10- تحفه جوانان

نوشته شده توسط مدیر وب سایت on . Posted in مطالعه کتب

بسم الله الرحمان الرحيم

 تحفه جوانان

سير و سلوك، اخلاق و عرفان

  سيد على اكبر صداقت

شناسنامه كتاب

مقدمه

 

فهرست مطالب

 601- دل‏هاى رميده

 602- انواع خواطر

 603- اى دوست

 604- تمثيل حال و مقام

 605- احكام قلب

 606- قهّار

 607- به آيتى مدهوش شد

 608- عالم كتاب حق است

 609- راه يكى است

 610- سوره قلم

 611- كشف

 612- بوى حقيقت

 613- منتقم

 614- سخن اهل دل

 615- شيبان راعى

 616- قوه خيال در نفس

 617- گريستن

 618- تخليه

 619- آيه‏اى براى چشم زخم

 620- عاشق قهر و لطف

 621- ذكر تسبيح چهار آسمان

 622- جبّار

 623- دو جمله عطا

 624- تأثير ذكر با اجازه

 625- نام سلطان بر ديوار

 626- قرائت قرآن

 627- وصل و ناله

 628- توحيد چيست؟

 629- تلاش تا آخرين لحظه

 630- براى تو

 631- اتمام كلام

 632- مهر او

 633- سبب تنبّه عطار

 634- همه هست

 635- وسوسه

 636- كشتى ولايت

 637- لطيف

 638- بوى عشق از دهان

 639- بهشت يا نماز

 640- اى حيدر كرار من

 641- علت نشنيدن صداى نمازگزار

 642- بسوخت

 643- مشيت الهى

 644- دفع وسوسه شيطان

 645- ذكر يونسيه

 646- درآمد

 647- امام مبين

 648- تزكيه نفس

 649- سجّين، عليين

 650- چهار هزار و يك قريه

 651- بيدار شدن براى نماز شب

 652- بلاى بزرگ

 653- هوس علم لدنى

 654- اول و آخر

 655- انا الحق

 656- خواب ديدن ائمه

 657- بميريد

 658- همدلى

 659- امام در فكر دوستان

 660- اين كيست اين

 661- ز رَه بام

 662- تبدّل امثال (تجدد امثال)

 663- تقدير

 664- قدرت نمايى حق

 665- نماز معنوى

 666- تمثيل به درختان

 667- رفع كدورت

 668- اعراض از دو دسته

 669- ترك شهرت

 670- علم سرّ

 671- سوره توحيد و مردگان

 672- خون جگر

 673- اداى بدهكارى

 674- سخن فتنه‏انگيز

 675- مكاشفه و عُجب

 676- گوش جان

 677- دو عنايت

 678- استاد دلدار

 679- معرفة الله

 680- خوش به حال محبّين

 681- مقامات معنوى

 682- وجه الله

 683- داخل چه صنفى؟

 684- سالك ناقص و مراد كامل

 685- شهادت كنندگان را ببينيد

 686- دنيا به صورت بَثينه

 687- چرا زندان؟

 688- تواضع

 689- تجاذب خوب و بد

 690- اربعينى

 691- ذكر غلبه بر دشمن

 692- بى‏قرارم

 693- سجده وصلت

 694- كشف صفاتى

 695- عوارض دنيا پرستى

 696- بوى بهشت

 697- بازار عشق

 698- ذم شماتت

 699- عشق بازى

 700- بوى مشك از جسد جون

 701- عصاره‏كشى

 702- نمايش‏ها

 703- قلب وارونه

 704- فناى سالك در پير

 705- جايگاه خاص عبادت

 706- رزق خاص

 707- مقام شيعيان

 «- كشف خفى

 709- كتاب انصاف

 710- نورانيت قلب

 711- امروزتان بهتر

 712- مقام تسليم عارف بالله ملكى

 713- غيبت

 714- قيافه‏ات زن شده

 715- استفاده از زبان

 716- هديه به اموات

 717- الهى به حق على‏عليه السلام

 718- كشف وقايع

 719- فروغ نور مطلق

 720- ظرافت نه كرامت

 721- عاقل كيست؟

 722- سلطنت مى‏خواهى؟

 723- ما را بس

 724- اولياء الهى؟

 725- طلب مطلوب

 726- توصيف يار باوفا

 727- انوار

 728- صفا و رقيق

 729- سرماى(باد)بهار

 730- آب حيات را نپذيرفت

 731- وابستگى مخلوقات به يكديگر

 732- نقش يار

 733- چهار عمل مختصر و مفيد

 734- سؤال از خواجه حافظ

 735- كلمات فرج

 736- تو بينم

 737- تقاضاى علم

 738- حسد

 739- حجاب ظلمانى و نورانى

 740- درس گدايى

 741- مقام رضاى ابوذر

 742- درك لذّات

 743- خلوت از اغيار

 744- يار (استاد)

 745- گريه دانشمند

 746- عصاى استدلال

 747- دور نوبتى

 748- خفته و دولت

 749- آثار دل به نماز دادن

 750- شقاوت

 751- تويى

 752- جدال

 753- اعجاز مسيحا

 754- قدرت پيرزن

 755- عادتم اين است

 756- تفاوت در ظروف

 757- هبوط

 758- به جهان چه ديده؟

 759- چشم قلب مانع استماع

 760- آينه جهان نما

 761- در به در

 762- سه نوع قلب مذموم

 763- سه جواب حقيقى

 764- معلم جبرئيل كيست؟

 765- لقمه حلال و حرام

 766- ذكر حق

 767- زهد ابوذر

 768- آب حيات

 769- پادشاه مطلق

 770- فرق دو عمل

 771- انواع شنيدن حقى

 772- سخن خدا به صداى على‏عليه السلام

 773- سبب توبه مالك

 774- گيرنده جان كيست؟

 775- نگاه، مشكل ايجاد مى‏كند

 776- در پس آينه

 777- جواب ده سؤال

 778- اعداد همانند اسماءالله

 779- فتنه در سه چيز

 780- نوع نشستن به مراقبه

 781- باغ سبز عشق

 782- فراموشى خدا يعنى فراموشى نفس

 783- يار بد

 784- بى‏خبر

 785- لبخند خدا

 786- توصيف اميرالمؤمنين‏عليه السلام از زبان جبرئيل

 787- يعقوب‏عليه السلام را ملامت كرد

 788- مى‏بينم

 789- تبديل با مهلت

 790- ظهور عينى اسماء

 791- اُنس بالله

 792- نور وضوى نه خداى

 793- فقر ذاتى ممكن الوجود

 794- دانه

 795- معامله شايسته حق

 796- دعا در حق دزد

 797- به كس بد نكنم

 798- آخر كار سالك

 799- نشدنى است

 800- شوريده

 801- راه رفتن

 802- دست گيرنده

 803- اسامه بن زيد

 804- راضى به عمل ديگران!

 805- عادت به مراقبه دل

 806- دگر

 807- تهليل و توحيد

 808- طمع

 809- ظرفيت

 810- لحظه مرگ و ديدن اميرالمؤمنين‏عليه السلام

 811- تنبلى

 812- يكى از صد هزار

 813- لقمه شبهه

 814- ذخيره بهتر

 815- كل، بهتر از جزء

 816- يقين محمد بن بشير

 817- بند سراى دگرند

 818- دو ثلث مردم

 819- عيب خلق ديدن

 820- رؤياى صالح و واقعه

 821- مهجور

 822- فرق روح و جبرئيل

 823- تنهايى و وحدت

 824- سُكر

 825- اين همه دولت؟

 826- جهت اداء قرض

 827- توكل

 828- احد و صمد

 829- مقرّبين

 830- كى ناله و فغانست؟

 831- متمثّل شدن دنيا

 832- اهل جذبه

 833- داخل بهشت

 834- تشريح دنيا و آخرت

 835- نجات سبك باران

 836- شيعيان شهيدند

 837- وصول الى الله

 838- ثواب نماز شب

 839- درك حضور حاضر

 840- منكر اولياء

 841- پنج نور

 842- پنج كشف

 843- جود و گدا

 844- ختمى مجرّب

 845- بطن هشتم

 846- فرق ميان اهل ايمان و كفّار

 847- شش حالت روح

 848- درمان ورشكسته

 849- آخر كار را ببين

 850- توجه به عالم حس

 851- حفظ همه بدى‏ها در سه چيز

 852- نه تو دانى و نه من

 853- حمد و صبر

 854- با نور 60 نمى‏توان راه برد

 855- پنج سخن از پير هرات

 856- مناظره محتسب و مست

 857- رنگ چهره

 858- لعّان

 859- سعادت در چهار چيز

 860- جواهرات معنوى

 861- بهترين فضايل على‏عليه السلام

 862- اقتدا و پيروى

 863- محفل عاشقان

 864- مجرّب است

 865- فضيلت على‏عليه السلام

 866- عذاب اعمال زنان

 867- غلط بود

 868- رجال الغيب

 869- بهاء ندادن به نفس

 870- صداى به اندازه تحمل

 871- خاك كوى تو

 872- تشرف به خدمت يكى از اولياء

 873- كرامتى از سيد مرتضى كشميرى

 874- رياضت باطل و سؤال نابجا

 875- روزه تقرب خدا و محبت پيامبرصلى الله عليه وآله

 876- با تو خوشست

 877- كلام

 878- خوف يا رجاء

 879- ولىّ همانند قطب

 880- سوره اعلى

 881- رؤيت پيامبرصلى الله عليه وآله در رؤيا

 882- ببُر

 883- خواب

 884- طلب هم از اوست

 885- انعكاس عمل

 886- فاطمه مدح است

 887- سميع و بصير

 888- دود عاشق

 889- عبادت بدون معرفت

 890- بيا ساقى

 891- دعاى مجير

 892- پاداش نابينايى

 893- دل جوهر است

 894- تسويف

 895- متغير بودن جهان

 896- تجسم اعمال

 897- استبقاى حيوان

 898- ديدن جبرئيل

 899- مُهر و غشاوه

 900- حيران

 901- سبك بار شدن

 902- مشورت

 903- حشر به صفت

 904- مدح و ذم

 905- زيتون

 906- سبب و اسباب

 907- يكى‏ام

 908- حقيقت وجود

 909- شرح صدر

 910- سوخته

 911- صحبت بيگانه

 912- گرفته‏اى

 913- مسبّحات

 914- عاشق، معشوق مى‏شود؟

 915- چه كند؟

 916- بازگو كردن نعمت

 917- كل گزين

 918- خوردن

 919- آن يكى

 920- ارهاص

 921- جهان

 922- عاشق قهر

 923- سجده موسى‏عليه السلام

 924- دليل و شيخ راه

 925- لحن القول

 926- براى دفع تشويش خاطر

 927- طلب

 928- آثار رياضت چشم

 929- مرا

 930- خنده خدا

 931- بندگى كن

 932- پنج سال منصب سقّايى

 933- تشابه على‏عليه السلام به انبياء

 934- عنقاى ذات

 935- برادرى

 936- چه كار

 937- گشتيم و نيافتيم

 938- خيال و سراب

 939- اسباب به ظهور رسيدن مكاشفه

 940- مورى گدا

 941- محمد بن اسلم الطوسى

 942- دل ربّانى

 943- صلاح بنده

 944- پيروزى و شكست

 945- اخبار از مرگ

 946- به عشق محبوب مردن

 947- كرامت

 948- نماند

 949- كردار اهل بهشت

 950- كتاب را محو كردم

 951- ستاره و ماه و خورشيد

 952- صفت كريمان

 953- انواع سحر

 954- جمله اسير

 955- قضاى الهى

 956- خستگى و دوستى

 957- اسحار

 958- نفس بيدار

 959- سه بيت

 960- توسل به خلق و زندان

 961- رقّت قلب

 962- جنت معنوى

 963- ارتداد و قهقراء

 964- آفت حقايق

 965- عجب آيه‏اى؟!

 966- محامد محمد بن ابى بكر

 967- چرا گرگ؟

 968- پيامبر جلوى جنازه

 969- با خدا گردى

 970- ساقى ديرتر آب بياشامد

 971- درد و داغ

 972- فوائد و آثار نماز شب

 973- قبله

 974- شباهت ظاهرى ملاك نيست

 975- جبرئيل كجاست؟

 976- آفتاب جان

 977- ابو ضمضم

 978- عوامل دوستى يكرنگ

 979- فضل عالم با عمل بر عابد

 980- دل شيدايى

 981- لذيذترين چيز

 982- طلا و نقره

 983- دفع فقر و نزول رزق

 984- نحس

 985- هر مقام به رنگى

 986- تناسب ظرف و مظروف

 987- اسم حقيقى و عاريتى

 988- قرآن ميراث على‏عليه السلام است

 989- رفع حُجب

 990- كبر كبريايى

 991- سخاوت

 992- خوابى كه بيدارى است

 993- ده، يازده

 994- تبديل شراب به سركه

 995- نشانه مؤمنان حقيقى

 996- ببين

 997- استماع مريد

 998- ازدواج و فرزند

 999- قم قم

 1000- ظهور در انوار لطف و قهر

 1001 حجاب‏ها و مكاشف نظر

 فهرست منابع

 

 

 

 

مقدمه

 بسم الله الرحمان الرحيم

 تحفه يعنى ارمغان و سوغات و هديه؛ هر چيز كمياب و گرانبها را گويند.

 از آن جايى كه در عصر حاضر مكاتيب و عرفان‏هاى نوظهور به هر شكل و مرامى‏براى فريب افكار و جذب قلوب زياد شدند؛ و ساده‏لوحان و زودباوران، در دام مدعيان مى‏افتند؛ ترويج عرفان اسلامى‏و مسائل سير و سلوك پيش از زمان‏هاى ديگر قابل اذاعه مى‏باشد.

 لذا خداوند اين فقير را توفيق داد تا اساتيدى را در اين زمينه درك كنم؛ و به عنوان اداى خوانده‏ها و يافته‏ها، كتاب هزار و يك تحفه را در مرداد ماه 1383 به طبع رساندم و تقديم دوستان وادى معرفت نمودم. سپس در سال 1388 به دلايلى آن را به سه دفتر: تحفه معلم، تحفه دانشجو و تحفه جوانان تقسيم كردم؛ تا انشاء الله براى جوانانى كه در زمينه سير و سلوك و عرفان اسلامى­اطلاعات ناچيزى دارند، با خواندن مطالب، در دام مدعيان مزوّر نيفتند و به داروهاى مسكن مقطعى و مجازى گرفتار نشوند.

 شهريور 1388 سيد على اكبر صداقت

 

 

601- دل‏هاى رميده

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: جا به جا كردن كوه‏هاى بلند، آسان‏تر از الفت دادن دل‏هاى رميده از يكديگر است. (ازالةُ الرّواسى أسهل من تأليف القلوب المتنافره)

 

602- انواع خواطر

 خواطرى كه بر دل و نفس سالك آيد يا الهى و يا روحانى و يا شيطانى و يا نفسانى است. علامت خواطر الهى آن است كه: متضمّن علوم و معارف و حقايق و اسرار علمى شهودى باشد و حاصلش تجلّيات الهى غيبى است. علامت خواطر روحى و ملكى آن است كه: مضمون همه، امر به تحصيل فضايل و اكتساب كمالات و اجتناب از رذايل باشد. علامت خواطر شيطانى آن است كه: مضمون همه، امر به ارتكاب مناهى و انس به معاصى و تفريق و غم دنيا و طلب زيادى و شك در امور دينى و حقايق است. علامت خواطر نفسانى آن است كه: مضمون همه ميل به زينت و تفاخر و جاه و راحتى و مأكول و منكوح و لذات باشد.

603- اى دوست

      ما دل به غم تو بسته داريم اى دوست                        درد تو به جان خسته داريم اى دوست

      گفتى كه به دل شكستگان نزديكم                                       ما نيز دل شكسته داريم اى دوست

 

604- تمثيل حال و مقام

 مولانا در مثنوى مى‏فرمايد: حال در مَثَل، مانند جلوه‏ى عروس زيبا رخسار است و مقام در مَثَل، خلوت كردن با عروس است. جلوه‏ى عروس را جمعى مى‏بينند و اين حال است ولى خلوت كردن با عروس مخصوص داماد است و اين مقام است.عروس حقيقت، تنها براى شاه داماد بى‏حجاب ظهور كند. جلوه‏ى عام را عموم مى‏بينند ولى جلوه‏ى خاص و خلوت، مخصوص داماد است. پس سالكين اهل مقام، مَحرم عروس حقيقت‏اند و سلّاك اصحاب حال، تنها جَلواتى از او بينند. در ميان سالكان، بسيارى اهل حال هستند ولى اهل مقام در ميان آنان اندكند.

