.

- سالک در الی­الله محتاج به وجود استاد و شیخ راه رفته و حاذق است تا با مصاحبت و دستگیری او این راه پرخطر را به سلامت طی کند.

- دست را مسپار جـز در دست پیر *** حق شده ­ست آن دست را دستگیر (مثنوی)

- از عالم ربّانی استاد سید عبدالکریم کشمیری سوال شد: سالک به چه مرتبه ­ای از سلوک باید برسد تا دستگیری دیگران کند؟ در جواب فرمودند: به مقام کشف و شهود.

- شیخ کامل مکمل به جدّوجهد و عنایت برایش فتح حاصل شده و به مقامات عرفانی رسیده و دستگیری خلق خدا کند.

- گاه باشد کاملی ناقصی را اجازه دهد که طالب را رشاد و دستگیری نماید و این با شرایط ارشاد منافات ندارد که به نَفَس کامل است.

- ای هـمه تـو، ناگـزیـر مـن تـو باش *** اوفـتـادم، دسـتـگیـر مـن تـو باش

مانـده­ ام در چـاهِ زنـدان پـای ­بـست *** در چنین چاهم که گیرد جز تو دست

16.دشمنی

- دشمنی از جمله صفات نکوهیده است و آن غیر مراء و مجادله است. در واقع خصومت لجاجت است تا حقّی یا مالی را به دست آورد.

- دشمنی و عداوت دو نوع است: یا آن­را در دل پنهان دارد و منتظر فرصت مناسب برای ابراز آن است که آن حقد و کینه باشد. یا آن­را ابراز می­کند و اظهار نماید و درصدد آزار و اذیت او برآید. و این ثمرۀ قسم اوّل است. زیرا که چون عداوت قوّت گرفت و دشمنی شدید شد دیگر نمی­توان آن­را پنهان کرد.

- دشمنی شجره­ ای است که جز اندوه و اَلَم ثمره­ای ندارد و آتشی است که جز دود کدورت از آن برنخیزد.

بغض و عداوت نفس را بیمار و روح را متألّم می­سازد و آدمی را از بساط قرب الهی دور و از مرافقت ساکنان عالم قدس مهجور گرداند.

حضرت صادق (ع) فرمود: «هرکه تخم عداوت بکارد، همان را که کاشته درو می­کند؛ من زرع العداوهًْ حصد ما بذر»

- اظهار دشمنی درجاتی دارد: دوری کردن و سخن نگفتن با وی، درشتی و خشونت کردن در گفتار، تحقیر و اهانت، اطاعت نکردن، سعی در بدی کردن و تباه کردن حاجات وی.

دشمن هیچ خیری را برای طرف مقابل نمی­خواهد و در صدد آزار و ضرر رساندن به اوست.

- عاقل در حالتی باقی نمی­ماند که مضرّات دشمن به او برسد. پس باید سعی نماید که با دشمن رفتار دوستانه و گفتار مشفقانه داشته باشد و با مهربانی و شکفتگی با او ملاقات کند. نسبت به او نیکی کند تا دشمنی از دل او برطرف کند.

- درخت دوستی بنشان که کام دل ببار آرد*** نهال دشمنـی برکن که رنـج بیشمار آرد (حافظ)

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «یک دشمن بسیار است؛ انّ عدوّا واحدا لکثیر»

صد دوست اگر توراست،بهر تو کم است*** یک دشمن اگر توراست،خود بسیار است

- لقمان حکیم به فرزندش فرمود: برای خود هزار دوست بگیر و هزار دوست کم است و یک دشمن برای خویش مگیر که یک دشمن هم زیاد است.

- امیرالمؤمنین (ع) به پسرانش فرمود: «ای پسرانم، بپرهیزید از درافتادن با مردمان که از دو تیره به در نباشند یا خردمندی که برای شما نیرنگ به کار برد یا نادانی که در برابر شما شتاب کند. و آغاز به سخن نر است و جواب ماده و چون همراه شوند به ناچار نتیجه آرند.»

- امّا خطرناک­ترین دشمن انسان، دشمن درونی او (نفس امّاره) است و مبارزه با آن کاری بس دشوار است و به مجاهدت و ریاضت نیاز دارد.

امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «لا عدوّ اعدی علی المرء من نفسه؛ هیچ دشمنی برای انسان از نفس او دشمن­تر نیست.»

و باز فرمود: «هواک اعدی علیک من کلّ عدوّ فاغبله و الّا اهلک؛ هوای نفس تو دشمن­ترین دشمنان توست. کوشش کن تا بر آن غلبه کنی وگرنه هلاکت خواهد کرد.»

سعدی در گلستان گوید از عارفی سوال کردند معنای این حدیث پیامبر را که فرمود نفس تو از همۀ دشمنان با تو دشمن­تر و از همه نسبت به تو خطرناک­تر است چیست؟ فرمود: برای این­که به هر دشمنی اگر نیکی کنی و آن­چه می­خواهد به او بدهی با تو دوست می­شود جز نفس که هرچه خواسته­های او را برآورده کنی، دشمن­تر می­گردد.

- دوستی و دشمنی برای خدا (حبّ و بغض) فضیلت بسیار دارد. رسول خدا (ص) فرمود: «هرکه در راه خدا دوستی و دشمنی کند و برای خدا عطا و منع کند از برگزیدگان خداست.»

- دشمنی در راه خدا این است که با انسانی به سبب نافرمانی و معصیت و مخالفت او با اوامر الهی دوستی نکند و عملش را ناپسند می­دارد و او را از قرب حق به دور می­بیند. لذا نمی­تواند با او قرین شود و بوی مخالفت او سبب می­شود از او فاصله بگیرد.

17. دعا

- دعا به معنی خواندن و حاجت خواستن و استمداد است.

- در سوره بقره- 186 فرمود: «وَ اِذا سَأَلَکَ عِبادی عَنّی فاِنّی قریبٌ اُجیبُ دَعْوَهًَْ الدّاعِ اِذا دَعانِ؛ و چون بندگانم دربارۀ من از تو پرسند من نزدیکم دعا کننده چون مرا بخواند دعای او را پاسخ می­دهم» و در سورۀ غافر- 60 فرمود: «قال ربّکم اُدعونی اَستَجب لَکُم» از این دو آیه روشن است که هرکس خدا را بخواند، حتماً خداوند اجابت خواهد کرد.

- گفت حق: گر فاسقی واهل صَنَم *** چون مـرا خوانـی، اجابت­ها کنم (مثنوی)

- امّا این­که بیش­تر دعاها به اجابت نمی­رسد؛ یا از آن است که صلاح بنده نیست. خدا می­داند و بنده نمی­داند و در این صورت دعا، دعا نیست که قبول شود بلکه نفرین است.