              هست بسيار اهل حال از صوفيان              نادر است اهل مقام اندر ميان

 

605- احكام قلب

 اعراب قلوب، همانند اسم كه چهار نوع حركت به خود مى‏گيرد، بر چهار نوع مى‏باشد: رفع و فتح و جر و وقف. علامت رفع قلب سه چيز است: وجود موافقت با حق و نداشتن مخالفت حق و دوام شوق به لقاء حق. علامت فتح قلب سه چيز است: توكل و صدق و يقين. علامت خفض قلب سه چيز است: عُجب و رياء و حرص. علامت وقف قلب سه چيز است: لذت نبردن از طاعت حق، تلخ نبودن معصيت و فرق نگذاشتن ميان حلال و حرام.

606- قهّار

 قهّار كه مبالغه قهر است از اسماء الله مى‏باشد. كلمه قهر در 10 آيه آمده كه 6 مورد به صيغه قهّار و 2 مورد به صورت قاهر آمده است. آن گاه كه چيرگى و غلبه خدا بر تمامى آفرينش يا حاكميت او در روز قيامت مطرح مى‏شود كلمه قهّار به كار مى‏رود. آن گاه كه در دنيا اختيار و مالكيتى از خود را مقدارى به بندگان تفويض نموده خداوند با صفت »قاهر« كه صفت تفضيلى قهر است در قرآن وصف مى‏شود. در تمامى 6 موردى كه كلمه قهّار در قرآن به كار رفته وحدانيت خدا با قهّاريت او پيوند خورد است. «الله الواحد القهّار» (ص: 65)

 1- مالكيت مطلق پروردگار در روز قيامت ظاهر مى‏شود در حالى كه بندگان كوچكترين اختيارى ندارند و انحصار يگانگى قهاريت جلوه مى‏كند. نمونه آيه »روزى كه ايشان بيرون آيند و چيزى از آنها بر خدا پنهان نماند، فرمانروايى امروز از آن كيست؟ از آن خداى يگانه قهّار است« (مؤمن: 16)

 2- خداى، پروردگار همه چيز است و همه موجودات تذلل و تسليم اراده و مشيت او هستند و اين دليلى بر قهّاريت و غلبه او بر هستى است. نمونه آيه: «بگو پروردگار آسمانها و زمين چه كسى است؟... بگو خدا آفريننده‏ى همه چيز است و اوست يكتاى چيره» (رعد: 16) (هو الواحد القهّار).

 

607- به آيتى مدهوش شد

 جُنيد بغدادى گفت: روزى به حضور شيخ سرى سقطى (استادم) در آمدم. مردى را ديدم نزد وى از هوش رفته است. از حال وى پرسيدم، گفت: آيتى از كلام حق شنيده و سرّى از اسرار آن آيه‏ى قرآن بر وى مكشوف گشته، و از اين جهت هوش در او زائل شده است. جنيد گويد، گفتم: همان آيه براى او بخوانند. چون همان آيه براى او خواندند بهوش آمد. شيخ سرى سقطى از من پرسيد: اين علم به تو از كجا رسيده است؟ گفتم: اى شيخ! موجب رفتن نور ديده‏ى يعقوب، ديدن پيراهن خون آلود بود، باز سبب آمدن نور چشم ديدن همان پيراهن يوسف بود.

 

608- عالم كتاب حق است

              جمله عالم، سُبحه تعظيم اوست                       ناطقه يك حرف از تعليم اوست

              جمله عالم كتابى دان ز حق                              هست افلاك از كتابش يك فرق

              يك ورق دان نه فلك از دفترش                                     عرش اعظم چون غبارى بر درش

            كيست غير از حق كه حق را ديده است؟               ديده حق بين كدامين ديده است؟

 

609- راه يكى است

 روزى پيامبرصلى الله عليه وآله براى اصحاب، يك خط مستقيم كشيد و فرمود: اين خط مستقيم راه خداست. سپس خطوط بسيار از چپ و راست كشيد. فرمود: در اين راه مستقيم، شياطين نشسته‏اند و انسان را به خود دعوت مى‏كنند و بعد اين آيه را خواندند: راه من راست است، از آن متابعت كنيد، و از راه‏هاى ديگر پيروى نكنيد كه شما را از راه خدا جدا مى‏كند. (انعام: 153) (لاتتبعوا السبل فتفرق بكم).

610- سوره قلم

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: هر كه سوره قلم را بخواند، خداى تعالى ثواب جماعتى كه حسن اخلاق داشته باشند به خواننده آن كرامت فرمايد و از چشم بدان در امان باشد. چون در اين سوره خداوند پيامبر را به اخلاق عظيم ستوده، چنان كه در آيه 4 فرمود: «انّك لَعلى خُلق عَظيم: اى پيامبر تو به نيكو خلق عظيم آراسته‏اى». لذا خواننده به ثواب نيكو خلقان نائل آيد.

 

611- كشف

 در سوره ق آيه 22 آمده است:«لَقَد كنتَ فى غَفله من هذا فَكشَفنا عَنك غطائَك فَبَصَرُك اليومَ حديد: هر آينه تو سخت در غفلت بودى تا آن كه ما پرده از تو برانداختيم پس چشم تو امروز تيزبين (مثل چاقوى تيز) است». از اين آيه مى‏توان استفاده كرد كه براى رفع حُجب و مكاشفات، تكرار اين آيت بعدد 4812 مرتبه با مراقبه كامل در اربعينات به دستور استاد انشاءالله مفيد واقع شود. البته بهترين اوقات در روز است چنان كه از خود آيه برمى‏آيد.

 

612- بوى حقيقت

 در كتاب مثنوى، مولانا مى‏فرمايد:

              پس بدان اين اصل را اى اصل جو               هر كه را درد است، او برده‏ست بو

هر كس كه طالب و جوينده حقايق است، اگر صاحب درد باشد بويى از حقيقت برده است.

               هر كه او بيدارتر، پُر دردتر                       هر كه او آگاه‏تر، رُخ زردتر

هر كس از حقيقت بيدارتر باشد دردمندتر است، و هر كس آگاه‏تر باشد رُخ زردتر، يعنى اندوه و غمش بيشتر است. فقير گويد: وقتى سالك الى الله به بى‏قرارى مى‏افتد و طالب اسرار و حقايق است مى‏خواهد گمشده خود را بيابد. چون وادى رسيدن به محبوب حقيقى به عشق و عاشقى ارتباط دارد رنگش طبق گفته مولانا (در موردى) كه رنگ عاشقان زرد است زرد مى‏باشد فرمود: «نيست بيمارى چو بيمارى دل» پس در واقع بيدارتر و آگاه‏تر به مقام و منزلت حضرت محبوب است. حافظ مى‏فرمايد:

              درد عشقى كشيده‏ام كه مپرس               رنج هجرى كشيده‏ام كه مپرس

 

613- منتقم

 در قرآن 13 مورد صفت منتقم به خدا نسبت داده شده است. انتقام، مقابل و مخالف انعام است. سلب نعمت و محروميت از آن، نقمت و عذاب آور است. در قرآن 5 بار كلمه «انتقمنا» (انتقام گرفتيم) به كار رفته است كه در تمامى‏آنها به خاطر فسق، ظلم و تكذيب و تجاوز به حقوق ديگران و مانند اينها، اقوام، گرفتار انتقام الهى شدند. درباره فرعون و قومش مى‏فرمايد:«پس هنگامى‏كه ما را به خشم آوردند، از آنها انتقام گرفتيم و همگى آنها را غرق كرديم.» (زخرف: 55) چون انتقام از مجرمين و بدان مى‏كند، از آن طرف خداوند مؤمنين را بعد از سالها مشكلات و بلا، يارى و كمك مى‏نمايد چنان كه در سوره روم آيه 47 بعد از انتقام گرفتن مى‏فرمايد:«بر ماست كه مؤمنين را يارى كنيم» نوعاً انتقام الهى ناگهانى بوده است مانند: امواج خروشان دريا، رعد، زلزله، گدازه آتشفشانى، زير و رو شدن زمين و... در سوره عنكبوت آيه 40 خداوند مى‏فرمايد:«هر قومى را به گناهش گرفتيم،برخى از آنها را سنگريزه آسمانى فرو فرستاديم، برخى از آنها را صيحه (خروش رعد آسا) فراگرفت، برخى از آنها را به زمين فرو برديم، بعضى از آنها را غرق كرديم و خدا بر آنها ستم نكرد وليكن آنان بر خودشان ستم كردند.»

 

614- سخن اهل دل

              چو بشنوى سخن اهل دل، مگو كه خطاست                   سخنشناسنئىجانمن،خطا اينجاست

              در اندرون من خسته دل، ندانم كيست                 كهمنخموشماودرفغانودر غوغاست

 

615- شيبان راعى

 شيبان راعى (چوپان) از زهّاد و صاحب كرامت قرن سوم هجرى بود كه در كوههاى لبنان چوپانى مى‏كرد. او اهل دمشق و از ياران سفيان ثورى بوده است. او هر وقت براى نماز جمعه به شهر مى‏رفت، گرد گوسفندان خطى مى‏كشيد به گونه‏اى كه، نه گوسفندان از آن خارج مى‏شدند و نه گرگ و ساير درندگان مى‏توانستند داخل آن خط شوند و بر گوسفندان يورش آورند.

              باد حرص گرگ و حرص گوسفند                دايره مرد خدا را بود بند

مولانا بعد از نقل اين قصه، چنين مى‏گويد: »همان گونه كه شيبان راعى با كشيدن خط توانست بر غريزه تهاجمى گرگ و حرص گوسفند براى چريدن اراضى مختلف غالب آيد! اولياء الهى نيز توانند جلوى وزش طوفان حرص آدمى‏را بگيرند. هر كس تحت تربيت اولياء الهى درآيد، بر اوصاف بهيمى و صفات مذموم از قبيل حرص و شهوت غالب آيد.

616- قوه خيال در نفس

 قواى نفس به حسب مراتب، اسمائى دارند مانند قوه عاقله، واهمه و قوه خيال.

 1- آن كه مجرد مطلق است قوه عاقله نام مى‏گيرد.

 2- آن كه سرپرست قواى مدركه حيوانى بوده و در حيوانات غالب است قوه واهمه مى‏باشد.

 3- آن كه حافظ صور موجوده در باطن است قوه خيال باشد كه مصوّره هم مى‏گويند. صور خياليه در بچه‏گان كه مالك چيزى نيستند غالب مى‏باشد. عالم خيال، برزخ ميان عالم ماده و عالم عقل است. اكثر مردم در عالم خيال غوطه‏ورند تا عالم عقل، چون كه اكثر حركت‏ها و تلاش‏ها براى بدست آوردن مالكيت‏ها و مقامات، از تحريك اين قوه است. حركت از قوه خيال اگر مبدأ حركت مستقيم و با عزم كافى همراه باشد به قوه عاقله مى‏رسد. مولانا مى‏فرمايد:

              بر خيالى صلحشان و جنگشان                 وز خيالى فخرشان و ننگشان

حيوانات قدرتشان از قوه واهمه است. بعضى انسان‏ها تا قوه خيال و بعضى تا قوه عاقله ترقى مى‏كنند. در افرادى مانند انبياء و امامان كه عقل كل مى‏باشند قوه خيال، انگار قوه عقل است.

 قوه خيال كارش تمثّل دادن به صور اشياء است؛ اگر مانع داشته باشد كارش سخت‏تر و اگر بدون مانع باشد كارش راحت‏تر است. لذا ديده‏ها و نديده‏ها، آمال و آينده‏نگرى و مردن و قيامت و مانند اين‏ها را قوه مصوّره (خيال) به تمثّل در مى‏آورد و حرف خيال، مثل اين كه الان در قوه، تمثيل يافته است لذا بعضى حكما عقيده دارند كه امور جزيى ربطش به قوه خيال و امور كلى ربطش به قوه عاقله است، البته آن چه تمثل مى‏دهد همه به عاقله نمى‏رسند، بى‏مقدارند و تحقق پيدا نمى‏كنند.

 

617- گريستن

              گاهى به شهر، گاهى به صحرا گريستم              هر جا كه درد گفت، همان جا گريستم

امشب نه شمع بود و نه مينا رفيق من                 يعنى در آرزوى تو تنها گريستم

              يا رب چه چشمه‏ايست محبت كه تا از او              يك قطره آب خوردم دريا گريستم

 

618- تخليه

 از مهم‏ترين رياضات براى اهل سلوك، تخليه است يعنى آن چه مانع از حركت و ترقى در نفس است از بين رود و محو گردد. صفات ناپسند چون كبر، حرص، حسد، غلبه شهوات و امثال اين رذائل، موانعى هستند كه تا سالك آنها را تخليه نكند و دور ننمايد، نتواند كسب فضائل كند. چه آن كه اكتساب فضائل، آسان‏تر است از تخليه رذائل، چنان كه گفته‏اند:«ديو چو بيرون رود فرشته درآيد» يا «جاروب كن خانه را وانگه مهمان طلب». سالك در رفع موانع و مفاسد نفس، به دستور استاد، به ذكر يا فكر يا توسل و يا رياضات باهمتى كه دارد مى‏تواند خوى‏هاى پليد را از نفس دور كند تا بتواند با طهارتى كه كسب كرده، خوى‏هاى پسنديده را جايگزين آنها بكند.

 

619- آيه‏اى براى چشم زخم

 در تفسير منهج الصادقين درباره آيات 51-52 سوره قلم «وَ ان يكادُ الذينَ كفروا لَيزلقونَك باَبصارهم لمّا سمعُ الذّكر و يقولون انّه لَمجنون وَ ما هو الّا ذكر للعالمين» يعنى نزديك بود آنان كه كافر شدند به چشم‏هاى خود، تو را بيفكنند و بلغزانند، آن هنگام كه مى‏شنيدند قرآن مى‏خواندى، مى‏گفتند كه اين مرد (پيامبر) ديوانه است و حال آن كه قرآن موعظه و پند براى عالميان است. (نيست محمدصلى الله عليه وآله مگر اشرف عالميان). در بعضى روايت آمده است كه پيامبرصلى الله عليه وآله در مسجد نشسته بود و قرآن مى‏خواند. جماعتى بر در مسجد ايستاده و انتظار مى‏كشيدند تا پيامبرصلى الله عليه وآله از مسجد بيرون آيد و او را به بد چشمى آفتى برسانند. جبرئيل اين آيه را آورد و گفت: يا رسول الله! اين آيه را تلاوت كن تا از چشم زخم ايشان ايمن بمانى. پيامبرصلى الله عليه وآله اين آيه بخواند و بر خود دميد و از مسجد بيرون آمد چون چشم آنان بر پيامبرصلى الله عليه وآله افتاد كور شدند و به روى در افتادند و حضرت به سلامت به خانه بازگشت.

 

620- عاشق قهر و لطف

 مولانا مى‏فرمايد:

              عاشقم بر قهر و بر لطفش به جدّ              بوالعجب، من عاشق اين هر دو ضدّ

 در عاشقى، چون معشوق، عاشق را امتحان مى‏نمايد و مى‏آزمايد تا ادعا و قدرت او معلوم گردد او را گاهى به بلا دچار مى‏كند و گاهى به لطف نوازد؛ عاشق واقعى، هم قهر هم لطف را كه دو ضدّ هستند، با جان مى‏خرد و قبول مى‏كند، چه آن كه از معشوق مى‏رسد موجب زنده بودن و جان افزا بودن و اقتدار عاشق خواهد بود.

 

 

621- ذكر تسبيح چهار آسمان

 در حديث معراج آمده: ذكر تسبيح ساكنان آسمان اول دنيا چنين است: سبحانَ ذى المُلك و المَلَكوت (منزه است خداوندى كه صاحب سلطنت ظاهر و باطن است).

 ذكر تسبيح ساكنان آسمان دوم اين است: سبحان ذى العزَّ و الجَبَروت (منزه است خداوندى كه صاحب عزّ شكوه مطلق است). ذكر تسبيح ساكنان آسمان سوم اين است: سبحانَ المَلك القُدوس، سبحانَ رَبُّ المَلائكة و الرُّوح (منزه است خداوندى كه مالك و پاك است، منزه است خداى ملائكه و روح).

 

622- جبّار

 كلمه «جبر» با مشتقاتش 10 بار در قرآن به كار رفته كه فقط يك بار در سوره حشر آيه 23 جبّار به عنوان يكى از اسماء الله استعمال شده است.(العزيز الجبار المتكبّر).

 9 مورد ديگر به بشر نسبت داده شده است. از نظر لغت كلمه »جبر« يكى به معنى اصلاح و ترميم است كه اصلاح و بستن هر نوع شكستگى، غنى شدن بعد از فقر، كه در واقع جبران يك نقص و كمبود است. امام سجادعليه السلام عرض مى‏كند:« خدايا من فقيرترين نيازمندانم، پس نياز ما را به وسع خودت جبران كن» معنى ديگر به معناى تسلط و الزام و قاهريت است كه مشيت و اراده و قدرت بر زير دستان تنفيذ و تحميل مى‏كند. درباره خداوند، معناى اول آن است كه با نعمت‏ها و لطفش نياز بندگان را جبران مى‏كند و به معناى دوم قاهريتش بر هستى براى رسيدن به كمال است و ظلم همانند جباران روزگار بر ساحتش راه ندارد. خداوند در قرآن در مورد ويژگى فرعون و گردنكشان خيره سر، اقوام نوح و عاد و ثمود به جبّار عنيد يعنى؛ مبالغه در عناد و طغيان داشتن و از روى تكبر با حق مخالفت كردن تعبير نموده است. مانند سوره هود آيه 59 «و اتبعوا امر كل جبار عنيد» يعنى قوم عاد فرمان هر جبار عنيد (متكبر و گردنكش) را دنباله روى نمودند.