شکر حـق را کان دعـا مردود شد *** من زیـان پنـداشتـم ،آن سـود شد

بس دعاها کان زیان است و هلاک *** وز کـرم مـی ­نـشنـود یـزدان پاک(مثنوی)

یا آن است که در دعا اخلاص نیست و در حین دعاها به جاهای دیگر هم تکیه نموده است. وقتی که انسان خود را مضطّر دید و از هرچه غیر او ناامید شد، حتماً اجابت خواهد گردید که: «أَمَّن یجیب مضطّر اذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السّوء؛ آن کسی که درمانده، چون وی را بخواند پاسخ دهد و بلا (ی او را) می­گرداند.» (نمل- 62)

و مراد از اضطرار آن است که راه علاج را از هر سود بسته بیند.

- کسی از امیرالمؤمنین (ع) سوال کرد: بین زمین و آسمان فاصله چه­قدر است؟ فرمود: به اندازۀ دیدن چشم و دعای مظلوم. که ... دعای مظلوم سریع به آسمان معنوی که فرشتگان در آن هستند می­رسد. مظلوم دو قسم است: یک دسته گروهی که تکیه بر فامیل، قدرت، مقام و دیگر افراد دارند که دعایشان خالص نیست. دوم مظلومی که دستش از همه­جا کوتاه است و تکیه­گاهی به غیر از خدا ندارد. این گروه دعایشان خالص است و زود مستجاب می­شود.

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «دعا چهار شرط دارد: حضور قلب، خلوص باطن، معرفت نسبت به خدا و انصاف در آن­چه که می­خواهی.»

- گروهی نزد امام صادق (ع) آمدند و گفتند: ما خدا را می­خوانیم، امّا او استجاب نمی­کند! فرمود: «چون شما کسی را می­خوانید که او را نمی­شناسید.»

- خدای تعالی فرمود: «گاهی بنده از من حاجتی می­طلبند و من آن­را برآورده می­سازم ولی او گناه می­کند. به فرشتگان می­گویم این بنده خود را با گناه مورد خشم من قرار داده و خود را مستحق محرومیّت از نعمت کرده است. پس از این به خواستۀ خود نزد من نایل نخواهد شد مگر به بندگیم گردم نهد.»

- در روایات دربارۀ افرادی که قلبشان مشکل دارد و دعایشان مستجاب نمی­شود چنین آمده: 1- خداوند دعای قلب بوالهوس را قبول نمی­کند (قلب لاهٍ) 2- خداوند دعای قلب غافل را قبول نمی­کند (قلبٍ غافلٍ) 3- خداوند دعای قلب اشتباه­کار را قبول نمی­کند. (قلبٍ ساهٍ)

- مردی از بنی اسرائیل چهل شب به دعا و راز و نیاز و شب­زنده­داری پرداخت و از خداوند حاجتی خواست امّا حاجتش برآورده نشد. پس نزد حضرت عیسی (ع) آمد و شکایت کرد و از وی خواست برایش دعا کند. عیسی (ع) وضو گرفت و دعا کرد. خداوند به عیسی وحی کرد: ای عیسی، این شخص از آن در وارد نشد که باید وارد می­شد. او مرا می­خواند ولی در قلبش دربارۀ تو شک دارد. چون با این شک مرا می­خواند تا گردنش خشک می­شد یا ناخن­هایش خشک می­شد، دعای او را قبول نمی­کردم.

- وقتی بنده می­گوید: ای خدا، چنین کن و چنان مکن. این گفتن مثل آن است که رعیت به پادشاه گوید: آن کوزه را بگیر و این کوزه را مگیر. یعنی می­گوید این­را مکن و آن­را بکن.

بنده باید از نیاز به بی­نیاز خواهش و تمنّا و درخواست کند نه آن­که امر نماید، که این در بارگاه کبریایی عین خطا و عصیان است. لذا در دعاها امامان به ما آموخته­اند که این­طور بگوییم: «اللّهمّ اسئلک؛ خدایا از تو درخواست می­کنم.» و «اللّهمّ ادعوک؛ خدیا تو را می­خوانم.»

- دعا کردن آدابی دارد که برخی عبارتند از:

دعا را با ثنا و ستایش خداوند و یادآوری نعمت­ها آغاز کند. دیگر آن­که با حضور قلب و توجه کامل دعا کند. با معرفت به خدا و ایمان صحیح دعا کند. از گناهان توبه و استغفار نماید که رسول خدا (ص) فرمود: «بهترین دعا استغفار است.» (دایرهًْ المعارف تشیع ج7). در دعا کردن دیگران شریک کند. حضرت موسی­بن جعفر (ع) فرمود: «هرکس برای برادر مؤمن خود غایبانه (پشت سرش) دعا کند از عرش او را ندا کنند که از برای تو صدهزار برابر است از آن­چه برای او دعا کردی.»

قبل و بعد از دعا بر محمّد و آل محمّد صلوات بفرستد. امام صادق (ع) فرمود: «هرکس به درگاه خداوند حاجتی دارد، اوّل بر محمّد و آل محمّد صلوات بفرستد، پس از آن حاجت خود را بخواهد پس دعای خود را به صلوات بر محمّد ختم نماید. همانا خداوند کریم­تر از آن است که دو طرف دعا را قبول فرماید و بین آن را رد کند، زیرا که صلوات بر محمّد و آل او البته مقبول است و رد نمی­شود.»

پس از دعا صدقه بدهد و ...

- البته تلاش نیز مهم است و بیش­تر مردم فکر می­کنند که اثر دعا باید من حیث لا یحتسب باشد و کاری نکنیم و دعا به طور خرق عادت یا نزدیک به آن مستجاب شود.

- دین بر پایۀ عبادت استوار است و مغز عبادت دعاست که خود بهترین عبادت و نزدیک­ترین راه به سوی خداوند است. امام صادق (ع) فرمود: «به درستی که شما را قرب به خدا حاصل نمی­شود به عبادتی مثل دعا» و فرمود: «نزد خدا منزلتی است که به آن نمی­رسد مگر به دعا و مسئلت. و اگر کسی دهان خود را ببندد و دعا نکند و از خدا سوال ننماید، چیزی به او نمی­دهد. هرکه دری را بسیار بکوبد البته به رویش می­گشایند.»

- از رندی دربارۀ دعا سوال کردند، فرمود: دعا واسطه ارتباط و عنوان کردن حاجت است و خودش بالاصاله هدف نیست.

- امام صادق (ع) فرمود: «دعا با شرایطش تقدیر را هرچند از آسمان نازل شده و محکم گردیده باشد را رد می­کند.» و فرمود: «هر بلایی که به بندۀ مومن نازل شود، خدا او را دعا الهام نماید که البته آن بلا زود زایل گردد.»

- هم دعا از تو، اجابت هم ز تو*** ایمنـی از تـو، مهابت هم ز تو

- جز تویش کی بر آرد بنده دست *** هم دعا و هم اجابـت از تو است

هـم ز اوّل تـو دهـی میـل دعا *** تـو دهـی آخـر دعـاهـا را جزا(مثنوی)

18.دعوت

- دعوت در لغت به معنی خواندن، راه نمودن، راهنمایی و رهبری است.

در اصطلاح دعوت به طور عام عبارت است از راهنمایی به سوی حق.

- به طور کلّی دعوت دو گونه است: دعوت به سوی حق و دعوت به سوی باطل و بر این اساس دعوت­کنندگان حق: الف) انبیاء هستند. در سوره آل­عمران- 153 فرمود: «وَ الرّسول یدعوکم؛ و پیامبر شما را فراخواند.» ب) مؤمنین هستند. در سوره آل­عمران- 104 فرمود: «وَلْتَکُن مِنکُم امّهًْ اِلَي الْخیر؛ و باید میان شما گروهی باشند که (مردم را) به نیکی فرا خوانند.»

امّا دعوت کنندگان به باطل: الف) پیشوایان کفرند. در سوره قصص- 41 فرمود: «یدعونَ اِلَی النّار؛ (مردم را) به سوی دوزخ فرا می­خوانند.» ب) شیطان است: در سوره لقمان- 21 فرمود: «کان شیطان یدعوهم اِلیَْ عذابِ السّعیر؛ شیطان آنان را به عذاب آتش (دوزخ) فرا می­خواند.»

- دعوت همۀ انبیاء به این است که جز خدای یگانه نپرستند و رسولان بشیر و نذیرند به این معنی که از ظلم و فساد و شرک و کفر بیم می­دهند و به پاکی و تقوا به سرنوشتی سعادت­بخش نوید می­دهند و نیز آن­که از گناهان توبه و استغفار کرده و به تخلّق صفات الهی دعوت می­کنند.

- امامت، خلافت از طرف خداست. امامان وارثان علم پیامبرانند و عالی­ترین راهنمای مردم به حق باشند. و آن ولی واصل که متخلّق به اخلاق الهی گشته و خلیفۀ او باشد، بندگان را به نور و علم الهی به سوی پروردگارشان ارشاد نماید که رسول خدا (ص) فرمود: «علما ورثۀ انبیاء هستند.» که منظور عالم ربّانی است.

- عارف از سر بصیرت به سو حق دعوت می­کند از آن­رو که می­داند خلق را به سوی که می­خواند و می­شناسد که داعی و مدعو کدام است.

در سوره یوسف- 108 فرمود: «قل هذِهِ سبیلی اَدعوا اِلی الله عَلیَْ بصیرهًْ اَنا وَ مَنِ اتّبَعَنی؛ بگو این راه من است که با بینش به سوی خداوند فرا می­خوانم و هرکس که پیرو من است.»

غیر عارف به تقلید و جهالت دعوت می­کند. زیرا که مقلّدان کوردل و متمرّدان بی­حاصل از ظهور حق در جمیع مظاهر غافل هستند و از وحدت داعی و مدعو و مدعوالیه ذاهل و از غایت بیگانگی، اسرار یگانگی نمی­داند.

- هرکـه دور از دعـوتِ رحمان بود *** او گدا چشم است اگر سلطان بود

مشتری گرچه کـه سُست و بارد است *** دعوتِ دین کن که دعوت وارد است

بـاز پـرّان کـن  حمّـامِ روح ­گیر*** در ره دعــوت،طـریـق نـوح ­گـیـر(مثنوی)

19. دَف

- دف، طلب معشوق برای عاشق را گویند. طلبی که مقرون به شوق باشد.

- بی دف بر میـا که مـا در شوریم *** برخیز و دهل بزن که ما منصوریم (کلّیات شمس)

20. دلبر

- مراد از دلبر، دلبر حقیقی و ولی کامل است.

- نیک و بد در نظر عقل بود، عاشق شو*** کانچه دلبـر کند آن­را همـه زیبـا بینی

- حافظ گوید:

دل و دینم شد و دلبر به ملامت برخاست *** گفت با ما منشین کـز تو سلامت برخاست

- در سوره زمر- 19 آمده: «خداوند به مردی (برده) مثَل می­زند که چند اربابِ ناسازگار در (مالکیّت) او شریکند و مردی (برده) که فرمانبرِ یک تن است؛ آیا این دو در مَثَل برابرند؟»

مراد آن است که فرماید: «تو را یک دل دادم که در آن یک دلبر گیری نه آن که یک دل را صد پاره کنی و هر پاره را دنبال مهمّی آواره.»

21. دلدار

- دلدار صفت باسطی معشوق است.

- دل خرابی مـی­کند، دلـدار را آگه کنید *** زینهار ای دوستان! جان من و جان شما (حافظ)

- و نیز دلیل است بر تجلّی مجبوب.

- تعالی الله چه دولت دارم امشب *** که آمد ناگهـان دلـدارم امشب (حافظ)

22.دَلق

- دَلْق به معنای خرقه و جامۀ درویشی، لباس ژنده و مرقّع که درویشان به تن می­کنند.

- عبادت به جز خدمت خلق نیست *** به تسبیح و سجّـاده و دلق نیست

- من این دلق ملمّع را بخواهم سوختن روزی ***که پیر می­فروشانش به جـامی بـرنمی­گردد

(حافظ)

- گاهی دلق کنایه از جسم است و تعلّقات جسمانی

- پاره دوزی چیست؟ خوردِ آب و نان *** می­زنـی ایـن پـاره بـر دلـق گـران 

هر زمـانـی مـی­درّد ایـن دلـقِ تنت *** پاره بـر وی می­زنـی زیـن خوردنت

دلق چرکین برکنم آن­جا ز سر *** خِلعـتِ پاکـم دهـد بـارِ دگر

کار او اینست و کارِ من همین *** عالَـم آرای اسـت ربُّ ­العـالَمین (مثنوی)

23. دلیل

- دلیل به معنای مرشد و راهنما و رهبر است. دلیل آن است که با آن به معرفت و شناخت چیزی برسند و همین­طور به معنی حجّت و برهان و آن­چه برای ثابت کردن امری بیاورند. (البته برهان ، محکم ­ترین دلیل­ هاست.)

- دلیل، مرشد و راهنما را گویند.

- در سوره قصص- 12 آمده: «هَلْ اَدُلَّکُم؛ آیا شما را رهنمون شدم.»