623- دو جمله عطا

 پيامبرصلى الله عليه وآله در شب معراج به خداوند عرض كرد: به پيامبرانت عطايايى عنايت فرمودى، به من نيز عطا فرما. خداوند فرمود: از ميان عطاهايم دو جمله كه در تحت عرش من قرار دارند را به تو عطا مى‏كنم، كه عبارتند از:« لا حول و لا قوة الا بالله»، « و لا منجى منك الّا اليك» يعنى (نيرو و قوتى نيست مگر به خدا)، (و هيچ كس از درگاه تو نجات نيابد مگر به سوى تو رو آورد).

 

624- تأثير ذكر با اجازه

 روزى در مجمع بزرگى، از مولانا صاحب مثنوى سؤال كردند كه: آيا كسى بى‏صحبت شيخى، كسى شود و به جايى رسد؟ جواب فرمود: درويشى، بدون آن كه از استادى تلقين ذكر بگيرد، خود به خود ذكرى مى‏گفت و كوشش عظيم داشت. شبى ديد نورى از دهان او بيرون مى‏رود، حيران و غمناك برخاست. به خدمت پيرى آمد و صورت خواب را عرضه داشت. فرمود: ذكر بدون تلقين و نفس استاد اين چنين باشد، بيا اين ذكر از من بگو. او همان كرد و شب ديد كه از دهان او نور اين آيت «اليه يصعد الكلم الطيب و العمل الصالح يرفعه: به سوى خدا سخنان پاك بالا رود و كردار نيك را او بالا برد»

 بر عرش برين مى‏تافت. تو بدان كه بى‏تربيت شيخ و استاد هيچ تربيتى راست نيست و همه طاعات، بى‏نور است، كسى كه پير نداشته باشد دينداريش معلوم نيست.

              دست را مسپار جز در دست پير               حق شده است آن دست، او را دست گير

 

625- نام سلطان بر ديوار

 پدر ابوسعيد ابوالخير، از دوستداران سلطان محمود غزنوى، خانه‏اى ساخته و همه ديوارهاى آن را صورت سلطان محمود و لشگريان و فيلان او نگاشته بود. شيخ، طفل بود، گفت: پدر! از براى من خانه‏اى بگير. چون خانه آماده شد ابوسعيد همه آن خانه را الله نوشت. پدرش گفت: اين چرا نويسى؟ گفت: تو نام سلطان خويش مى‏نويسى و من نام سلطان خويش.

 

 

 

 

626- قرائت قرآن

 هر كس تلاوت قرآن كند و قلبش براى خدا خاضع نشود و رقّتى در دلش حاصل نگردد و حزن و ترسى در سرّش ايجاد نشود به تحقيق كه عظمت و شأن خداوند را كوچك و سهل گرفته است. قارى قرآن به سه چيز احتياج دارد: 1- قلب خاشع، 2- بدن فارغ از مشاغل، 3- جايى خالى از اغيار.

 پس هر وقت قارى، قلبش براى خدا خاشع شود هر آينه شيطان رجيم از او دور خواهد شد. خداوند مى‏فرمايد:«هر گاه قرآن تلاوت كردى به خدا پناهنده شو از شر شيطان رجيم (مطرود و مردود و محروم) از رحمت خدا» (نحل:98) چون قلب قارى، فارق از اسباب دنيويه شد، موجب تجرّد قلب براى قرائت قرآن مى‏شود. چون قارى، مجلس خلوت براى قلب اختيار كرد و از مردم كناره گرفت و با خشوع دل و فراغت بدن، قرائت قرآن كرد آن گاه روح و جانش با خداوند عزوجل انس مى‏گيرد و حلاوت مكالمه را مى‏يابد و انواع كرامات و اشارات شگفت‏انگيز برايش ظاهر خواهد شد.

 

627- وصل و ناله

 گويند عاشقى بعد از اين كه به معشوقش رسيد و واصل شد، شروع كرد به نامه عاشقانه خواندن و ناله و حرف زدن مختلف از هر درى. رندى گفت: عاشق در فراق ناله مى‏كند، اما در وصال، ناله و حرف زدن چيست؟ همانند بلبل كه در فراق گل و بهار ناله مى‏كند؟ وقتى بهار مى‏رسد و گل شكوفه مى‏كند، ديگر چرا بلبل ناله مى‏كند با اين كه به وصال رسيده است؟

 وجوهى را مى‏توان ياد كرد:

 1- عاشق در وصال، دارد حمد مى‏كند و سپاس‏گزارى مى‏نمايد.

 2- درد فراق را شرح مى‏دهد.

 3- مى‏ترسد دوباره به هجران بيافتد «بر جفاى خار هجران صبر بلبل بايدش»

 4- از زيادى محبت و تازگى ديدار از آن چه قبلاً نديده و نشنيده، شروع مى‏كند به حرف زدن و لبريز مى‏گردد.

 5- كنار يار، محرّكى است براى گفتن‏ها. «فكر بلبل همه آن است كه گل شد يارش»

 6- از عشوه معشوق است كه عاشق به ناله مى‏افتد.«گل در انديشه كه چون عشوه كند در كارش»

 7- جلوه معشوق، عامل است.

              بلبلى برگ گلى خوشرنگ در منقار داشت            وندرآنبرگونواخوشناله‏هاىزار داشت

گفتمش در عين وصل اين ناله و فرياد چيست؟گفت ما را جلوه معشوق بر اين كار داشت

 8- فيض معشوق او را وادار مى‏كند:

              بلبل از فيض گل آموخت سخن ور نه نبود              اين همه قول و غزل تعبيه در منقارش

 

628- توحيد چيست؟

 اكابر از اصحاب مولانا رومى روايت كرده‏اند كه روزى جماعتى، از جناب شمس تبريزى سؤال كردند كه توحيد چيست؟ فرمود: توحيد آن است كه بدانى همه چيزها:

 1- آن خداست، 2- از خداست، 3- به خداست، 4- و بازگشت به خداست.

 1- اما آن چه آن خداست:« اللّه مُلك السموات و الارض و ما فيهن: حكومت آسمانها و زمين و آن چه در آنها است از آن خداست» (مائده: 120) 2- آن چه از خداست «و ما بكم من نعمة فَمنَ الله: آن چه از نعمت‏ها به شما مى‏رسد از جانب خداست» (نحل: 53) «قُل كلّ من عند الله: بگو همه چيز از جانب خداست» (نساء: 78)

 3- آن چه به خداست:« ان تقوم السماء و الارض بامره: آسمان و زمين به فرمان او برپاست» (روم: 25) 4- آن چه بازگشت به خداست:«و الى الله ترجع الامور: همه كارها به سوى خدا بازگردانده مى‏شود» (بقره: 210) «و اليه المصير: بازگشت همه موجودات به سوى اوست» (مائده: 18) پس فرمود: هر كه خود را شناخت به محدثى، خداى خود را شناخت به قديمى. هر كه تن خود را شناخت به جفا، خداى خود را شناخت به وفا. هر كه تن خود را شناخت به خطا، خداى خود را شناخت به عطاء.

 

 

 

629- تلاش تا آخرين لحظه

 «آن چه او شاه است، او بى‏كار نيست» خداوند در سوره الرحمان آيه 29 فرمود: «كل يوم هو فى شأن: خداوند هر آن به كارى است». سالك الى الله وقتى فهميد او در كار است، بايد در طريق، زحمت بكشد و تلاش كند و تا آخرين لحظات زندگانى، فارغ و بيكار نباشد.

                        اندر اين ره، مى‏تراش و مى‏خراش             تا دم آخر، دمى فارغ مباش

چرا كه چشم حق، هميشه بر نيات و بر اعمال، حاضر و ناظر است.

                        هر چه كوشد جان كه در مرد و زن است     گوش و چشم شاه جان، بر رَوزَن است

 اگر اين تلاش بر صواب و درستى بود، شايد لحظه آخر عنايت خدا شامل حال شود و به اسرار معانى بهره‏مند گردد و به حق اليقين برسد.

                       تا دم آخر، دمى آخر بُود                           كه عنايت با تو صاحب سرّ بُود

 

630- براى تو

        سنگ شكاف مى‏كند، در هوس لقاى تو       جان پر و بال مى‏زند، در طرب هواى تو

        آتش آب مى‏شود، عقل خراب مى‏شود        دشمن خواب مى‏شود، ديده من براى تو

        بند مكن رونده را، گريه مكن تو خنده را                  جور مكن كه بنده را، نيست كسى بجاى تو

 

631- اتمام كلام

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: هر كه خواهد در روز قيامت مزد كار بر وجه كمال بگيرد، بايد آخر سخن او، در هر مجلس اين باشد: «سُبحانَ رَبّك رَبّ العزَّة عَمّا يصفُون و سلام على المُرسلين و الحَمدُ لله رَبّ العالَمين» (صافات: 182-180)

632- مهر او

              ما هم از مستان اين مى بوده‏ايم               عاشقان درگه وى بوده‏ايم

              ناف ما بر مهر او ببريده‏اند                        عشق او در جان ما كاريده‏اند

 

633- سبب تنبّه عطار

ابو حامد فريد الدين عطار نيشابورى(مقتول «627 ه.ق» به دست كفار تاتار)كه 114 سال عمر كرد از شاعران و عارفان صاحب تأليفاتى مانند منطق الطير بود. گويند: سبب توبه او آن بود كه روزى در دكان عطارى مشغول به معامله بود. درويشى به آن جا رسيد، چندين بار گفت: چيزى براى خدا بدهيد و او چيزى نپرداخت. درويش گفت: اى خواجه! تو چگونه خواهى مُرد؟ عطار گفت: چنان كه تو خواهى مرد! درويش گفت: تو همچو من مى‏توانى مرد؟ عطار گفت: بلى.درويش كاسه‏اى چوبين داشت، زير سر نهاد و گفت: الله و جان بداد!! عطار را حال متغيّر شد و دكان بر هم زد و به طريقه سلوك پرداخت تا به جايى كه وقتى مولانا صاحب مثنوى در وقت رفتن از بلخ در نيشابور به صحبت وى رسيد، عطار كتاب اسرارنامه را به وى داد. مولانا دائماً آن را با خود داشت و استفاده مى‏كرد. مولانا در وصف عطار فرمود:

                           گرد عطار گشت مولانا                               شربت از دست شمس بودش نوش                    

و در جاى ديگر فرمود: عطار، روح بود و سنائى دو چشم او           ما از پى سنائى و عطار آمديم

 

634- همه هست

              بر ما رقم خطا پرستى همه هست            بد نامى و عشق و شور مستى همه هست

              اى دوست چو از ميانه مقصود توئى           جاى گله نيست چون تو هستى همه هست

 

635- وسوسه

 شيطان بر آدمى مسلط نمى‏شود مگر به وسوسه كردن، در وقتى كه:

 1- انسان از ذكر خدا اعراض كرد، 2- امر حق را كوچك شمرد، 3- نواهى را انجام داد. وسوسه از خارج قلب وارد و با مجاورت طبع يعنى خيال، ناشى و به وقوع مى‏پيوندد. وسوسه عامل سرگردانى است و انسان را به كفر مى‏كشاند. خداوند به بندگان فرمود: شيطان براى شما دشمن است، او را دشمن بگيريد كه در شما نفوذ نكند. (فاطر: 6) رفتار انسان با وسوسه شيطان همانند غريب با سگ چوپان است. وقتى سگ به غريب حمله مى‏كند غريب به صاحب سگ يعنى چوپان پناه مى‏برد تا سگ را از حمله باز دارد، پس هر وقت شيطان به سوى انسان آمد، از شرّش به خدا پناه بايد برد. خداوند فرمود: «شيطان را بر آنان كه ايمان آورده و بر خدا توكل كردند، تسلط و برترى نيست» (نحل: 99) انسان بر فريب و وسوسه شيطان قدرت پيدا نخواهد كرد جز با مراقبه هميشگى و خداى را در نظر داشتن. پس در هر نَفَس، اگر طاعتى دارى مواظب باش كه وسوسه شيطان آن را در جلوى چشمت تزيين ندهد. زيرا ممكن است شيطان 99 باب از خير را به رويت باز كند و در باب صدم، اغواى خود را شامل حال تو نمايد.

636- كشتى ولايت

اى كشتى ولايت، از غرق ده نجاتم           باشد كه باز بينم، ديدار آشنا را

اى صاحب هدايت، شكرانه ولايت              از خوان وصل بنواز، مهجور بينوا را

 

637- لطيف

 لطيف به معنى نرم، مهربان، خوشخو آمده است. در مورد خداوند، نسبت به بندگان اين طور گفته مى‏شود: چون خدا خبير است و حلم و رحمتش هميشه غالب است، با بندگان با نرم‏خويى و مهربانى و رفق برخورد مى‏كند. ابجد لطيف 129 مى‏باشد و 7 مرتبه در قرآن تكرار شده است، كه 5 مرتبه با خبير و 1 مرتبه با رب و 1 مرتبه با الله آمده است. ذكر حضرت يوسف «ربى لطيف» بوده است. در دعاى جوشن كبير از 1001 اسماءالهى چنين آمده است:

 179-1: «يا من هو فى حكمته لطيف: اى كسى كه در حكمتش لطيف (باريك بين) است».

 328-2: «يا الطف من كل لطيف: اى لطيف‏تر از هر لطيف».

 335-3: «يا دائم اللطف: اى هميشه با لطف (نيكويى)».

 472-4: «يا من فعله لطيف: اى كه كارش لطيف (و دقيق) است».

 814-5: «يا من جاد بلطفه: اى جود كننده به لطف خود».

 974-6: «يا من لطفه ظاهر: اى خدايى كه لطفش آشكار است».

 579-7: «يا من اظهر فى كل شى لطفه: اى آن كه نمايان است در هر چيزى لطفش».

 

638- بوى عشق از دهان

 هر چه گويد مرد عاشق، بوى عشق از دهانش جهد. در كوى عشق، مرد عاشق در مرتبه عشق هر چه گويد از دهانش بوى عشق مى‏جهد هر چند كه بخواهد عشق خود را نهان سازد، بالاخره بوى عشق از دهان او به مشام مى‏رسد و رازش فاش مى‏شود. مولانا مى‏فرمايد: اگر فرد عاشق درباره فقه هم حرف بزند باز رنگ و بوى عشق و فقر از آن نمايان مى‏شود و رايحه عشق از مباحث فقهى به مشام مى‏رسد. فقه مستلزم تقيّد به آداب و احكام ظاهر است و عرفان، تقيّد به معنى و باطن دارد. خلاصه عاشق حقيقى در هر موضوعى وارد شود باز رنگ معنوى و چاشنى عرفانى از او صادر مى‏شود.

 

639- بهشت يا نماز

 شيخ بهايى در كتاب كشكول گويد: يكى از اصحاب حال، روزى به يارانش مى‏گفت: اگر بين ورود به بهشت و گزاردن دو ركعت نماز، مخيّر مى‏شدم، گزاردن دو ركعت نماز را برمى‏گزيدم.!! يارانش گفتند: چگونه؟ فرمود: زيرا كه در بهشت به حظّ خود مشغول و در گزاردن دو ركعت نماز، به حق پروردگار خويش مشغول خواهم شد.

640- اى حيدر كرّار من

 مولانا در غزل 1798 ديوان شمس روى به معشوق خود مى‏كند و زيبا توصيف مى‏نمايد و آخر غزل، نام معشوق خود را مى‏برد و مى‏گويد: «اى حيدر كرار من»، كه لقب اميرالمؤمنين‏عليه السلام است. چند بيت از آن غزل، اين است:

    اى يار من اى يار من، اى يار بى‏زنهار من     اى دلبر و دلدار من، اى محرم و غمخوار من

    اى در زمين، ما را قمر، اى نيمه شب ما را سحر       اى در خطر ما را سپر، اى ابر شكر بار من

    اى شب روانرا مشعله، اى بى‏دلان را سلسله          اى قبله هر قافله، اى قافله سالار من

    همرهزنىهمرهبرى،همماهىوهممشترى            هماينسرىهمآنسرى،همگنج استظهارمن

    چون يوسف پيغمبرى، آيى كه خواهم مشترى          تا آتشى اندر زنى، در مصر و در بازار من

    هم موسيى بر طور من، عيسى هر رنجور من          هم نور نور نور من، هم احمد مختار من

 

641- علت نشنيدن صداى نماز گزار

 خداوند در حديث قدسى به حضرت داود فرمود: اى بسا بندگانى هستند كه مرا عبادت كنند و من آن نماز را به روى آنها مى‏زنم و در ميان خودم و او حجابى قرار مى‏دهم تا صداى او را نشنوم. اى داود! مى‏دانى اين شخص چه كسى است؟ اين شخص كسى است كه:

 1- به حرم مؤمنان به نظر فسق نگاه مى‏كند.

 2- او كسى است كه در حديث نفسش آمده كه اگر متصدى امرى باشد با ستم كردن مردم را مى‏زند.

 

642- بسوخت

       سينه از آتش دل در غم جانانه بسوخت         آتشى بود درين خانه كه كاشانه بسوخت

       خرقه زهد مرا آب خرابات ببُرد                      خانه عقل مرا آتش ميخانه بسوخت

 

643- مشيت الهى

 بدان كه تأثير موجودات از طبع نيست بلكه منوط به مشيت الهى است. وقتى امر الهى به چيزى تعلق گرفت آن چيز همان مشيت الهى مى‏شود اگر چه در نظر مردم آتش و خاك و آب فاقد درك و روح مى‏باشند؛ اما در نظر اهل بصيرت فاقد نيستند.

 مولانا در مثنوى چند مثال براى اين مطلب مى‏زند. از جمله مى‏گويد:

 1- آتش نمروديان به ابراهيم ضررى نرساند با اين كه از خواص آتش آن است كه بسوزاند چرا كه او برگزيده حق بود.

 2- موج دريا به امر خداوند به خروش افتاد و آن اين كه راه را براى موسى و يارانش باز كرد و آنان نجات يافتند، اما در همان راه، فرعون و فرعونيان را هلاك كرد.

 3- زمين به امر خداوند دهن باز كرد و قارون را با گنج‏هايش در قعر خود كشاند و او را هلاك كرد.

 4- عيسى با آب و گل، صورت پرنده‏اى ساخت و به امر خداوند در او دميد و پرنده‏اى شد و به پرواز درآمد.

 5- خداوند بر كوه طور تجلى كرد از ظهور تجلى، كوه از هم پاشيده شد و قطعه قطعه گرديد.

 

644- دفع وسوسه شيطان

 امام صادق‏عليه السلام فرمود: براى دفع وسوسه شيطان دست بر سينه خود بكش و بگو: (بسم الله و بالله محمد رسول الله و لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظيم اللهم امسح عنى ما احذر)(3 مرتبه مى‏گويى). پس دست بر شكم خود مى‏كشى انشاءالله برطرف خواهد شد.

 نيز روايت شده كه براى دفع وسوسه شيطان بگو هنگامى كه در سينه‏ات شكى پيدا شد (هو الاول و الآخر و الظاهر و الباطن و هو بكل شى‏ء عليم). و براى دفع وسوسه شيطان اين ذكر كه از روايات معتبره وارد شده كه پيش از طلوع آفتاب و غروب آفتاب 10 مرتبه خوانده شود. (اعوذ بالله السميع العليم من همزات الشياطين و اعوذ بالله ان يحضرون ان الله هو السميع العليم).

 

645- ذكر يونسيه

 از استاد مسموع شده است كه بعد از هر نماز 40 بار ذكر يونسيه در سجده يك اربعين براى قضاء حوائج انشاءالله رواست.

646- درآمد

              به ميان دل، خيال، مه دلگشا درآمد                   چو نه راه بود و نى در، عجب از كجا درآمد؟

به چه نوع شكر گويم؟ كه شكرستان شكرم                   ز در جفا برون شد، ز در وفا درآمد

              همه جورها وفا شد، همه تيرگى صفا شد            صفت بشر فنا شد، صفت خدا درآمد

 

 

 

647- امام مبين

 خداوند در سوره يس آيه 13 مى‏فرمايد: «و كلّ شى‏ء احصيناه فى امام مُبين: و هر چيزى را در امام و پيشواى آشكار قرار داديم». اميرالمؤمنين‏عليه السلام مى‏فرمود: به خدا قسم امام مبين منم كه حق و درستى را از باطل و نادرستى آشكار مى‏سازم و آن را از رسول خدا به ارث برده‏ام. امام حسين‏عليه السلام فرمود: چون اين آيه بر پيغمبر اكرم‏صلى الله عليه وآله نازل شد، ابوبكر و عمر برخاسته و پرسيدند: امام مبين تورات است؟ فرمود: نه، گفتند: انجيل است؟ فرمود: نه، گفتند: قرآن است؟ فرمود: نه، پس اميرالمؤمنين‏عليه السلام وارد شد. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمودند: اين است آن امام مبين، كه خداى تعالى علم هر چيز را در او شمرده و بيان كرده است.

 

648- تزكيه نفس

 از استاد مسموع شده است كه اين ذكر «يا زاكى الطاهر من كل آفة بقدسه» از اسماء ادريسى مى‏باشد كه جهت تزكيه نفس به عدد خاص مؤثر است. فقير گويد: شايد عدد 1640 مناسب باشد كه يك بار قبل از طلوع آفتاب و يك بار وقت سحر با توجه در خلوت خوانده شود.

 

649- سجّين، عليين

 1- هر پرنده با هم‏جنس خود پرواز مى‏كند 2- و هر جسمى تابع روح خود است. 3- و در دنيا و آخرت هر كس به نيت و كار خود و با مثل خود مشغول است و بالاخره هر كس به اصل خويش باز مى‏گردد. پيامبران به هدايت خلق و آخرت مشغول و كافران به ساز و ساخت دنيا مشغول هستند. مولانا فرمود:

                       كافران چون جنس سجّين آمدند                سجن دنيا را خوش آيين آمدند

 كافران چون هم‏جنس دوزخ هستند، زندان دنيا را با رضايت كامل پذيرفته‏اند.

                       انبياء چون جنس عليين بُدند                    سوى عليين جان و دل شدند

 پيامبران چون از جنس عالم علوى بودند، هميشه جان و دلشان به سوى ملكوت اعلا مى‏رفت. «سجين يعنى ثابت، دائم، سخت جايگاهى در طبقه هفتم زمين يا اسم چاهى در دوزخ است و يا جايگاهى كه نامه اعمال بدكاران در آن نوشته مى‏شود». در سوره مطففين آيه 7 مى‏فرمايد:«همانا نامه اعمال تبهكاران را در فروترين مرتبه دوزخ قرار داده است (ان كتاب الفجّار لفى سجّين)». عليين يعنى آسمان هفتم بهشت، آن جا نامه عمل فرشتگان ملكوت اعلى است، در سوره مطففين آيه 18 آمده است: «همانا نامه نيكان در بالاترين مرتبه بهشت قرار دارد (ان كتاب الابرار لفى عليين)». به زبانى عرفانى: عليين، جنبه علوى نفس كه اعمال نيك مصوّر گردد و سجين يعنى جنبه سفلى نفس كه اعمال زشت در آن مصوّر گردد.

650- چهار هزار و يك قريه

 شخصى به امام هادى‏عليه السلام عرضه داشت چگونه است كه «ابودلف» 4001 قريه دارد؟ امام فرمود: شبى يك مؤمن به نزد او مهمان شده پس ظرف بزرگى از خرما كه تعداد خرماهاى آن 4001 بود به آن مهمان بخشيد. پس خداوند متعال به هر دانه خرما يك قريه به او عطا فرمود.

 

651- بيدار شدن براى نماز شب

 امام صادق‏عليه السلام فرمود: هر كس اين آيه را «قل انما انا بشر مثلكم يوحا الى انما الهكم اله واحد فمن كان يرجوا لقاء ربه فاليعمل عملاً صالحاً و لا يشرك بعبادة ربه احداً» (كهف: 110) در هنگام خوابيدن بخواند، در هر وقت از شب كه اراده نمايد، از خواب بيدار خواهد شد.» مرحوم آيت الله بهجت سال 1363 فرمودند: در مصباح المتهجّد شيخ طوسى آمده است كه بعد از اين آيه اين چنين بگويد:«اللهم لا تنسى ذكرك و لا تؤمنى مكرك و لا تجعلنى من الغافلين و أنبهنى لا حب الساعات اليك أدعوك فيها فتستجيب لى واسئلك فتعطينى و استغفرك فتغفر لى انه لا يغفر الذنوب الا انت يا ارحم الراحمين».

 

652- بلاى بزرگ

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: وقتى خدا بنده‏اى را دوست بدارد او را به بلايى بزرگ مبتلا مى‏كند اگر بنده راضى گشت، بهره‏اش نزد خداوند، رضايت است و اگر ناخشنود گشت بهره‏اش ناخشنودى است.

 امام باقرعليه السلام فرمود: خداوند تبارك و تعالى هر گاه بنده‏اى را دوست بدارد، او را در بلا نيك فرو مى‏برد و بلا را سخت بر او سرازير مى‏كند. چون بنده دعا كند خداوند گويد: بنده‏ام، لبيك، اگر آن چه را كه از من درخواست كرده‏اى، به سرعت برايت فراهم آورم، بر اين كار قادرم، و اگر آن را برايت ذخيره كنم، برايت بهتر است. در روايت بلا چند عنوان آورده شده است: 1- غَنّه: فرو بردن در بلا. 2- ثَجّه: سخت مى‏باراند. 3- صَبّ: سرازير كردن بلا. 4- الصَقَ: بلا را به او پيوندد. 5- شدّد: سخت كردن بلا.

 

653- هوس علم لدنى

              دل گفت: مرا علم لدُنّى هوس است          تعليم كن تو را اگر دست‏رس است

              گفتم: كه الف، گفت: دگر، گفتم: هيچ        در خانه اگر كس است يك حرف بس است

 

654- اول و آخر

 اين دو اسماء الله، در قرآن فقط يك بار آن هم در سوره حديد آيه 3 آمده است. اول يعنى نخست و يكم، آخر يعنى پايان و سرانجام، لكن درباره خداوند به معنى ازلى و ابدى استعمال مى‏شود. هستى او به ذاته است و هستى غير، به او منوط است (اوّل اوّلين) و هر چيزى ختم و پايانى دارد غير او كه واجب الوجود و ابدى است (آخر الآخرين). ابجد اوّل: 37 و ابجد آخر: 801 مى‏باشد. در دعاى جوشن كبير فقره 938 آمده است: يا اول كل شى‏ء و آخره: اى خدايى كه اول و آخر هر چيز تويى. چون حق تعالى نامتناهى در ذات و صفات و افعال است، هيچ ممكن نتواند سر از ازليّت و آخريّت او درآورد، چرا كه علوم و عقول و شهود را به شأن و مقام او راهى نبود.

 

655- انا الحق

              از ياد خداى مرد مطلق خيزد                     بنگر كه ز نور حق چه رونق خيزد

اين، باطن مردان كه عجايب بحريست                  چون موج زند از آن اناالحق خيزد

 

656- خواب ديدن ائمه

 بعضى از راويان احاديث، از ائمه سؤال كردند: ما دوست داريم كه شما را به خواب ببينيم. امام فرمود: آب نياشام (ننوش). آن شخص آب نمى‏خورد و در خواب، خواب آب مى‏ديد. خدمت امام‏عليه السلام اين قضيه را نقل كرد كه هر وقت مى‏خوابم خواب آب مى‏بينم. امام فرمود: اگر ما را مى‏خواهى در خواب ببينى، بايد شايق ما باشى، مثل شوقت به سوى آب در وقت عطش و ميل و توجه نفست به سوى آن در آن وقت. بسيار مطالب در كتب ادعيه و ذكر، براى خواب ديدن ائمه نوشته‏اند مانند اين كه شب موقع خوابيدن 100 مرتبه سوره توحيد يا 100 مرتبه سوره قدر يا 100 مرتبه سوره كوثر را بخوانند، امام را خواهند ديد.

 1- اما مسئله مهم همان است كه امام به راوى حديث فرمودند.

 2- اجازه دهنده بايد صاحب نَفَس و يا مجاز در دادن ذكر براى خواب ديدن ائمه باشد.

 3- سنخيت ميان طالب و مطلوب هم باشد، چه بسا ذكرى را براى خواب ديدن امام مى‏خواند ولى عملى دارد كه مورد پسند امام نيست. يعنى در طالب، قابليت تام نيست و نقص و خرابى وجود دارد و خواب ديدن به وقوع نمى‏پيوندد.

657- بميريد

              بميريد بميريد، در اين عشق بميريد           در اين عشق چو مرديد، همه روح پذيريد

              بميريد بميريد، و زين نفس ببريد               كه اين نفس چو بندست و شما همچو اسيريد

              بميريد بميريد، به پيش شه زيبا                بر شاه چو مرديد همه شاه و شهيديد

 

658- همدلى

              پس زبان محرمى خود ديگر است              همدلى از همزبانى بهتر است

 بهترين نوع محرمى همدلى است كه از خويشاوندى و همزبانى بهتر است.

              اى بسا هندو و تُرك همزبان                     اى بسا دو تُرك چون بيگانگان

 چه بسا هندو و ترك كه همزبان نيستند، همدل باشند. و چه بسا دو نفر ترك همزبان با هم مانند بيگانگان باشند. مولانا گويد: شاعرى تازى (فارسى) زبان به بارگاه پادشاهى ترك زبان مى‏رود و در مدح او اشعارى به زبان عربى مى‏خواند. آن شاه نيز با شنيدن هر بيت، عكس العمل مناسب از خود نشان مى‏دهد. اين مساله سبب تعجب حضار مى‏شود و از خود مى‏پرسند: چگونه ممكن است شاهى كه عربى نمى‏داند به موقع عكس العمل مناسب و مطابق با مضمون اشعار از خود نشان دهد؟ نتيجه آن كه، معلوم شد كه اصل، مقصود است. آن شعر، فرع مقصود است، كه اگر آن مقصود نبودى، آن شعر نگفتى. انبياء با اينكه بر يك زبان نبودند، اما مقصود و نيت و دلشان يكى بود لذا هيچ پيغمبرى با پيغمبر ديگر به نزاع برنخاست. و اين اتحاد روحى بهترين نوع همدلى بوده كه در جاى ديگر تاريخ ديده نشده است.

659- امام در فكر دوستان

 عمرو بن اسحاق بر اميرالمؤمنين‏عليه السلام داخل شد، پس آن حضرت آثار زردى بر صورتش ديد. فرمود: اين زردى چيست؟ پس بيمارى كه در او بود برايش توضيح داد. بعد فرمود: 1- ما به خوشحالى شما خوشحال مى‏شويم، 2- و به حزن شما اندوهگين مى‏شويم، 3- و به بيمارى شما بيمار مى‏شويم، 4- براى شما دعا مى‏كنيم، 5- وقتى شما دعا كنيد ما آمين مى‏گوئيم. عمرو گفت: آن چه فرمودى دانستم، ولى چگونه ما دعا مى‏كنيم شما آمين مى‏گوييد؟ امام فرمود: بر ما حاضر و دور يكسان است (مى‏بينيم و مى‏شنويم). در حديث ذُمَيله (دُميله) نظير اين روايت از اميرالمؤمنين‏عليه السلام آمده، كه فرمود: هيچ مؤمنى ساكت نماند مگر اين كه برايش دعا مى‏كنيم.

 

660- اين كيست اين

    اين كيست اين، اين كيست اين، اين يوسف ثانيست اين

خضرست و الياس اين مگر، يا آب حيوانيست اين

    آن جان جان افزاست اين، يا جنة المأواست اين

ساقى خوب ماست اين، يا باده جانيست اين

 

    خورشيد رخشان مى‏رسد، مست و خرامان مى‏رسد

با گوى و چوگان مى‏رسد، سلطان ميدانيست اين

    مست و پريشان توام، موقوف فرمان توام

اسحاق قربان توام، اين عيد قربانيست اين

 

661- ز ره بام

    سر من مست جمالت، دل من دام خيالت             گهر ديده نثار، كف درياى تو دارد

    گل صد برگ به پيش، تو فرو ريخت ز خجلت          كه گمان برد كه او هم، رخ رعناى تو دارد

    اگرم در نگشايى، ز ره بام درآيم                          كه زهى جان لطيفى، كه تماشاى تو دارد

    به دو صد بام برآيم، به دو صد دام درآيم                چكنم؟ آهوى جانم، سر صحراى تو دارد

 

662- تبدّل امثال (تجدّد امثال)

 پس تو را هر لحظه، مرگ و رجعتى است. مصطفى فرمود: دنيا ساعتى است. يعنى انسان و همه چيز در هر لحظه به مرگ و بازگشت دچارند و از فنا به بقا در حركت‏اند.

                       هر نَفَس، نو مى‏شود دنيا و ما                  بى‏خبر از نو شدن، اندر بقاء

چون تجلى خداوند منقطع نمى‏گردد، هر آن همه چيز در قهر و لطف، مردن و زنده شدن قرار دارند، اما به خيال، انسان آن را مستمر مى‏شمارد.