- کَیْفَ مَدَّ الظِّـلَّ نقـشِ اولیاست *** کو دلیل نور خورشید خداست

اندراین وادی مرو بی این دلیل *** لا اُحِبَّ الْآفلین گو چون خلیل(مثنوی)

- حافظ نیز گوید:

ای دلیل دل گمگشته ، خدا را مددی *** که غریب ار نرود ره به دلالت برود

ای دلیل و راهنمای دل­های گم­گشته و به چاه ضلالت افتاده، حِسْبهًًْ لله مددی فرمای که غریب و ناآشنا با راهنمایی و رهبری تو به منزل مقصود برسد.

24.دَم

- دم به معنای نفس و منظور نفس رحمانی حق است و نفحات ربّانی.

- لاله بویِ میِ نوشین بشنید از دم صبح *** داغ دل بـود بـه امیـد دوا بـاز آمـد (حافظ)

- دم در اصطلاح خواست و ارادۀ مرد صاحبدل و مستجاب­ الدّعوه است.

- نَفس رحمانی، دم الهی است که خوش­بوترین رایحه است و هم­چنین عقول و ارواح و نفوس که هر تالی، از انفاس طیّبۀ مقدّم است. پس از این حیث که نفس بالاصاله منسوب به حق­تعالی است همۀ آن طیّب است.

- صد هزاران چشـم دل بگشاده شد *** از دَمِ تـو غـیـب را آمــاده شـد

جان جمله معجزات این­ است خَود *** کـو ببـخشـد مُـرده را جـان اَبَـد(مثنوی)

- صاحب دَم کسی است که دارای نَفَس قدسی است و اگر اراده کند بر چیزی مانند شفای مریض، آن مریض بهبود می­یابد. عیسی (ع) دم عیسوی داشت و کور مادرزاد را شفا می­داد. این انرژی باطنی، قدرت درونی و نَفَس رحمانی است به شرط آن­که شخص مقابل، حسن قابلی داشته باشد.

وقتی نَفَس از نَفْس پاک برخیزد مثمر ثمر واقع می­شود و این­که عدّه­ای دعا می­کنند و مستجاب نمی­شود معلوم می­گردد که داعی صاحب نَفَس (صاحب دَم) نیست.

25. دَم سرد

- دَمِ سرد منظور کلام بی­خاصیت و سخنان سرد و بی­اثر است.

- این دَمِ سرد تـو در گوشـم نرفت *** خاصّه اکنون که شدم دانا و زفت (مثنوی)

- دَم­ْسرد ناصح و واعظی را گویند که مردم را به آن­چه فراخوانند، خود عمل نکنند و نیز آن­که سبب سردی و دل­مردگی سالک شود.

- تو خوش می­باش با حافظ برو گو خصمِ جان می­ده

چو گرمی از تو می­ بینم، چه باک از خصم دمْ­سردم (حافظ)

26. دنیا

- دنیا مؤنث ادنی است. اگر آن­را از دنی و دنائت بگیریم. به معنی پست­تر است و اگر از دنوّ به حساب آوریم به معنی نزدیک­تر باشد و آن پیوسته و صفت است و احتیاج به موصوف دارد. مثل حیات دنیا، عذاب دنیا، سعادت دنیا. و زندگی دنیا را دنیا می­گوییم، یا به این جهت که نسبت به زندگی آخرت پست­تر و ناچیزتر است یا از این حیث که این زندگی آخرت به ما نزدیک­تر است. از آیات استفاده می­شود که به معنای دوم و اصل آن دنوّ است. زیرا که در آیات زیادی با آخرت مقابل افتاده است. مثل «ربّنا آتنا فِی الدّنیا حسنه و فِی الآخرهًْ حسنه» (بقره- 201) و «حبطت اعمالهم فِی الدّنیا و الآخرهًْ» (آل­عمران-22) و «قل متاع الدّنیا قلیل و الآخرهًْ خیرٌ لِمَن اتّقی» (نساء-77)

دنیا 115 مرتبه در قرآن آمده و در تمام آن­ها صفت زندگی کنونی است مگر در چهار مورد که صفت آسمان و کنار و بیابان آمده است. مانند (صافات-6) و (فصّلت-12) و (انفال-42) و (ملک-5)

دنیا به علّت نزدیک بودنش دنیا نامیده می­شود و دنیا نقیض آخرت است و این که دنیا اسم این زندگی که آخرت از آن دور است.

- چیست دنیا؟ از خدا غافل بُدن *** نی قُماش و نقره و میزان و زن (مثنوی)

- منظور از دنیا متاع و اسباب خانه و ثروت و کسب و کار و زن و فرزند نیست بلکه دنیا، غافل شدن از خداوند است. غفلت چه در امور دنیوی و چه در امور معنوی مانند عُجب در عبادت که مصداق دنیادوستی است، بد است. پیامبر (ص) فرمود: «چه نیکوست مال شایسته برای بنده شایسته»

در مثنوی آمده: اگر آب درون کشتی بیاید، کشتی را غرق می­کند و اگر آن در زیر کشتی جریان داشته باشد، حامی اهل کشتی خواهد بود:

آب در کشتی، هلاکِ کشتی است *** آب، اندر زیـرِ کشتی، پُشتی است

همین­طور اگر دنیادوستی در قلب بیاید، آن­را غرق می­کند و اگر به عنوان ابزار ضروری به کار گرفته شود بسی نیکوست. مگر نشنیده­ای که سلیمان (ع) حبّ مال و ملک دنیا را از دلش زدوده بود و خود را مسکین و بینوا بنامید. در واقع با همه دارایی و سلطنت به دنیا تعلّق خاطر نداشت.

- مواهب دنیا همه نعمت­های خداوند متعال است و وجودش در عالم خلقت حتمی و ضروری است و اگر به عنوان وسیله­ای براي تکامل معنوی انسان به کار گرفته شود ممدوح و امّا به عنوان هدف مورد توجّه انسان قرار گیرد و سبب تعلّق و دلبستگی به آن شود مذموم است که نتیجه­اش سرکشی و غرور و ظلم و ستم و ... آدمی گردد.

- پس آن­چه برای زندگی دنیا خرج می­شود یا به کار گرفته می­شود و در راه صحیح مصرفت می­گردد، پسندیده بوده و صاحب آن مانند مجاهد در راه خداست. تا جایی که سفر کردن برای طلب رزق را خداوند دوست می­دارد و از جانب امامان به ما رسیده کسی که کار نمی­کند دعایش مستجاب نمی­شود.

امّا اگر انسان به دوستی دنیا گرایش پیدا کند، به لهو و لعب روی آورد و آرزویش دراز می­شود و حقوق واجبه را هم نمی­پردازد. چون دوستی دنیا در دل جای گرفت، رذایل مانند بخل، تکبّر، عجب، حسادت و .. یکی­یکی رسوخ می­کنند.

- جوز پوسیـده ا­سـت دنیا ای امین! *** امتحانش کم کن ، از دورش ببین (مثنوی)

- دنیا مانند صورتی است که سرش کبر، چشمش حرص، گوشش طمع، زبانش ریا، دستش شهوت، پایش عجب، قلبش غفلت، رنگش فنا و حاصلش زوال است. پس دنیا آن کس را که دوست بدارد به کبر می­رساند و هرکس از دنیا خوشش بیاید به خود حریص می­کند و هرکس طلب دنیا کرده او را به طمع می­کشاند. کسی که دنیا را مدح کند لباس ریا به تن او بپوشاند و هرکه اراده­اش دنیا باشد عجب را در دل او جای دهد و هرکس به دنیا اعتماد کرد غفلت او را می­گیرد. کسی که متاع دنیا را پسندید در معرض امتحان و آشوب درآید و چیزی در دستش باقی نمی­ماند. کسی که در پی جمع دنیا برآید و بخل ورزد، دنیا او را به قرارگاهش در آتش خواهد برد.

- هست دنیا قهرخـانه ­ی کردگار*** قهر بین چون قهر کردی اختیار (مثنوی)

- روزی بهلول را دیدند که با کندۀ درختی گلاویز شده است. گاهی یک سر آن را بلند می­کند و سپس رهایش کرده و سر دیگر آن­را بلند می­کند. از او پرسیدند: چه می­کنی؟ گفت: «دنیا را گرفتم، آخرتم رها شد. آخرت را دریافتم، دنیایم رها شد. خواستم دنیا و آخرت را با هم داشته باشم، قدرتم نرسید. وقتی خوب اندیشیدم، به این نتیجه رسیدم که باید دنیا را با اهلش رها کنم به امیدی که رستگار شوم.

- دنیا جز دوستی غير خدا نیست و تمام مهلکات باطنی در آن داخل است و در روایت است: «دنیا و آن­چه در آن است معلون است مگر چیزهایی برای خدا باشد» و نیز «دنیا کشتزار آخرت است.»

- چون شرک و کفر مردم به خاطر دلبستگی آنان به دنیا بود از این جهت از پیامبر (ص) خواستند کوه­های مکّه را طلا کند و یا گنجی برای آن­ها آورد. خداوند به دنیاخواهان فرمود: «هرکس زندگی دنیا و زینت آن­را خواهد؛ 1) در دنیا جزای اعمالش را تمام و بدون کاستن می­دهم. 2) اینان در آخرت جز دوزخ بهره­ای ندارند. 3) اعمالشان حبط می­گردد. 4) و کارهای (به خیال خوبشان) باطل می­گردد.» (هود- 14و15)

- نقل است امیرالمؤمنین (ع) فرمود: وقتی فدک به فاطمه رسید، در بعضی مزارع فدک با بیلی به کشاورزی مشغول بودم. ناگاه (به کشف) زنی را دیدم در نهایت جمال و غایت دلربایی که او را تشبیه به بَثینه نمودم. (زنی در جمال ضرب­المثل عرب بود) گفت: ای پسر ابوطالب، مرا همسر خود کن تا خزینه­هاي زمین را به تو بنمایم تا دارای ملک شوی و پس از خودت فرزندانت ملک­دار شوند. گفتم: تو کیستی تا از اهلت تو را خواستگار کنم؟ گفت: منم دنیا. گفتم: باز گرد شوهر دیگری بجوی. پس حضرت در این هنگام اشعاری سرود از جمله فرمود: ای دنیا غیر علی را بفریب که به آن­چه در توست من راغب نیستم.

- ملک دنیا تن­ پرستان را حلال *** ما غلام ملک عشـق بی ­زوال (مثنوی)

- امیرالمؤمنین (ع) فرموده است: ای مردم داستان شما به الاغی می­ماند که چشمان او را بسته و او را در آسیابی بسته­اند، شب و روز را در آن­چه سود اندک و رنج دراز دارد دور می­زند و با این حال پندارد که مراحلی را پیموده و به منازلی رسیده است تا وقتی که چشمانش را باز کنند جای خود را مشاهده می­کند و می­بیند که از جایش تکان نخورده است دوباره به کار قبلی ادامه داده و به حال اوّل باز می­گردد. بنابراین به زیان کننده­ترین مردم از نظر عمل ملحق می­شود. یعنی: «آنان که تلاش­هایشان در زندگی دنیا گم و نابود شده با این حال گمان می­کنند که کار نیک انجام می­دهند.» (کهف- 104) قرن­های گذشته بر همین منوال گذشت و آینده نیز بر همین گونه. پس خدا رحمت کند مردی را که برای خود توشه فراهم کند و آمادۀ قبر خود باشد و بداند از کجاست و به کجا خواهد رفت.

27.دوئیت

- دوئیت، اختلاف و جدایی است.

- در آن موقع که دوئی حکم­فرماست من و ما و تویی بسیار، نفاق و حسد و کینه و مکر و تدبیر و ... بسیار، حتّی دوست هم دشمن می­شود. امّا هنگامی که آن دویی به یگانگی تبدیل شد این دشمنی­ها و غرض­ها منقضی گردد. زیرا هیچ­کس نمی­توانند با خود دشمنی ورزد.

- بحر وحدان است، جفت و زوج نیست *** گـوهـر و مـاهیـش غیـر مـوج نیست

چـونکـه جفـتِ اَحـولانیـم ای شَمَن! *** لازم آیــد مـشــرکــانــه دَم زدن (مثنوی)

- شمس تبریزی در بیانی برای تفهیم گفت: «اگر مرا دید، خود را چه بینی؟ اگر ذکر من می­کنی، ذکر خود چه کنی؟ اگر مرا می­شناسی و مرا دیدی، ناخوشی را چرا یاد کنی؟ اگر با منی، چگونه با خودی؟ اگر دوست منی، چگونه دوست خودی؟»

- شخصی آمد و درِ خانۀ معشوق خود را زد. معشوق از درونِ خانه پرسید: کیستی؟ گفت: «منم». معشوق گفت: برگرد که تو هنوز خامی و دَم از «من» می­زنی با آن که مدّتی­ست عاشق هم هستی. آن شخص بازگشت و یک سال در فراق یار، شهر و دیار خود را رها کرد و رفت. پس از یک سال به درِ خانۀ معشوق آمد و در زد. معشوق از درون خانه پرسید: کیستی؟ گفت: کسی که پشت در خانه هم ایستاده تویی!

بانگ زد یارش که: بر در کیست آن؟ *** گفت: بـر در هـم تویـی ای دلستان

گفت: اکنـون چون منی، ای من درآ *** نیسـت گنجـای دو مـن را در سرا(مثنوی)

معشوق گفت: حالا که تو «من» هستی، داخل شو؛ زیرا که از خودِ خویشتن دست شسته­ای و وجودت را در وجود من فانی کرده­ای، پس در این سرا وارد شو!