                       عُمر، همچو جويى نَونَو مى‏رسد                مستمرى مى‏نُمايد در جسد

پس همه چيزها در حال تغيير و تبديل هستند و لحظه قبل با بعد، به يك حال نيستند. خداوند مى‏فرمايد: «كل يوم هو فى شأن: خداوند هر لحظه در كارى تازه است»(الرحمان: 29) و در سوره واقعه آيه 61 فرمود: «على ان نبدّل امثالكم: خداوند مى‏تواند مانند شما را عوض آورد» شيخ محمود شبسترى فرمود:

                       جهان، كل است و در هر طرفة العين                   عدم گردد و لا يَبقى زَمانَين

 يعنى جهان در هر چشم به هم زدن عدم مى‏گردد و باز به وجود مى‏آيد و دو زمان همانند هم نيستند چنان كه تنفس ما هر آنش فرق مى‏كند، سلول‏هاى بدن دائماً در تغيير و تبديل هستند و به تعبيرى خدا در هر ساعت و روزى به اسمى ظهور مى‏كند مانند ظهور اسم مميت و محيى، قابض و باسط، قهار و حفى و صدها نظير اينها...(الدنيا ساعة فاجعلها طاعة).

 

663- تقدير

 پيامبرصلى الله عليه وآله درباره تقديرات و قضاء و قدر فرمودند: 1- حوائج خويش را با عزت نفس بجوييد، زيرا كارها جريان مقدّر دارد. 2- ايمان (و اعتقاد) به تقدير، غم و اندوه (حزن) را مى‏برد. 3- احتياط كردن با تقدير سود ندهد (احتياط چاره تقدير نمى‏كند) 4- غم بسيار مخور كه آن چه مقدّر است، مى‏شود و آن چه روزيت كرده‏اند به تو مى‏رسد. 5- هر كه به قضاى خدا راضى نيست و به تقدير خدا ايمان ندارد، پس خدايى غير خداى يكتا بجويد.

664- قدرت نمايى حق

 در قرآن سوره ياسين آيه 80 آمده است: «خدايى كه براى شما از درخت سبز آتش را آفريد، پس شما از آن درخت (در هيزم) آتش مى‏افروزيد.» يعنى خدايى كه از درخت سبزتر، آتش بيرون مى‏آورد، قدرت آن دارد كه استخوان پوسيده را زنده كند. اين در جواب منكرين معاد گفته شده است. مراد از درخت اخضر (درخت سبز) درخت مَرخ و عفار است كه در شهر عرب مى‏باشد. هر گاه خواهند آتش افروزند از اين دو درخت شاخه‏اى تر و تازه كه آب از آن مى‏چكد، برمى‏دارند و به همديگر مى‏مالند، پس آتش ايجاد مى‏شود. خداوند بعد از اين در آيه 81-82 مى‏فرمايد: «آيا خدايى كه آسمانها و زمين را خلق كرد، قادر نيست كه مانند ايشان را بيافريند، او بر آفريدن قادر و تواناست و بسيار آفريننده است. هر گاه چيزى را اراده آفريدن كند، مى‏گويد: باش، بى‏درنگ آن چيز خلق مى‏شود.»

 

665- نماز معنوى

 1- يكى آن كه براى گواهى دادن بر محبت خود به معشوق نماز را به عنوان هديه اقامه مى‏كند.

                       تا گواهى داده باشد هديه‏ها             بر محبت‏هاى مضمر در خفا

 2- ديگر آن كه نماز، ظهور اعتقاد راستين و ارادت قلبى است.

                       اين نماز و روزه و حج و جهاد                هم گواهى دادن است از اعتقاد

 3- آن چه باقى مى‏ماند جوهر نماز است و صورت ظاهرى آن در زمان خاص از بين مى‏رود.

                       اين صلات و اين جهاد و اين صيام          هم نماند، جان بماند، نيك نام

 4- آن چه از نماز مهم است و از پيامبرصلى الله عليه وآله هم روايت شده حضور قلب در نماز است كه موجب كمال و تمام آن است.

                       بشنو از اخبار آن صدر الصدور               لا صلوة تمّ الّا بالحضور

5- براى ديدن جمال جميل حضرت حق، نمازى مورد عنايت است كه با طهارت باشد. طهارت؛ ازاله همه نوع حدث و خبث از جسم و روح است.

                       روى نا شسته نبيند روى حور                       لا صلوة گفت الا بالطّهور

 6- آن نمازى كه بيشتر مورد لطف معشوق مى‏باشد آن است كه اول وقت باشد و الا از دست دادن اول وقت، سبب بى‏ضيايى مى‏شود.

                       گر نماز از وقت رفتى مر تو را               اين جهان، تاريك گشتى، بى ضيا

 7- در نماز دائماً مى‏گوئيم: »اهدنا الصراط المستقيم« خدايا مرا به صراط مستقيم هدايت كن؛ در واقع براى استحكام ايمان، رهايى از شرّ شيطان و ريا و شرك و به راه مستقيم حقيقى ماندن، اين جمله را گوئيم:

                       از براى چاره اين خوف‏ها                       آمد اندر هر نمازى «اهدنا»

                       كاين نمازم را مياميز اى خدا                    با نماز «ضالين» و اهل ريا

 8- در نماز با اشارات بسيار مى‏توان فهميد: اول و آخر خداست، پرستش براى او است و صراط مستقيم او مى‏باشد، اميد است كه در هدايت، لغزشى ما را نگيرد.

                       در نماز اين خوش اشارت‏ها ببين              تا بدانى، كاين بخواهد شد يقين

 9- نماز، حديث فراق است، بايد دل به محبوب، نه به بازار داد.

                       از اين نماز غرض آن بُوَد كه من                 با تو حديث درد فراق، با تو بگذارم

وگر نه اين چه نمازى بود كه من بى تو       نشسته روى به محراب و، دل به بازارم

 10- نمازى كه در آن، شخص به ديو و سگ نَفس، گرفتار است نماز نيست.

          نماز خوان به صفت چون فرشته بايد و من                هنوز در صفت ديو و دد گرفتارم

كسى كه جامه به سگ بر زند نمازى نيست             نماز من كه پذيرد؟ كه سگ بغل دارم

 

666- تمثيل به درختان

 از تمثيلاتى كه براى حشر و نشر، احياء بعد از ممات مى‏باشد، درختان هستند كه:

                       اين درختانند همچون خاكيان          دست‏ها بر كرده‏اند از خاكدان

 خاكيان: آدميان. خاكدان: كره زمين. درختان سر از خاك برمى‏دارند و دست‏هايشان به سوى آسمان بلند است. با زبان حال به مردم صدها اشارت مى‏كنند، البته به آن كه گوش باطنى دارد مقصود خود را مى‏فهمانند.

                       سوى خلقان، صد اشارت مى‏كنند    و آنكه گوش استش، عبارت مى‏كنند

 درختان اسرار خاك را گويند و مى‏فهمانند كه شما مانند ما بعد از در زير خاك رفتن، روزى زنده مى‏شويد. درختان در فصل زمستان مانند مرغابيان به درون خواب فرو مى‏روند و مى‏خوابند و در بهار، همانند طاووسان زيبا ظاهر مى‏شوند. اگر در زمستان درختان محبوسند و مرگ دارند در بهار، برگ و شكوفه دارند. خداوند در سوره روم آيه 50 مى‏فرمايد: «نگاه كن به آثار رحمت خدا، چگونه زمين را پس از مرگ دوباره زنده مى‏گرداند. فانظر الى آثار رحمة الله كيف يحيى الارض بعد موتها» درختان هم به همه آدميان مى‏گويند: شما مانند ما بعد از مرگ زنده مى‏شويد.

 

667- رفع كدورت

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: همانا هر گاه دلم را كدورتى مى‏پوشاند، هر روز و شب هفتاد بار از خدا طلب آمرزش مى‏كنم. (مانند استغفرالله) «لَيُغانُ على قلبى».

 

668- اعراض از دو دسته

 در سوره نجم آيه 29 خداوند به پيامبرصلى الله عليه وآله مى‏فرمايد: اى رسول ما 1- از هر كس كه از ياد ما رو گردانيد 2- و جز زندگانى دنيا را نمى‏خواهد، به كلى اعراض كن (من تولى عن ذكرنا). وقتى كسى از ياد خدا روى برگردانيد؛ در نتيجه به دنياى فانى روى خواهد آورد.

 

669- ترك شهرت

              خويش را رنجور سازى، زار زار                             تا تو را بيرون كنند از اشتهار

كه اشتهار خلق، بند محكم است              در ره اين، از بند آهن كى كم است؟

 

670- علم سرّ

 امام صادق‏عليه السلام به فرزندش اسماعيل فرمود: 1- در آموختن علم سرّ كوشش كن كه اين علم، داراى بركات بى‏شمارى است افزون از آن چه كه درباره‏ى آن گمان رود. 2- هر كس علم ظاهر را آموخت و از علم سرّ روى بتافت، هلاك شد و به سعادت نرسيد. 3- اگر خواهى پروردگار، تو را اكرام نموده و علم سرّ را به تو عطا فرمايد: 1- دنيا را به چشم دشمنى بنگر 2- اهميت خدمت به صالحين را بشناس 3- و شرايط خودت را براى مردن محكم ساز. آن گاه كه اين سه خصلت در تو جمع شود، خداوند تو را به علم سرّ اكرام خواهد فرمود.

671- سوره توحيد و مردگان

 نقل است كه بُشر حافى به گورستان گذر كرد و ديد ارواح اهل گورستان بر سر گورى هستند، انگار ميان آنان چيزى قسمت مى‏كنند. گويد: گفتم بار خدايا مرا شناسا گردان، تا اين چه حال است. آوازى شنيدم كه: خود از ايشان بپرس. پرسيدم، گفتند: يك هفته است مردى از مردان دين، بر گور ما گذر كرد و سه بار سوره توحيد (قل هو الله احد) خواند و ثواب آن را به ما داد. يك هفته است ما ثواب آن را قسمت مى‏كنيم هنوز فارغ نشده‏ايم. در عالم برزخ، مسايل به معاينه است، لكن براى عبرت و تنبّه اهل دنيا و ترغيب به اذكار و مقام اولياء خدا، اين نوع مكاشفات را به ظهور مى‏رساند.

 

672- خون جگر

              ترسم كه اشك در غم ما پرده در شود                 وين راز سر به مُهر به عالم سَمر شود

گويند سنگ لعل شود در مقام صبر                      آرى شود وليك به خون جگر شود

 

673- اداى بدهكارى

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: به خاطر قرضى كه بر گردنم بود به رسول خدا شكايت كردم. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: اى على! بگو: «اللهم اغننى بحلالك عن حرامك و بفضلك عمّن سواك» اگر بر تو به اندازه كوه صبير قرض باشد خداوند آن را از تو برطرف مى‏كند. (صبير كوهى است در يمن كه بزرگتر از آن كوه نيست). حضرت استاد كشميرى (رضوان الله تعالى عليه) از استادش سيد على آقاى قاضى (رضوان الله تعالى عليه) (م 1366 ه. ق) درخواست علم كيميا كردند؛ پس ايشان اين ذكر را دادند و فرمودند: بسيار بگو (كه كار كيميا كند).

 

674- سخن فتنه انگيز

 يك سخن فتنه انگيز مى‏تواند عالمى را ويران كند. افراد روباه صفت و مرده، در سايه سخنان فتنه انگيز به حركت مى‏افتند و همانند شيران، جان مى‏گيرند تا به مقاصد خود برسند.

                       عالمى را يك سخن ويران كند                   روبهان مرده را شيران كند

 

675- مكاشفه و عُجب

 عارف كامل ملا حسين قلى همدانى (رضوان الله تعالى عليه) را تلميذى بود به نام محمد سعيد حبّوبى، كه استاد به او فرموده بود: اگر خواب و كشف صادقانه‏اى پيش آمد برايم بازگو كن، مبادا عُجب تو را بگيرد تا از مرتبه خويش ساقط گردى و مزرعه‏ى نيّت و اعمالت بسوزد. مرحوم حبّوبى در نماز عشاء، شهودى به او دست مى‏دهد و در آن، احوال روز قيامت را مشاهده مى‏نمايد. پس با تكبيرات آخر نماز، نماز را به پايان مى‏رساند و اين واقعه را براى استاد بازگو نمى‏كند. فردا صبح كه مى‏خواهد خدمت استاد برسد به ذهنش خطور مى‏كند كه شايد اين قضيه براى استادم رخ نداده باشد و به اين درجه نرسيده باشد!! چون درب خانه استاد را مى‏زند، استاد بلافاصله درب را گشوده و با تندى مى‏فرمايد: آرى، استادت نيز به اين درجه نرسيده است! مگر به شما تذكر نداده بودم كه اتفاقات را برايم بازگو كنيد؟ اين خطور ذهنى و شيطانى كه از عُجب نشئت گرفته بود، سبب شد كه اوراد و اذكار شما بسوزد و نابود شود، در نتيجه بايد دستور خود را از سر بگيريد.

 

676- گوش جان

              پنبه وسواس بيرون كن ز گوش                            تا به گوشت آيد از گردون خروش

          گوش جان و چشم جان، جز اين حس است          گوشعقلوگوشحس،زانمفلس است

 

677- دو عنايت

 آقا نجفى اصفهانى (م 1332) در شرح حال خود گويد: در نجف مشغول درس بودم و حافظه‏ام ضعيف و كُند بود. در شب عرفه در رواق امام حسين‏عليه السلام تا سحر استغاثه نمودم و حبيب بن مظاهر را به درگاه امام‏عليه السلام، شفيع قرار دادم. بعد از نماز شب گريه كردم و به خواب رفتم. در عالم خواب ديدم حبيب بن مظاهر از ضريح بيرون آمد و مصايب امام حسين‏عليه السلام را مى‏خواند. ناگاه در ضريح گشوده شد و امام حسين‏عليه السلام ظاهر شد. حبيب زيارت وارث را خواند و من نيز مى‏خواندم. امام‏عليه السلام جواب سلام حبيب را فرمودند؛ بعد از لحظاتى نظر شريف به جانب من نمودند، سپس به آسمان نگاه كردند و اين دعا را خواندند: «اللهم يا مسبب الاسباب و يا مفتح الابواب و يا قاضى الحاجات و يا سامع المناجات و يا كافى المهمات اسئلك بحق من حقه عليك عظيم ان تصلى على محمد و آل محمد و ان تقضى حاجته» چون از خواب بيدار شدم مكرر اين دعا را مى‏خواندم تا صبح شد. روز عيد قربان بعد از زيارت، به نجف رفتم و ديگر درب فهم حقايق و مطالب و علوم بر من باز شد. درباره‏ى عنايت ديگر فرمود: در يكى از روزها كه مشغول رياضت و تفكر بودم به حالت احتضار افتادم و عزرائيل را ديدم كه براى جان گرفتن آمده است. پس حضرت ولى عصرعليه السلام، عزرائيل را امر به بازگشت مى‏كند. بين من و امام‏عليه السلام به زبان حال، مكالمه‏اى شد. اطرافيان، مرا مرده پنداشتند. طبيب گفته بود: شايد سكته كرده باشد فعلاً او را دفن نكنيد. پس از نُه ساعت، روح به بدنم بازگشت و به حالت عادى برگشتم.

678- استاد دلدار

              بيا بيا كه نيابى چو ما دگر يارى                           چو ما به هر دو جهان، كجاست دلدارى؟

              تو همچو وادى خشكى و من چو بارانى                تو همچو شهر خرابى و من چو معمارى

 

679- معرفة الله

 امام صادق‏عليه السلام فرمود: همانا معرفت خداوند عزوجل براى انسان: 1- خوى گيرنده(همدمى از هر ترس) است. 2- مصاحب تنهايى است. 3- نور از هر ظلمات است. 4- قوّت از هر ضعف است. 5- شفاء از هر مريضى است.

680- خوش به حال محبين

 ابوبكر گفت: از پيامبرصلى الله عليه وآله شنيدم كه فرمود: همانا خداوند تبارك و تعالى از نور وجه (صورت) على بن ابيطالب‏عليه السلام ملائكه‏اى را خلق كرد كه تسبيح و تقديس مى‏كنند و ثواب آن را براى محبين (دوستان) على و دوستان فرزندانش مى‏نويسند.

 

681- مقامات معنوى

 از استاد مسموع شده كه خواندن چهل و يك بار سوره يس در بالا سر حضرت على بن موسى الرضاعليه السلام در مجلس واحد، (نه يك بار بلكه به دفعات مكرر) براى يافتن مقامات معنوى مؤثر است.