در سرای محبوب حقیقی نیز دوئیت و دوگانگی نیست بلکه یک وجود است و با توحید و اسقاط اضافات می­توان بدان راه یافت.

- جنـاب حضرت حـق را دویی نیست *** در آن حضرت،من و ما و تویی نیست(شبستری)

- آن­که در حق فانی شود، از هرگونه شرک و دویی و ما و تویی رها گشته و در دریای توحید غوطه­ ور گردد.

28.دوزخ

- دوزخ به معنی جهنّم به یک اعتبار صورت قهر الهی و تجسّم اعمال شرّ و رذایل نفس امّاره است.

دوزخ است این نفس و،دوزخ اژدهاست ***کـو بـه دریـاهـا نگـردد کـمّ وکاست (مثنوی)

- برای توضیح بیشتر به موضوع «جهنّم» در حرف «ج» مراجعه شود.

29. دوستی

- دوستی به معنی موافقت است. چنان­که گفته­اند: «المحبّهًْ موافقهًْ المحبوب فی محبوبه و مکروهه؛ نشانۀ محبّت همراه شدن با محبوب است در چیزهای پسندیده و ناپسندیدۀ او»

- رسول خدا (ص) فرمود: «ارواح، لشگریانی آماده ­اند هرآن­چه با هم آشنا شدند به هم الفت گریند و هرآن­چه ناشناس همند از هم جدا باشند.»

پس دوستی نتیجه تناسب و سازگاری است که همان آشنایی و شناخت همدیگر می­باشد و دشمنی نتیجه نشناختن و ناسازگاری باطنی است.

- دوستی خالق، سعادت ازلی و ابدی است و دوستی مخلوق، وبال نقدی.

- دوستی و محبّتی که برای فایده­های دنیوی و از روی طبع و هوای نفس باشد، دوستی در راه خدا و برای خدا نیست. دوستی در راه خدا این­طور است که آن­را که دوست دارد نه برای خود وی بلکه برای غیر او و بهره­های معنوی و فواید اخروی است. مثل دوست داشتن شاگرد استاد را تا بدان وسیله به تحصیل علم و نیکو ساختن عمل دست یابد. (مقصود علم و عمل تهذیب نفس و تحصیل سعادت اخروی است) که این دوستی از جمله دوستی برای خداست و صاحب آن محبّ خدا شمرده می­شود.

هم­چنین محبّت استاد به شاگرد که علم را به او می­دهد و به واسطه او به مرتبه تعلیم نائل می­گردد و سبب ترقّی او در ملکوت آسمان­ها می­شود که عیسیَْ (ع) فرمود: «کسی که علم را فرا گرفت و عمل کرد و تعلیم داد در ملکوت آسمان، بزرگ خوانده می­شود.»

دیگر آن­که هرکس دیگری را برای کارش که موجب تقرّب وی به خداست دوست دارد از جمله دوست­داران در راه خداست. مانند دوستیِ رسانندۀ صدقه به مستحق.

و دیگر آن­که او را برای خدا و در راه خدا دوست داشته باشد نه برای این­که از او به علم یا عملی نایل شود بلکه از این جهت اورا دوست بدارد که او وابسته و منسوب به خداست.

- در زیارت جامعه کبیره عرض می­کنیم: «مَن والاکُم فَقَدْ وَْالَی الله ... وَ مَنْ اَحَبَّکُمْ فَقَدْ اَحَبَّ الله»

- دوستی در راه خدا زمانی تمام و کمال است که بر آن مداومت و وفاداری باشد. ضدّ وفا، جفاست و آن قطع محبّت یا بعضی از لوازم آن در ایّام زندگانی یا حتّی بعد از مرگ به فرزندان و دوستان اوست. اگر بر دوستی مداومت نباشد فایده­ای بر آن مترتّب نیست. زیرا مراد از این­گونه دوستی­ها آخرت است. پس مراعات جمیع دوستان و خویشان و بستگان محبوب از نشانه­های وفا در دوستی است که محبّت در راه خدا همیشگی و بی­انقطاع است. پس یک نشانه در وفای دوستی آن است که هرچه به محبوب نسبت دارد آن­را دوست بدارد.

- انس­بن مالک گفت: من و پیامبر (ص) از مسجد بیرون آمدیم و مردی را در کنار درب مسجد ملاقات کردیم. آن مرد گفت: قیامت چه وقت است؟ پیامبر (ص) فرمود: برای قیامت چه آماده کرده­ای؟ عرض کرد: نماز و روزه و صدقۀ بسیار آماده نکرده­­ام ولیکن خدا و رسولش را دوست می­دارم. پیامبر (ص) فرمود: «تو با کسی هستی که او را دوست می­داری.»

چون در این دل،برق مهر دوست جست ***اندرآن دل دوستـی مـی­دان کـه هست (مثنوی)

30. دوش

- دوش در اصطلاح، مرتبه واحدیت را می­گویند که مقام علم و امتیاز اسماء و اعیان است. و تعبیر از آن مرتبه به شب از آن جهت فرموده­اند که در مرتبه واحدیت، حق­تعال از کمال ظهور ذاتی که به مثابۀ روز بود تنزّل نموده، محتجب به حجاب اسماء و صفات گشته است.

و تعبیر نموده­اند از آن به دیشب که در نظر کامل این معامله گویا دیشب بود.

- چه ساز بـود کـه بنواخـت دوش آن مطرب

که رفت عمر و دماغم هنوز پر ز صداست؟ (حافظ)

- دوش به معنای کتف در اصطلاح، صفت کبریایی حق را گویند.

- چشم از آینه­ داران خط و خالش گشت *** لبـم از بوسـه ­ربایان برودوشـش باد (حافظ)

31. دولت

- دولت در لغت اقبال و نیک­بختی و در اصطلاح سعادت ازلی را گویند.

- دولت، اتّفاق حسن و آن عنایت ازلی باشد.

- از آسـتـان پیـر مـغـان سـر چـرا کـشـیم!

دولت در این سرا و گشایش در این دراست (حافظ)

- کسی از عارف حق شیخ ابوسعید ابوالخیر پرسید: این همه دولت (عرفانی) از کجا یافتی؟ گفت: بر کنار جوی آب می­رفتم، پیر شیخ ابوالفضل سرخسی از آن جانب دیگر می­رفت، چشمش بر ما افتاد؛ این همه دولت از آن­جاست.

دولت از مرغ همایون طلب و سایۀ او *** زانکه بازاغ وزغن شهرپر دولت نبود (حافظ)

- نقل است که مالک دینار همه شب بیدار بودی. دختری داشت، شبی گفت: ای پدر، آخر یک لحظه بیاسای. گفت: ای فرزند، پدرت از شبیخون قهر می­ترسد، و نیز از آن می­ترسد که مبادا دولتی روی به من نهد و مرا خفته یابد.

- دولـت آنسـت که بی­خـون دل آیـد بـه کنار

ور نه با سعی و عمل باغ جنان این همه نیست (حافظ)

32. دولت بیدار

- دولت بیدار (بخت بیدار) در اصطلاح اشاره است به محبوب حقیقی.

- سحرم دولـت بیـدار به بـالیـن آمد *** گفت برخیز که آن خسرو شیرین آمد

- وصـالِ دولـتِ بیـدار تـرسمـت نـدهـند *** که خفته ­ای تو در آغوش بخت خواب زده(حافظ)

33. دون­همّتی

- دون­همّتی عبارت است از قصور همّت از طلب کارهای بزرگ و عالی و قناعت کردن به امور پست و ناچیز که این از نتایج ضعف نفس است. ضدّ آن علوّ همّت بوده که عبارت است از سعی و کوشش در تحصیل سعادت و کمال و طلب کارهای بزرگ و عالی بدون درنظر گرفتن و سود و زیان دنیوی آن و این در اثر قوّت و علوّ نفس است.

- افراد دون­همّت، ضعف درونی دارند. چون ایمانشان سست است در مجاهدات نفسانی درجا می­زنند، استقامت ندارند و دنبال ترمیم و مداوا نمی­روند.

امّا در تاریخ هیچ­گاه دیده نشده که کسی با سستی و عزم ضعیف و دون­همّتی به جایی رسیده باشد. مردان بزرگ روزگار همواره با همّت بلند و عزم راسخ به مطلوب رسیده­اند و از استقامت و کوششی بی­دریغ برخوردار بوده­اند و توفیقاتی که حاصل کرده­اند براثر ارادۀ محکم و با جهاد بر نفس و جدّوجهد بوده.

- امام صادق (ع) فرمود: «سه چیز است که مرد را از به دست آوردن امور شریف یا منزلت عالی باز می­دارد: دون­همّتی (قَصرُ الهمَّهًْ)، کمی تدبیر، سستی رأی»

- تا کی از دون­ همّتـی، ما منزل اندر جان کنیم !

رخت بربندیم از جان، قصدِ آن جانان کنیم(خواجه عبدالله انصاری)

- ای جوانمرد، گوهر وصال نه چیزی­ست که به دست هر دون­همّتی افتد، درّیست که در صندون صدق صدّیقان به دست آید و عبهری است که از حدائق حقایق عاشقان پیدا شود.

34.دِه

- دِه، کنایه از دنیا و کنایه از جهالت و نادانی و کم فهمی است.

- دِه مَرو، دِه مـرد را احمـق کند *** عقل را بی ­نـور و بـی ­رونق کند

قـولِ پیغـمبـر شنـو ای مجتبیَْ*** گورِ عقل آمـد وطـن در روستا

هرکه در رُستا بوَد روزیّ و شام *** تا به ماهـی عقـلِ او نَبـوَد تمام

و آنکه ماهـی باشد اندر روستا *** روزگـاری باشدش جهل و عَما

ده چه باشد؟ شیخ واصل ناشده *** دست در تقلید و حجّت در زده (مثنوی)

- رسول خدا (ص) به امیرالمؤمنین علی (ع) سفارش کرد: «ای علی، در روستا سکونت مکن که پیروان روستا نادانند.»

35. دهان

- دهان در اصطلاح صفت متکلّمی را گویند. و آن کلام بلاواسطۀ معشوق است به شرط ادراک.

- من به گوش خود از دهانش دوش *** نکتـه­ هـایـی شنیـده ­ام کـه مپرس

- اگر کنم طلب نیم بوسه صد افسوس *** ز حقۀ دهنـش صـد شکـر فرو ریزد (حافظ)

- و نیز در اصطلاح سرّ خفی را گویند که ادراک هیچ مدرک به او نرسد.

- بخت از دهان دوست نشانم نمی­دهد *** دولـت خبـر ز راز نهـانـم نمی­دهد

- نکتـۀ روح ­فزا از دهـن یـار بگو *** نافۀ خوش ­خبر از عالم اسرار بیار (جافظ)

- دهان محبوب را شعرا به لحاظ کوچکی به نقطه تعبیر می­کنند و در اصطلاح، «دهان کوچک» سرّ مخفی را گویند که موجب حیات و مدار زندگانی طالبان و محبّان است.

- اندیشه از محیط فنا نیست هرکه را *** بر نقطۀ دهـان تـو باشـد مدار عمر

- دهان تنگ شیرینش،مگر مهر سلیمان است

که نقش خاتم لعلش،جهان زیر نگین دارد (حافظ)

36. دهر

- دهر به معنی زمان و آن­را زمان طویل گفته­اند و همچنین گذشتن شب و روز که همان زمان باشد.

دهر در اصل نام مدّت عالم است از اوّل تا آخر، سپس هر مدّت کثیر را گفته­اند و آن برخلاف زمان است که زمان بر قلیل و کثیر است.

- دهر به معنی زمان ممتد و طولانی و بدون است. یعنی زمانی که نه اوّل آن مشخّص است و نه آخرش.

- دهر در اصل اسمی است برای عمر جهان از آغاز وجود و پیدایش آن تا پایانش.

- در سوره انسان- 1 فرمود: «هَل اَتیَْ عَلَي الْانسان حینٌ مِنَ الدَّهر لَمْ یکن شیئاً مذکورا»

- بیـا تـا در مِـی صـافیـت راز دهـر بنـمـایـم

به شرط آن­که ننمایی به کج­طبعان و دلِ کورَش (حافظ)

بیا تا در آینۀ مِی محبّت، اسرار دهر و روزگار برای تو آشکار کنم، امّا به شرط آن­که آن­را برای کج­طبعان منکر و کوردلان بیان نکنی.

- مردم دوران جاهلیّت حوادث و بلاها را به دهر نسبت می­دادند. در سوره جاثیه- 24 به آن اشاره شده: «وَ قالوا ما هِیَ اِلّا حَیاتُنا الدّنیا نَموتُ وَ نحْیا وَ ما یُهْلِکُنا اِلّا الدَّهْر؛ و گفتند زندگانی نیست مگر همین زندگانی دنیا، می­میریم و می­زییم و هلاک نمی­کند ما را مگر روزگار» و آنان به دهر دشنام می­دادند.

- رسول خدا (ص) در روایتی فرمود: «لا تسبوا الدّهر فَانّ الله هو الدّهر؛ به دهر دشنام ندهید به درستی که خداوند همان دهر است.»

حضرت فرمود تمام امور به دست خداوند است و او فاعل و مدبّر امور است . دهر، آفریدۀ خدا است و افعالی که شما به روزگار حوالت می­کنید، افعال خداوند است از مرگ و زندگی، بیماری و تندرستی، فقر و بی­نیازی ... خدا مدبّرالدّهر و مصرّف­الدّهر است نه این­که دهر خود حوادث و رویدادها را پدید آورد.