682- وجه الله

 خداوند در قرآن سوره‏ى بقره آيه 115 مى‏فرمايد: براى خدا مشرق و مغرب است پس به هر طرف رو كنيد آن جا وجه خداوند است (فاينما تولوا فثم وجه الله). وجه الله به اين است كه خداوند در مظاهر و مرآئى عالم تجلى مى‏كند و كسى تاب رؤيت بى‏واسطه او را ندارد، پس به ظهور اسماء و صفات، با واسطه، وجه خدا رؤيت شود. مولانا در مثنوى فرمود:

                       گفتم ار عريان شود او در عيان                  نَى تو مانى، نَى كنارت، نى ميان

هر كسى جانش از هوس‏ها پاك شود؛ ايوان پاك الهى را مشاهده نمايد. پيامبرصلى الله عليه وآله از آتش و دود دنيوى پاك شد؛ چون به هر طرف روى نمود وجه الله را ديد.

                       چون محمد پاك شد زين نار و دود              هر كجا رو كرد وجه الله بود

 كسى كه دلش از وسوسه‏ى شيطان بد خواه پاك نشد، چطور تواند وجه الله را درك كند؟

                       چون رفيقى وسوسه بد خواه را                 كى بدانى ثم وجهُ الله را؟

اگر كسى سينه باطنى‏اش را به مقام كشف و شهود برساند، در هر مرتبه از مراتب عالم، آفتاب حقيقى را مشاهده مى‏نمايد.

                       هر كه را باشد ز سينه فتح باب                 او ز هر شهرى، ببيند آفتاب

 

683- داخل چه صنفى؟

 مرحوم عارف كامل شيخ محمد بهارى همدانى در مراسله‏ى پانزدهم كتاب تذكرةُ المتقين چنين مى‏نويسد: بگو ببينم داخل چه صنفى از اصناف مى‏باشى؟ اهل علمى، كاسبى، متعبّدى، عارفى، لوطى‏اى، درويشى، چه كاره‏اى؟ انسان هر كاره كه باشد بايد شرايط آن كار را مرعى داشته باشد. 1- اگر اهل علمى، كو علمت و حلمت، كو تواضعت و تخشعّت، كو زهدت؟ 2- اگر كاسبى، كو امانتت، كو تفقّهت، كو تدينت؟ 3- اگر متعبدى، كو توكلت، كو مناجات در خلواتت، كو بيدارى شبت، كو صوم ايام صيفت(تابستان)، كو گريه‏هاى اطراف ليل و نهارت؟

 4- اگر عارفى، كو معرفتت، كو تسليم و رضايت، كو ترك ما سوايت؟ 5- اگر لوطى‏اى، كو مردانگيت، كو گذشتت، كو دستگيرى از ضُعفايت، كو سبيل‏هاى كلفتت كه هر مويى از آن قيمت دنيا و مافيهاست؟ 6- اگر درويشى، مى‏گويند: كلاه درويش بايد مشتمل بر چهار ترك باشد كه هر تركى كاشف از ترك ديگرى. ترك دنيا، ترك عقبى، ترك مولى، ترك ترك، كدام يك از اين ترك‏ها را انجام داده‏اى؟ مى‏گويم: نه قاضيم، نه مدرّس، نه محتسب، نه فقيه. داخل هيچ يك از اين عناوين مذكوره نيستم. پيشتر عرض شد كه گدا هستم، گدايى را شرطى نباشد، گدا مجانى طلب است.

 

684- سالك ناقص و مراد كامل

 مولانا در تفاوت ميان سالك ناقص و انسان كامل مى‏فرمايد: اگر كارى عارف كامل مى‏كند، نبايد سالك ناقص خود را با آن قياس كند و كارهاى او را انجام دهد، زيرا عارف كامل از امراض نجات پيدا كرده و طالب مسكين هنوز دچار تب است. 1- در باطن نفس سالك، هنوز نفس اماره وجود دارد؛ و نمى‏تواند مانند ابراهيم خود را درون آتش بياندازد، مگر آن كه از تقيّدات و نفسانيات، گذشته باشد. 2- چون سالك مبتدى، نه شناگرى بلد است و نه با فنون دريا آشناست، نبايد خود كامه، خود را به دريا بياندازد. اما عارف كامل به قعر دريا آشناست و گوهرهاى بسيار مى‏آورد.

 3- ناقص اگر طلا به دست آورد خاكستر شود. كامل، مشتى خاك از زمين بگيرد طلا شود. 4- دست انسان ناقص به منزله‏ى دست شيطان است و اعمال را تكليفى، انجام مى‏دهد نه عاشقانه. 5- اگر علم، نزد ناقص برود تبديل به جهل شود. اگر جهل نزد انسان كامل برود به معرفت و بينايى تبديل شود. 6- اگر پياده‏اى ناقص با سواره‏اى كامل ستيز كند، بداند كه سر به سلامتى نخواهد برد. 7- پس هميشه سالك بايد دست خود را در دست كامل بگذارد و استمداد جويد كه دست كامل به منزله‏ى دست خداست.

              چون قبول حق بود آن مرد راست               دست او در كارها، دست خداست.

 

685- شهادت كنندگان را ببينيد

 شاه عباس صفوى اصرار داشت كه شيخ بهايى (م 1035 ه. ق) قضاوت كشور را قبول كند اما شيخ قبول نكرد و سه روز مهلت خواست. شيخ به خادم خود گفت: فردا صبح اول وقت سر چهارراه مى‏روى و گريه و زارى مى‏كنى. وقتى علت را از تو پرسيدند بگو اربابم شيخ، با الاغ مى‏رفت ناگهان زمين دهان باز كرد و شيخ با الاغش به زمين فرو شدند و هر چه كوشش كردم نتوانستم او را نجات بدهم. فردا صبح خادم اين دستور را اجراء كرد و همه‏ى شهر پر شد كه شيخ با الاغش در زمين فرو شدند. پس همه يقين به مرگ شيخ پيدا كردند و شاه هم پذيرفت كه اين اتفاق افتاده است و مجلس ختمى هم گرفتند. بعد از چند روز شيخ به دربار شاه رفت، به محض اين كه شاه او را ديد تعجب كرد و علت را جويا شد، فرمود: آنهايى كه با چشم خود ديدند كه شيخ به زمين فرو شد بيايند شهادت بدهند. پس با اعلام، جمعيت زيادى براى شهادت آمدند. ناگهان شيخ وارد شد و سلام كرد و همه‏ى شهادت دهندگان شرمنده شدند. شيخ فرمود: شما به من مى‏گوييد كه قضاوت را قبول كنم و حال آن كه درباره‏ى مجرم، همين مردم شهادت مى‏دهند كه اصلاً نديده‏اند و من بايد حكم كنم، پس جواب خدا را چگونه گويم؟ پس شاه عذر او را پذيرفت و قضاوت را به ديگرى واگذار كرد.

 

686- دنيا به صورت بثينه

 شهيد ثانى در كتاب كشف الربيه نقل كرده است كه: اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: فدك كه به فاطمه‏عليها السلام رسيد، در بعضى مزارع فدك، با بيلى به كار كشاورزى مشغول بودم. ناگاه (به كشف) زنى را ديدم در نهايت جمال و غايت دلربايى كه او را تشبيه به بثينه نمودم (و او زنى بود كه در جمال، ضرب المثل عرب بوده است) گفت: اى پسر ابوطالب! مرا همسر خود كن، تا خزينه‏هاى زمين را به تو بنمايانم، تا داراى ملك شوى و پس از خودت فرزندانت ملك‏دار شوند.

 گفتم: تو كيستى تا از اهلت تو را خواستگارى كنم؟ گفت: منم دنيا. گفتم: بازگرد و شوهر ديگرى بجوى؛ سپس مشغول كار كشاورزى خود شدم. و حضرت در اين هنگام اشعارى را سرود از جمله فرمود: اى دنيا غير على را بفريب، كه به آن چه در توست من راغب نيستم.

 

687- چرا زندان؟

 چون زنان مصر، حضرت يوسف را به دعوت زليخا مشاهده كردند شيفته‏ى او شدند. زليخا در جواب آنها فرمود: «من از وى تقاضاى مراوده كردم و يوسف عفت ورزيد، اگر پس از اين هم خواهش مرا رد كند البته زندانى شود و ذليل گردد.» (اين سخن را گفت كه شايد يوسف را با تهديد رام كند) يوسف چون اين سخن بشنيد، دست به دعا برداشت و گفت: «اى خدا! مرا زندان، خوش‏تر از اين كار زشتى است كه زنان از من تقاضا دارند» پس خداوند دعاى او را مستجاب كرد تا از كيد زنان در امان باشد. پس با پاكدامنى كه داشت او را به زندان انداختند. (يوسف 35-31)

 اگر حضرت يوسف اين تقاضا (زندان) را نمى‏كرد، خداوند راهى ديگر براى حفظ پاكدامنى‏اش قرار مى‏داد. زندان، خواسته‏ى خودش بود.

688- تواضع

 فروتنى، اصل همه‏ى شرافت‏هاى بزرگ انسانى است. تواضع آن است كه در راه خدا براى خدا فروتنى كند. آنان چهره‏هايى دارند كه اهل آسمان از ملائكه و اهل زمين آنان را مى‏شناسند. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: خداوند به من وحى كرد تواضع كنيد! تا كسى بر ديگرى فخر نكند. هيچ كس تواضع نكرد؛ مگر خدا او را در دنيا و آخرت بلند مرتبه گرداند. پيامبرصلى الله عليه وآله هر گاه عبورش بر كودكان مى‏افتاد سلام مى‏كرد و اين به خاطر نهايت تواضعى بود كه حضرتش داشت. خداوند در قرآن فرمود: «بندگان مشمول رحمت من، كسانى هستند كه وقتى روى زمين راه مى‏روند با حالت فروتنى مى‏روند و هر گاه جاهلان با آنان سخن گويند، با سلامتى نفس و آرامش جواب مى‏گويند»(فرقان: 63) و هم چنين به پيامبرش فرمود:«اى پيامبر! در مقابل بندگان مؤمن به تو، فروتنى و نرمى را سيره خود قرار بده» (شعراء: 215) شرافت تام حقيقى تواضع آن است كه در مقابل ذات خداوند فروتن بود. حقيقت تواضع را نشناخته‏اند؛ مگر مقرّبين از بندگان كه به وحدانيت حق متصل باشند. عبادتى كه مورد رضاى حق قرار گيرد نيست، مگر عبادتى كه از تواضع نشأت گرفته باشد.

 

689- تجاذّب خوب و بد

 به نص قرآن كريم هر چيز خوبى، خوب را جذب مى‏كند و هر چيز زشت، زشت را به سوى خود مى‏برد. خداوند در سوره نور آيه 25 مى‏فرمايد: زنان ناپاك از آن مردان ناپاكند و زنان پاك از آن مردان پاك هستند. قانون تجاذب يعنى هر چيز مانند خود را جذب مى‏كند و تأثير مى‏گذارد مانند سرعت سوزندگى. اگر چيز خشك كنار آتش باشد؛ سرعت سوزندگى آن بيشتر مى‏شود و بالعكس اگر آب در كنارش باشد از حرارت آن كاسته مى‏شود؛ چون همجنس نيستند.

                       در جهان هر چيز، چيزى جذب كرد    گرم، گرمى را كشيد و سرد، سرد

 در صفات هم اين قانون است، كه طالبان نور، دنبال اولياء الهى هستند و اهل باطل، جذب دنيا پرستان مى‏شوند.

                       ناريان مر ناريان را جاذب‏اند             نوريان مر نوريان را طالب‏اند

 دوزخ، اهلش را مى‏بلعد و بهشت، اهلش را استقبال مى‏كند. بوى نجاست براى بينى چاه‏كن عادى است، اما عطر فروش از بوى بد چاه متأثر و مشمئز مى‏شود. مناسب اهل دنيا، عيش ظاهرى و سخنان پيرامون قدرت و پول است. مناسب مجالس اهل معنى، ذكر و فكر و سخنان پيرامون حق تعالى است.

 

690- اربعينى

                       سحرگه رهروى در سرزمينى                    همى‏گفت اين معما با قرينى

                       كه اى صوفى شراب آنگه شود صاف          كه در شيشه بماند اربعينى

 

691- ذكر غلبه بر دشمن

 حضرت نوح‏عليه السلام طبق نص صريح قرآن (سوره عنكبوت آيه 14) نهصد و پنجاه سال مردم را به اطاعت از خداوند دعوت كرد، ولى مردم جز بر طغيان و سركشى خود نيفزودند، تا جايى كه دست كودكان خود را مى‏گرفتند و به نزديك نوح مى‏آوردند و به آن‏ها مى‏گفتند: اگر پس از ما زنده مانديد، مبادا از اين ديوانه پيروى كنيد.! بعد، از نوح فرار مى‏كردند و انگشتان در گوش مى‏كردند كه كلمات او را نشنوند و لباس بر سر مى‏كشيدند تا صورت او را نبينند (سوره نوح آيه 7-6) كار نوح به جايى رسيد كه عرض كرد: خدايا «انى مغلوب فانتصر» (قمر:10) پس خدا دعايش را مستجاب كرد. او و پيروانش را نجات داد و دشمنانش را به عذاب رساند (عنكبوت: 15) گويند: اين ذكر «ربّ انّى مغلوب فانتصر» براى غلبه بر دشمن، به عدد اسم شخص مظلوم، يا به عدد «ربّ» در اوقات سحر و بين الطلوعين نافع است.

 

692- بى‏قرارم

 از تناقض‏هاى دل پشتم شكست             بر سرم جانا بيا مى‏مال دست

              سايه خود را از سر من برمدار                             بى‏قرارم بى‏قرارم بى‏قرار

 

693- سجده وصلت

 روزى پيامبرصلى الله عليه وآله به ربيعة بن كعب فرمود: اى ربيعه! هفت سال مرا خدمت كردى. آيا حاجتى از من نمى‏خواهى تا برآورده كنم؟ ربيعه گفت: يا رسول الله‏صلى الله عليه وآله مرا مهلت بده تا فكرى در اين باره كنم. روز ديگر بر پيامبرصلى الله عليه وآله وارد شد عرض كرد: از خدا مسألت فرما كه مرا با شما داخل بهشت نمايد! پيامبرصلى الله عليه وآله علت را پرسيد، عرض كرد: با خود فكر كردم مال و عمر و اولاد با مرگ پايان مى‏پذيرد ولى با شما بودن هميشگى است. پيامبرصلى الله عليه وآله ساعتى سر مبارك را به زير انداخته و متفكر بودند. پس سر برداشته و فرمود: اين مطلب را از خداوند مسألت مى‏نمايم لكن تو هم مرا به زياد سجده كردن اعانت كن.

 

694- كشف صفاتى

 اگر روح خفى به صفت علم مكاشف شود؛ علم لدُنّى پديد آيد. اگر به صفت سميعى مكاشف شود؛ استماع كلام و خطاب پديد آيد. اگر به صفت بصيرى مكاشف شود؛ رؤيت و مشاهده پديد آيد. اگر به صفت جمال مكاشف شود ذوق شهود جمال حضرت حق پديد آيد. اگر به صفت جلال مكاشف شود؛ فناى حقيقى پديد آيد. اگر به صفت قيّومى مكاشف شود؛ بقاى حقيقى پديد آيد. اگر به صفت وحدانيت مكاشف شود؛ وحدت پديد آيد. باقى صفات را هم بر اين قياس مى‏توان يافت. اما كشف ذاتى مرتبه‏اى است بس بلند كه عبارت و اشارت، از بيان آن قاصر است.

 

695- عوارض دنيا پرستى

 چون شرك و كفر مردم به خاطر دلبستگى آن‏ها به دنيا بود، از اين جهت از پيامبرصلى الله عليه وآله خواستند كوه‏هاى مكه را طلا كند و يا گنجى براى آنها آورد. خداوند به دنيا خواهان فرمود: هر كس زندگى دنيا و زينت آن را خواهد 1- در دنيا جزاى اعمالشان را تمام و بدون كاستن به آنها مى‏دهيم. 2- اينان در آخرت جز دوزخ بهره‏اى ندارند. 3- و اعمالشان حبط و فاسد مى‏گردد. 4- و كارهاشان (كارهاى به خيال خودشان خوب) باطل مى‏گردد. (سوره هود آيات 15 و 14)

 

696- بوى بهشت

 چون در جنگ احد شايع گشت كه پيامبرصلى الله عليه وآله كشته شده است؛ انس بن نضر فرمود: «اگر محمدصلى الله عليه وآله كشته شد خداى محمد زنده است. بعد از پيامبرصلى الله عليه وآله زندگى براى چيست؟ جنگ كنيد براى همان مقصودى كه پيامبرصلى الله عليه وآله براى آن مى‏جنگيد.» پس شمشير كشيد و چنان جنگى كرد كه سعد معاذ گفت: ديدم انس حمله مى‏كند و مى‏گويد: به خداى انس! بوى بهشت را از ميدان احد استشمام كنم. جنگ كرد تا كشته شد. سعد گويد: من مانند او نمى‏توانستم بجنگم؛ پس از شهادت، حدود هشتاد و چند جراحت و زخم بر بدنش پديدار بود.