- جرجانی از دهر به باطن زمان تعبیر کرده و آن­را امر دانسته که از پرتو آن ازل و ابد متّحد می­گردند و حکیم سبزواری نسبت دهر را به زمان مانند نسبت روح به بدن تعبیر کرده است.

بعضی دهر را از اسماء الله دانسته­ اند.

37.دهری (دهریه)

- دهری منسوب است به دهر و کسی است که دهر را خالق جهان می­داند. پس دهری قائل به قدم دهر یا قدم عالَم است امّا دهریان دو گروه­اَند: دهری بی­خدا، کافری است که هم به قدم دهر باور دارد و هم منکر وجود خداوند است (مُعَطّل). دوم، دهری با خدا، کافری است هم به قدم دهر باور دارد و هم به وجود مبدأ (خدا) معتقد است.

- آن­چنان معمور و باقی داشتت *** تا که دَهْـری از ازل پنداشتت (مثنوی)

38.دهشت

- دهشت به معنی سرگشتگی و حیرت و نیز شگفتی و اضطراب است و نیز به معنی خوف و ترس هم آمده.

- کسی که در حضور شخصی از اکابر دنیا که او را فِی الجمله شوکتی باشد قرار گیرد، در اوّل و آخر به نوعی انفعال و دهشت از برای او حاصل می­شود که از خود غافل می­گردد و جمیع حواس خود را متوجّه و ملتفت او می­گرداند.

- مکن از ظلمت پر وحشت فقر و فنا دهشت

نظر چون خضـر بر سرچشمۀ آب بقا بگشا (صائب تبریزی)

- دهشت، سطوت خاصی است که خرد محب را از جهت هیبت محبوب خود مصدوم کند.

- دهشت حالتی است که از فانی شدن در دریای آب زندگانی (علم کلّی) پدید می­آید که از حال حیرت و معرفت خود غافل است امّا از وجود خود غافل نیست.

- دهشت، غرق شدن در دریای حیرت است به هنگام تجلّی معارف الهیّه و اسرار ربوبیّه. زیرا وقتی که وجد حقیقی بر سالک غلبه کرد، حال دهشت بر او رخ می­دهد و عقل او از بین می­رود و قدرت تعقّل وی زایل می­گردد و در این حال با مرکب عزم، قدم در دریای حیرت می­گذارد. پس گر از حال و معرفت خود غفلت پیدا نمود از نابود شدن در دریای حیرت ایمن گردد.

- دهشت حالتی است که در اثر ورود امری عظیم به سالک دست می­دهد و ناگهان علم و عقل و صبرش را از کف می­دهد و بر سه درجه است:

دهشت مرید که در وقت غلبه حال بر علم، و وجد بر طاقت و کشف بر همّت وی دست می­دهد.

دهشت سالک هنگام غلبه جمع بر رسم و سبقت بر وقت و مشاهده بر روح دست می­دهد.

(دهشت سالک وقتی بر او غالب شود حالی پیدا می­کند شبیه به جذبه؛ مجذوب گاهی در خودش نیست گاهی سرگشته و گاهی آشفته است و گاهی حوصله کسی را ندارد.)

دهشت محبّ در زمانی است که اتّصال بر لطف عطیّه چیره شود و قرب بر عطف غلبه کند و شوق دیدگی بر شوق گفتگی غالب آید.

- همان­طور که معرفت جمال الهی موجب محبّت می­گردد، ادراک عظمت و جلال او نیز باعث خوف و دهشت می­شود و هرکه را مدرک بیش­تر و عقل کامل­تر است حیرت و سرگردانی بیش­تر و عظمت و جلال او شناساتر و دهشت او افزون­تر است.

- امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «اَلْمَعرِفهًُْ دَهَشٌّ وَ الخُلُوُّ مِنْها غَطَش؛ معرفت حیرانی است و خالی بودن از آن شب­کوری است.»

یعنی اگر کسی می­خواهد به معرفت حق­تعالی برسد حق معرفت او ادا نمی­شود جز این­که در شناخت ذات و اسماء و صفات و افعال خداوند حیران و واله می­شود. و اگر هم دنبال معرفت نرود شب­کور است. پس باید هر مقداری که ممکن است در تحصیل معرفت بکوشد.

39. دیّان

- دیّان صیغه مبالغه دین است به معنای حساب و جزا. پس دیّان بسیار جزا دهنده و بسیار پاداش دهنده است. دیّان از اسماء الله است و از جمله صفات فعل اوست.

- دیّان به معنی محاسب و جزا دهنده است.

- دیّان به معنی جزا دهنده و مالک است. دیّان، همان است که بندگان را دین و ایشان را جزا می­دهد. (دین به معنی جزاست و جمع نمی­شود. زیرا که مصدر است و پاداش دادن معنی می­شود.)

- صد هزاران عاقل اندر وقت درد *** جمله نالان پیـشِ آن دیّـان فرد (مثنوی)

- امام باقر (ع) فرمود: «دیّان به معنای حسابگر و حسابدار و طاعت آمده است. به معنای عدل مطلق هم به کار رفته. یعنی او عاصی و مطیع را جرا می­دهد و عمل کوچک و عمل بزرگ را پاداش می­دهد.»

- معانی دیگر دیّان، قاضی، حاکم، حساب کننده (حسابرس) هم آمده.

- از رسول خدا (ص) روایت است که جبرئیل به من خبر داد که خداوند عزّوجل می­فرماید: «علی­بن ابیطالب حجّتی عَلیَْ خَلقی وَ دیّانَ دینی اُخرِجُ مِن صُلْبِهِ اَئِمَّهًًْ یقومون بِاَمری ...؛ علی­بن ابیطالب حجّت من بر خلق است و قاضی (و حاکم) دین من است. از صلب او پیشوایانی بیرون آورم که امر من به آن­ها قائم باشد ...»

- ما کجا بودیم کـآن دیّـان دین *** عقل می­کارید اندر آب و طین (مثنوی)

40. دیوانه

- دیوانه آن است که غلبه و استیلای عشق او را از عقال به در کشیده، مستغرق دریای وحدت گشته.

- دیوانگی مغلوبی عاشق است.

- ورای طـاعت دیوانـگان ز ما مَطَلب *** که شیخ مذهب ما عاقلی گنه دانست (حافظ)

- آن­کس که تو را شناخت جان­ را چه کند *** فـرزنـد و عیـال و خـانمـان را چه کند

دیـوانـه کنـی هـر دو جهـانش بخـشی *** دیـوانـۀ تـو هـر دو جـهـان را چه کند

(دیوان شمس)