 

697- بازار عشق

              خاك نشينان عشق، بى مدد جبرئيل                   هر نفسى مى‏كنند، سير سموات را

              بر سر بازار عشق، كس نخرد اى عزيز        از تو به يك جو هزار، كشف و كرامات را

 

 

 

698- ذمّ شماتت

 امام صادق‏عليه السلام فرمود: هيچ گاه برادر دينى خود را شماتت نكن كه شايد خداوند به او رحم نمايد و آن گرفتارى را نصيب تو كند. شماتت، نوعى زخم زبان است كه موجب اذيت و آزار شخص مى‏شود. شايد به حكمت الهى آن مصيبت به برادر دينى رسيده باشد لذا اثر وضعى آن بسيار است و عين آن به شماتت كننده مى‏رسد.

699- عشق بازى

              عشق بازى كار هر شياد نيست               اين شكار دام هر صياد نيست

عاشقى را قابليت لازم است                    طالب حق را حقيقت لازم است

              عشق از معشوق اوّل سر زند                            تا به عاشق جلوه‏اى ديگر زند

 

700- بوى مشك از جسد «جَون»

 «جَون» غلام ابوذر غفارى، غلام سياهى بود كه خدمت امام حسين‏عليه السلام آمد و اجازه ميدان رفتن از امام طلب نمود. امام فرمود: تو در وقت عافيت متابعت ما كردى، خود را به بلا گرفتار مكن. از جانب من به هر جا كه مى‏خواهى بروى مأذون هستى. عرض كرد: اى پسر رسول خدا! من در ايام راحتى زندگى، سر سفره شما بودم الان در سختى شما را تنها گذارم؟ اگر چه صورتم سياه و بوى تنم خوب نيست اما هرگز از شما جدا نشوم. پس از شهادت، امام وقتى بر سر جنازه‏اش آمد عرض كرد: خدايا! رويش سفيد و بويش را طيّب گردان و او را با ابرار محشور كن و ميان او و محمد و آل محمد شناسايى و دوستى برقرار فرما. امام زين العابدين‏عليه السلام فرمود: جسد «جون» را كه بعد از ده روز يافتند به دعاى امام بوى مشك از او ساطع بود.

 

701- عصاره كشى

 فقيه كسى است كه اگر كتابى حجيم است، آن را عصاره كشى و خلاصه و نصف كند. اميرالمؤمنين‏عليه السلام كه اول فقيه آل محمد است، ببينيد چه كرده! فرمود: «تمام قرآن در سوره حمد است و سوره حمد در بسم الله الرحمن الرحيم است. و تمام بسم الله الرحمن الرحيم در باء بسم الله است و تمام باء در نقطه زير باء است و من نقطه‏ى تحت باء بسم الله الرحمن الرحيم هستم.» ببينيد پى در پى عصاره‏گيرى فرمود تا به نقطه رسيد. اين، يك قاعده است و بايد از آن تبعيت كرد.

 

702- نمايش‏ها

 شخصى در خدمت خواجه ابو يوسف همدانى با تعجب مى‏گفت: امروز در خدمت شيخ احمد غزّالى بودم، بر سر سفره خانگاه با اصحاب طعام مى‏خوردند. در ميانه، ساعتى از خود غايب شد، چون (بعد از يك ساعت) به خود آمد گفت: اين ساعت پيامبر را ديدم كه آمده بود و لقمه در دهان من مى‏نهاد.

 خواجه يوسف فرمود: اين نمايش‏هايى باشد كه اطفال طريقت را بدان پرورند؛ به حقيقت، اطفال طريقت را در بدايت جز بشير وقايع غيبى نتواند پرورد و غذاى جان طالب، از صورت و معنى وقايع تواند بود.

 

703- قلب وارونه

 امام باقرعليه السلام فرمود: چيزى مانند خطيئه (گناه) قلب را خراب نكند. وقتى دل از گناه آلوده شد كم‏كم زياد شود تا اين كه تمام قلب را مى‏گيرد. پس دل بالا و پايين (وارونه) مى‏شود. (ما شى‏ء افسد للقلب من الخطيئه)

704- فناى سالك در پير

 سالك همّش اين است كه مطيع و فانى در ارشادات مراد باشد تا بتواند به حق برسد. چون وجود جزيى خود را رها مى‏كند به درياى وجود پير متصل مى‏شود. پس صفات مريد به صفات روحانى مراد مبدّل مى‏شود.

              سيل، چون آمد به دريا، بحر گشت            دانه چون آمد به مزرع، كشت گشت

 1- سيل وقتى به دريا رسد به دريا مبدل مى‏شود. 2- دانه وقتى به كشتزار آمد به كشتزار تبديل مى‏شود. 3- وقتى نان توسط انسانى خورده شود، جزء وجود آن انسان مى‏شود. در واقع نان مُرده، زنده و هوشيار مى‏شود. 4- موم (شمع) و هيزم چون در آتش قرار بگيرند، در ذات آتش، تيرگى آن به انوار مبدّل مى‏شود. 5- سنگ سرمه، چيزى نيست اما وقتى به چشم كشيده گردد نيروى بينايى شخص را مى‏افزايد.

              اى خُنك آن مرد كز خود رسته شد             در وجود زنده پاينده شد

              واى آن زنده كه با مُرده نشست                مرده گشت و زندگى از وى بجَست

 مولانا در كتاب «فيه ما فيه» مى‏فرمايد:« لقاء الخليل شفاء العليل: ديدار دوست شفاى بيمار است». دوستان را در دل رنج‏ها باشد كه به هيچ دارويى خوش نشود نه به خفتن، نه به گشتن، نه به خوردن الّا به ديدار دوست.

705- جايگاه خاص عبادت

 امام صادق‏عليه السلام فرمود: جناب اميرالمؤمنين‏عليه السلام حجره‏اى در خانه مقرّر فرموده بودند كه در آن جا به غير از فرش و شمشيرى و مصحفى، ديگر چيزى نبود و در آن حجره نماز مى‏كردند.

 در حديث ديگر آمده كه حضرت اميرالمؤمنين‏عليه السلام حجره‏اى در خانه قرار داده بودند نه بسيار كوچك نه بسيار بزرگ از براى نماز خود. امام صادق‏عليه السلام به مسمع نوشتند كه: دوست مى‏دارم از براى تو كه در خانه خود نمازگاهى قرار دهى. اطاق كوچك بدون نقش و نگار و مجسمه و... براى جايگاه عبادت در تمركز فكر و حضور قلب و عدم اشتغال به چيزهاى اطراف، مؤثر است. نوعاً اهل رياضت كه خداى را حاضر و ناظر مى‏دانند، جاى خلوت انتخاب مى‏كنند، تا مراقبه بيشترى حاصل شود. گر چه آثار ديگر هم مترتب است، از جمله در احاديث وارد شده است كه اگر جان كندن بر محتضر دشوار شود، او را به جايى كه هميشه نماز مى‏كرده بخوابانند كه اگر اميد شفاء هست شفاء و اگر نه، جانش به آسانى بيرون مى‏آيد.

706- رزق خاص

 نقل است كه اويس قرنى، سه شبانه روز چيزى نخورد. روز چهارم در راه يك دينار ديد و برنداشت و گفت: از كسى افتاده باشد! برفت تا گياه برچيند و بخورد. گوسفندى ديد كه نانى گرم در دهان گرفته، بيامد و پيش او بنهاد، گفت: مگر از كسى ربوده باشد.!! روى بگردانيد. گوسفند به سخن درآمد و گفت: من بنده‏ى آن كسم كه تو بنده‏ى اويى، بگير، روزى خداى از بنده خداى. چون دست دراز كرد تا بگيرد، ديد نان در دستش مى‏باشد و گوسفند (موكل الهى) ناپديد شده است.

 

707- مقام شيعيان

 امام صادق‏عليه السلام فرمود: حواريون (شيعيان) حضرت عيسى از شيعيان ما مطيع‏تر نيستند، چون هيچ كدام به خاطر حضرت عيسى كشته نشدند. ولى شيعيان ما پس از رحلت پيامبر: 1- ما را يارى كردند. 2- براى ما شهيد شدند. 3- سوزانده مى‏شوند. 4- عذاب مى‏شوند. 5- در شهرها آواره مى‏گردند، خداوند به خاطر ما، آنان را پاداش خوبى مى‏دهد.

 

708- كشف خفى

 كشف روحى كه خفى باشد، مختص به بندگان خاص باشد. خداوند در قرآن مى‏فرمايد: 1- خدا در دلهاشان ايمان را نوشت و ايشان را به روحى از خويش تأييد و كمك كرد (مجادله: 22) «أيدهم بروح منه» 2- روح را از امر خويش به هر كه خواهد از بندگانش فرو مى‏فرستد (مؤمن: 15) «يلقى الروح من أمره» 3- ما بسوى تو (پيامبر) وحى كرديم روحى را از امر ما (شورى: 52) «روحاً من امرنا» در مجموع، هر كه را خداوند بخواهد، روحى نورانى به او بدهد، تا بواسطه آن به عالم صفات خداوند راه يابد. اما دل واسطه‏ى جسمانى و ملكوتى است، چون ميل به جسمانيت مى‏كند به آثار انوار نفس و تن يعنى ملكى مى‏رسد و چون ميل به روحانيات دارد قابل فيوضات ملكوتى مى‏شود.

 

709- كتاب انصاف

 عربى خدمت پيامبرصلى الله عليه وآله آمد و حضرتش به سوى جنگى مى‏رفتند. عرب ركاب شتر پيامبر را گرفت و عرض كرد: يا رسول الله‏صلى الله عليه وآله به من عملى آموز كه سبب رفتن به بهشت شود. فرمود: هر گونه دوست دارى مردم با تو رفتار كنند، تو با آنها رفتار كن و هر چه را ناخوش مى‏دارى مردم با تو كنند، با آنها انجام مده، بعد فرمود: جلوى شترم را رها كن (كه قصد رفتن به جهاد دارم).

 

710- نورانيت قلب

 اسماء الهى كه براى صفاى باطن و نورانيت قلب و نفس نافع است، به عدد و زمان خاص بايد خوانده شود؛ بعضى از آنها به اين قرار است: «آخر»، «بصير»، «باطن»، «باعث»، «حق»، «حكيم»، «خالق»، «ديّان»، «سميع»، «سبّوح»، «قدّوس»، «مهيمن»، «مجيد»، «محيى»، «نور»، «والى»، «ودود».

 

711- امروزتان بهتر

 پپامبرصلى الله عليه وآله نزد اهل صُفه رفت و فرمود: شب را چگونه به روز آورديد؟ گفتند: به خوبى. فرمود: امروز شما بهتريد و يا آن گاه كه براى يكى از شما صبحگاهان كاسه بزرگى (از غذا) آورده و شامگاهان كاسه‏اى ديگر؛ و خانه‏هايتان را آن چنان كه كعبه را مى‏پوشانند بپوشانيد؟ گفتند: اى رسول خدا! آيا پايبند به دين خود هستيم و به آنها (نعمتها) دست خواهيم يافت؟ فرمود: آرى. گفتند: پس آن روز براى ما بهتر است، صدقه مى‏دهيم و بنده آزاد مى‏كنيم. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: نه، بلكه امروز وضعتان بهتر است، زيرا اگر به آنها (نعمتها) برسيد به يكديگر حسادت خواهيد كرد، از يكديگر خواهيد بريد و كينه يكديگر را در دل خواهيد پروراند.

 

712- مقام تسليم عارف بالله ملكى

 مرحوم آيت الله اراكى نقل كردند كه: عارف بالله مرحوم ميرزا جواد آقا ملكى پسر جوانى هيجده (يا نوزده) ساله داشتند كه طلبه هم بودند. روز عيد غدير مرحوم ميرزا مجلس داشتند و عده‏اى را هم براى ناهار نگه داشتند. جوانش مى‏رود در آب انبار منزل استكانها را بشويد، آجرى از زير پايش در مى‏آيد، مى‏افتد توى آب و خفه مى‏شود. يكى از اهل خانه از اين منظره با خبر شده و سر و صدا بلند مى‏شود و مهمانان مى‏فهمند. ميرزا رفتند چيزى به اهل خانه گفتند! انگار تصرف كردند به طورى كه ديگر هيچ صدايى نكردند، در حالى كه زن فرزند مرده را نمى‏شود به اين زودى ساكت كرد. آن روز ميرزا خوشحال‏تر بود و مزاح مى‏كرد. ظهر نماز خواند و سفره انداختند و بعضى‏ها را براى ناهار نگه داشتند. بعد از ناهار فرمودند: امروز حضرت اميرالمؤمنين يك عيدى به ما داده، هر كس مايل است در اين عيدى شركت كند تشريف داشته باشد. بعد فرمود: امروز براى جوان ما چنين اتفاقى افتاده است.

 

713- غيبت

 غيبت؛ آن است كه كسى به صفتى زشت ياد شود در صورتى كه عيبش مستور از مردم باشد و به شنيدن آن دلگير شود. منظور از بيان آن صفت مذموم، كوبيدن و اهانت نمودن شخص است. پس وقتى غيبت به صاحبش رسيد، بايد از او حلاليت طلبيد و او را از خود راضى كرد. اگر اين غيبت به گوش او نرسيد و دلگير نشد بايد برايش طلب آمرزش كرد. خداوند به حضرت موسى وحى كرد شخص غيبت كننده اگر توبه كند آخرين نفرى است كه به بهشت مى‏رود و اگر توبه نكرد اول كسى است كه به آتش جهنم وارد مى‏شود. خداوند فرمود: آيا دوست داريد يكى از شما (بر اثر غيبت) گوشت برادر مؤمن را بخوريد با اين كه از آن كراهت داريد؟ (حجرات: 12) غيبت، حسنات را محو مى‏كند چنان كه آتش، هيزم و چوب را مى‏خورد. اگر سلامت نفس را كسى بخواهد بايد به ياد خدا (نه مخلوق) باشد تا از غيبت كردن و اظهار عيوب مخفى در امان بماند.

714- قيافه‏ات زن شده

 نوشته‏اند يكى از ارادتمندان شيخ رجبعلى خياط، شب خواب زن زيبايى كه مهيج شهوانى بود، را ديد و صبح خدمت شيخ آمد شيخ سرش را پائين انداخت، و اين شعر را زمزمه كرد:

              گرت هواست كه از دوست نگسلى پيوند             نگاهدار سر رشته تا نگه دارد

مدتى نشستم و او به كار خياطى مشغول بود. عرض كردم مطلبى هست؟ فرمود: چه كار كرده‏اى كه قيافه‏ات، قيافه زن شده! عرض كردم: زن زيبايى را در خواب ديدم و داستانش در ذهنم مانده است. فرمود: همان است، استغفار كن.

715- استفاده از زبان

 زبان، چون گوينده است در مَثَل مانند آتش و خرمن است. وقتى زبان به مطالب خوب حركت مى‏كند خرمن حسنات را جمع و چون به مطالب ناپسند تكلّم مى‏كند خرمن حسنات را به آتش مى‏كشاند. زبان، ياد خدا كند جان، منوّر مى‏شود و چون به غير خدا ذكر كند، جان، مكدّر مى‏گردد. زبان، هم مى‏تواند خلق را هدايت كند و هم به ضلالت بكشاند. زبان مى‏تواند تسلّى ده دل عشّاق شود و هم مى‏تواند دل را به فريب مجروح كند. بهر صورت، از زبان مى‏توان هم به نحو مطلوب و هم در خراب كردن و منهدم نمودن جانها استفاده كرد.

              اى زبان، هم گنج بى‏پايان تويى                اى زبان، هم رنج بى‏پايان تويى

 

716- هديه به اموات

 مرحوم عارف ربّانى استاد سيد عبدالكريم كشميرى مى‏فرمودند: در قبرستان‏ها براى هديه به اموات يك حمد، يازده سوره‏ى (قل هو الله احد)و هفت بار سوره (انا انزلناه فى ليله القدر) بخوانيد.

 1- پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: هر كه بر قبرستان بگذرد و يازده مرتبه سوره (قل هو الله احد) را بخواند و ثوابش را به مردگان آن قبرستان ببخشد، به عدد آن مردگان اجر و ثواب يابد.

 2- امام رضاعليه السلام فرمود: هر كه نزد قبر برادر مؤمن خود بيايد و دست بر قبر گذارد و 7 بار سوره قدر (انا انزلناه فى ليله القدر) را بخواند از ترس بزرگ روز قيامت ايمن گردد. سيره امام صادق‏عليه السلام اين بود كه حضرت دست بر زمين قبرى مى‏گذاشت و خود مقابل قبله بودند.

 3- در روايتى منقول است كه هر كس سوره قدر را نزد قبر مؤمنى 7 بار بخواند خداوند ملكى را بفرستد كه عبادت الهى نزد قبر او كند و ثواب عبادت آن ملك را براى ميت بنويسند. چون از قبر براى قيامت مبعوث شود به خاطر آن ملك، هر هول و ترس را از او دور كند تا داخل بهشت شود.

 4- در روايتى است كه با 7 بار خواندن سوره قدر، خداوند خواننده و صاحب قبر، هر دو را بيامرزد.

 

717- الهى به حق على‏عليه السلام

 عايشه گويد: شبى پيامبر در حجره من بودند، نيمه شب بلند شدم و پيامبر را در جايش نيافتم حجره زنان ديگر را گشتم آن جا نبود. ديدم با سر و پاى برهنه بالاى بام حجره خودم ايستاده و دست به آسمان مى‏گويد: الهى به حق على: خدايا به حق على، عرض كردم: كسى بهتر از على نيافتيد كه خدا را به حق او قسم مى‏دهيد!؟ فرمود: قسم به آن كسى كه جانم به يد قدرت اوست! به آسمان نظر كردم بهتر از على نبود، به زمين نگاه كردم بهتر از على نبود، به شرق و غرب نگاه كردم كسى بهتر از على نبود؛ لذا خدا را به حق او قسم دادم. اين مطلب را مرحوم عارف بالله حاج اسماعيل دولابى از مرحوم آيت الله شاه آبادى از كتاب يكى از علماء اهل سنت كه كتابى بر عليه شيعه نوشته نقل كردند.

 

718- كشف وقايع

 كشف وقايع و ديدن خواب براى احوال سالك، از درجات و دركات لازم است كه بداند، زيرا هر خيال را نقش بندى است و بايد بر جمله احوالات رحمانى و نفسانى وقوف پيدا كند. لذا در خواب هر صفت ذميمه بر او غالب آيد، خيال هر يك در صورت حيوانى كه بر آن صفت غالب است نقش بندى كند. حرص در صورت موش و مورچه، شَرّ در صورت خوك و خرس، بخل در صورت بوزينه، حقد در صورت مار، كبر در صورت پلنگ، غضب در صورت يوز، شهوت در صورت درازگوش، صفت بهيمى در صورت گوسفند، صفت سُبعى در صورت سباع، صفت شيطانى در صورت شياطين، صفت غدر و مكر در صورت روباه و خرگوش.

 پس اگر اينها را بر خود مستولى ببيند معلوم مى‏گردد اين صفات بر وى غالب است. اگر اينها را مسخّر خود ببيند معلوم مى‏شود كه از اين‏ها عبور مى‏كند. اگر ببيند كه اين‏ها را مى‏كُشد، معلوم مى‏شود كه از اين صفات، خلاص گردد. اگر ببيند با اينها در منازعت و مخاصمت است، داند كه در مكايده و معانده است. پس غافل نشود و از زخم اين صفات ايمن نباشد.

 

719- فروغ نور مطلق

 خداوند، نور مطلق است و در همه اسماء و صفاتش به نورانيت تجلى مى‏نمايد. نور او ذاتى است و همه‏ى نورها عرضى است. در دعاى جوشن كبير فقره 48 چنين آمده است: «يا نور النّور: اى نور روشنى‏ها»، «يا منور النّور: اى روشنى بخش نورها»، «يا خالق النّور: اى آفريننده نورها»، »يا مدبّر النور: اى تدبير كننده نورها»، «يا مقدّر النّور: اى اندازه بخش نورها»، «يا نور كلّ نور: اى روشنى هر نور»، «يا نوراً قبل كلّ نور: اى نور پيش از وجود هر نور»، «يا نوراً بعد كلّ نور: اى نور بعد از هر نور»، «يا نوراً فوق كلّ نور: اى نور بالاى هر نور»، «يا نوراً ليس كمثله نور: اى روشنى كه به مانند او نورى نيست».

 

 

720- ظرافت نه كرامت

 شمس تبريزى فقط در دو مورد از ظرافت (نه كرامت) خودش گفته است و بس. 1- روزى شمس الدين از محله‏اى در بغداد مى‏گذشت، آواز چنگ به گوشش مى‏خورد اندكى تأمل مى‏كند. فضولى از راه مى‏رسد و مى‏گويد: درويش وآنگه سماع چنگ؟ شمس مى‏فرمايد: نبينى و نشنوى! پس آن فضول دست همچنين كردن گرفت و ديوار گرفته و چشم‏هايش نمى‏ديد و شروع به لابه كرد. فرمود: به نزد ما اينها ظرافت است و به نزد ديگران كرامت و معجزه.

 2- حكايتى است كه وقتى به مولانا گفت به زودى قصد مسافرت دارد مولانا نگران مى‏شود و او را از خطرات راه مى‏ترساند. شمس مى‏گويد: جوان تنومندى در جنگل دور افتاده‏اى بر راهم سبز شده بود؛ به سر بازگشتم به سوى او. هنوز دست به هيچ سلاحى نكردم كه فرو افتاد، به دست اشارت مى‏كرد كه مرا با تو هيچ كار نيست، برو.

721- عاقل كيست؟

 نقل است كه امام صادق‏عليه السلام از ابوحنيفه پرسيد كه: عاقل چه كسى است؟ گفت: آن كه تمييز كند ميان خير و شرّ. فرمود: بهايم (حيوانات) نيز تمييز توانند كرد ميان آن كه او را بزند يا آن كه او را علف دهد. ابوحنيفه گفت: به نزديك تو عاقل چه كسى است؟ فرمود: آن كه تمييز كند ميان دو خير و دو شرّ، تا از دو خير، خيرالخيرين و از دو شرّ، خيرالشّرين را برگزيند.

 در توضيح اين حديث گفته مى‏شود عاقل ميان دو كار خير، آن كه آثار مادى و معنوى‏اش بيشتر است را مى‏گزيند و در تنگناى دو كار شرّ، آن كه آثار بدى و عوارض آن كمتر است را انتخاب مى‏كند.

 

722- سلطنت مى‏خواهى؟

 روزى هارون الرشيد خليفه عباسى به بهلول گفت: آيا مى‏خواهى سلطان باشى؟ بهلول فرمود: دوست نمى‏دارم. خليفه گفت: براى چه سلطنت نمى‏خواهى؟ بهلول گفت: براى اين كه من تا به حال به چشم خود، مرگ سه خليفه را ديده‏ام، ولى خليفه تا به حال مرگ دو بهلول را نديده است.

 

723- ما را بس

              بنشين بر لب جوى و گذر عمر ببين           كاين اشارت ز جهان گذران ما را بس

يار با ماست چه حاجت كه زيادت طلبيم     دولت صحبت آن مونس جان ما را بس

 

724- اولياء الهى؟

 درباره اولياء بزرگ الهى مطالب بسيارى گفته‏اند از جمله: 1- اولياء الهى قدرتشان از جانب خداوند است، آنان مى‏توانند تير رها شده از كمان‏ها را دوباره به جاى اولى بازگردانند. 2- آنان به خاطر فتح ابواب الهى كه برايشان شده، مى‏توانند گفته را ناگفته كنند كه نه سيخ بسوزد نه كباب. 3- آنان مى‏توانند آثار حرفها، وسوسه و تخيلات را از دل مريدان پاك سازند يعنى صورت ذهنى افعال و نيتها را از بين ببرند.

 4- اگر ولى خدا راه فكر را بر كسى بست، ديگر آن كس گر چه صاحب هنر باشد نمى‏تواند كارى بكند. 5- اولياء، صاحب بر معنا و نامحسوس هستند و در واقع شاه كشور دل مى‏باشند. صاحب ده، پادشاه جسم‏هاست، صاحب دل، شاه دل شماست. 6- اولياء الهى در واقع فريادرس گم گشتگان راه حق و افاضه كننده به اهل سلوك در طى مراحل و منازل هستند.

              چون فراموشى خلق و يادشان                 با وى است و او رسد فريادشان

 

725- طلب مطلوب

              منگر اندر نقش زشت و خوب خويش          بنگر اندر عشق و در مطلوب خويش

تو به هر حالى كه باشى مى‏طلب            آب مى‏جو دائماً اى خشك لب

 

 

 

726- توصيف يار باوفا

 ابو هيثم پسر تيهان انصارى از كسانى بود كه در جنگ بدر و احد و ديگر جنگ‏هاى پيامبرصلى الله عليه وآله شركت داشته و از دوازده نفرى است كه با خلافت خليفه اول مخالفت كردند، شغل او كارشناسى تعيين مقدار خرماى نخلستان بود و بعد از پيامبرصلى الله عليه وآله لحظه‏اى از نصرت به اميرالمؤمنين‏عليه السلام دست نكشيد و در واقعه روز غدير گواهى بر ولايت اميرالمؤمنين‏عليه السلام داد. اميرالمؤمنين براى بار دوم قصد داشت كه به طرف صفين لشكركشى كند تقريباً يك هفته قبل از شهادت، خطبه 181 را نقل كرد كه در آن از ياران باوفاى شهيدش در جنگ صفين نام برد از جمله از ابو هيثم تمجيد كرد: »برادرانم كجايند؟ آنان كه سوار راه شدند و به حق رسيدند. عمار ياسر كجاست؟ فرزند تيهان كجاست؟ خزيمة ذوالشهادتين كجاست؟ افرادى كه سرهاشان را براى مردان نابكار هديه بردند.« سپس دست به محاسن شريف گرفت و گريست؛ مدتى گريه كرد و آن گاه فرمود: «آه! كجايند آن دوستانى كه قرآن خواندند و آن را استوار داشتند، افرادى كه بدعتها را نابود ساختند، هر گاه ايشان را به جهادى مى‏خواندم با سرعت اجابت مى‏كردند، از زمامدار خود پيروى مى‏كردند»

 

727- انوار

 چون آينه دل به تدريج صيقل يابد و ظلمت صفات بشرى از او محو شود؛ پذيراى انوار غيبى گردد. در بدايت حال سالك، انوار بيشتر بر مثال بروق و لوامع و لوايح پديد آيد و به اندازه اخلاص و صفاى آينه، نورانيت مى‏افزايد و مى‏كاهد. هر چه صقالت زيادتر شود انوار به قوت‏تر گردد.كم‏كم از نور كم، به شمع و مشعله و آتش‏هاى افروخته مشاهده شود؛ آنگه، انوار علوى به صورت ستارگان خرد و بزرگ، سپس بر مثال ماه و بعد در شكل شمس پيدا گردد. منشأ انوار، متنوع است، پيامبر و صاحبان ولايت، روحانيت سالك و ارواح اولياء و اساتيد و اذكار و عبادات و... باعث مى‏شود كه هر يك را، نورى مناسب از آن برخيزد. بعد از انوار كه خيال را در آن تصرف نماند، الوان برخيزد در بيرنگى و بى‏صورتى كه نور مطلق است و از همه چيز منزه مى‏باشد. هر شكل و لون كه خيال، ادراك كند جمله از صفات بشرى است. چون با روحانيت صرف افتد، اين صفات نماند. هر چه در بروق و لوامع آيد منشأ آن گاه از وضو و نماز و گاه از غلبات انوار روح بود و همانند ابرى حجب صفات بشرى منخرق شود. انوار هر چه كامل‏تر باشد مانند ماه شب چهارده و خورشيد كامل، صفاى دل بيشتر و اگر به نقصان بيند به همان مقدار نقصان، كدورت باقى است. خورشيد، روح است و ماه، قلب. اگر يكباره آن دو را به نورانيت بيند عكس نور روح، ماه دل را منوّر كرده است. بروق: برق‏وار بجهد و زود منقطع شود. لوامع: اندكى نور توقف بكند. لوايح: چون نور آفتاب كه عكس آن با آينه بر جانى مى‏زند و قدرى توقف مى‏كند و با درد حجاب مى‏شود.

 

728- صفا و رقيق

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: براى خدا در زمين، ظروف است، پس محبوب‏ترين آن نزد خدا آنست كه صفا داشته باشد و رقيق (نرم) باشد؛ و آن ظرف دل‏هاست.

 

729- سرماى (باد) بهار

 حديثى هم از اميرالمؤمنين‏عليه السلام و هم از پيامبرصلى الله عليه وآله نقل شده به اين مضمون: «از سرماى بهار، تن خود را مپوشانيد و غنيمت شماريد كه با كالبدهاى شما آن كند كه با درختان شما نمايد. از سرماى پاييز بپرهيزيد كه با كالبدهاى شما آن كند كه با درختان شما كند».(اغتنموا بَردَ الربيع)

              راويان اين را به ظاهر بُرده‏اند                    هم بر آن صورت، قناعت كرده‏اند

راويان كه از عالم جان بى‏خبر بوده‏اند، فقط به ظاهر و صورت قناعت كردند، كوه را ديده‏اند ولى گنج و معدن نهفته را نديده‏اند. منظور از بهار و پاييز اين است:

              آن خزان، نزد خدا نَفس و هواست              عقل و جان، عين بهار است و بقاست

هواى نفسانى خزان و پاييز، و عقل و جان، بهار و بقاست. نَفَس‏ها و دم اولياء مانند بهار است كه باعث حيات جان آدمى است و ضدش پاييز و باعث موت جان است.

              گفته‏هاى اولياء نرم و درشت                     تن مپوشان، زآنكه دينت راست پشت

 از سخنان اولياء الهى خواه نرم و خواه خشن باشد خودت را پنهان نكن، چون كه دينت به آنان راست گردد و از سردى و گرمى مادى و از آتش سعير (اسم يك وادى در جهنم) نجات پيدا مى‏كنى.

              گرم گويد، سرد گويد، خوش بگير               زآن ز گرم و سرد بجهى، وز سعير

گرم و سردش نو بهار زندگى است             مايه صدق و يقين و بندگى است

پس بوستان جان از نَفَس بهارى آنان حيات گيرد و درياى دل از جواهر آنان پُر مى‏شود.

 

730- آب حيات را نپذيرفت

 وقتى جبرئيل‏عليه السلام به نزد حضرت سليمان‏عليه السلام آمد و گفت: خداوند ترا مخيّر كرد كه اگر از اين كاسه، آب حيات بنوشى، هميشه زنده باشى، سليمان با همه مشورت كرد از جمله با خار پشت. خارپشت گفت: اى سليمان صواب اين است كه قبول نكنى! چون: عمر طولانى يابى، همه فرزندان و دوستان و اقوام، پيش از تو بميرند و هر روز غم و بلا بينى و زندگى بر تو ناگوار شود. سليمان اين رأى را پسنديد و آب حيات را نپذيرفت و رد كرد. براى پيامبرصلى الله عليه وآله هم آب حيات آورده شد و حضرتش نپذيرفت. از پيامبرانى كه آب حيات نوشيدند حضرت خضرعليه السلام است كه چند هزار سال زنده و از عمرش مى‏گذرد و از اوتاد مى‏باشد.

 

731- وابستگى مخلوقات به يكديگر

 شخصى در محضر امام زين العابدين‏عليه السلام عرض كرد: الهى! مرا به هيچ يك از مخلوقاتت محتاج منما! امام‏عليه السلام فرمود: هرگز چنين دعايى مكن، زيرا كسى نيست كه محتاج ديگرى نباشد، همه به يكديگر نيازمندند. بلكه هميشه هنگام دعا بگو: خداوندا مرا به افراد پست نيازمند مساز.

 

732- نقش يار

 شمس تبريزى (م 645 ه. ق) فرمود: 1- قومى باشند آيت الكرسى خوانند و قومى باشند آيت الكرسى باشند 2- نقش خود خواندى، نقش يار بخوان 3- ورق خود خواندى، ورق يار بخوان.

 

733- چهار عمل مختصر و مفيد

 حضرت زهراعليها السلام فرمودند: پيامبر بر من وارد شد در وقتى كه رختخواب خود را پهن كرده بودم و مى‏خواستم بخوابم. فرمود: اى فاطمه! مخواب مگر چهار عمل بجا آورى: 1- ختم قرآن كنى 2- پيغمبران را شفيع خود قرار دهى 3- مؤمنين را از خود خشنود گردانى 4- حج عمره انجام دهى. اين را فرمود و داخل نماز شد. من توقف كردم تا نماز خود را تمام كرد. گفتم: يا رسول الله! به چهار چيز امر فرمودى كه من قدرت آن را ندارم در اين وقت (كم) انجام دهم. آن حضرت تبسّم كرد و فرمود: 1- هر گاه سوره توحيد را سه مرتبه بخوانى، گويا ختم قرآن كرده‏اى. 2- هر گاه صلوات بر من و پيامبران قبل از من بفرستى، ما شفيعان تو در روز قيامت خواهيم بود. 3- هر گاه استغفار براى مؤمنين كنى، پس تمامى ايشان از تو خشنود شوند. 4- هر گاه بگويى: سبحان الله والحمدلله و لا اله الا الله و الله اكبر، پس حج عمره كرده‏اى.

 

734- سؤال از خواجه حافظ

 1- آيا سير و سلوك پايان دارد؟

              ماجراى من و معشوق مرا، پايان نيست                هر چه آغاز ندارد، نپذيرد انجام

2- بهترين اوقات خوش چه وقت است؟

              اوقات خوش آن بود كه با دوست بسر شد             باقى همه بى‏حاصلى و بى‏خبرى بود

3- كليد گنج سعادت چيست؟

              هر گنج سعادت كه خدا داد به حافظ                    از يُمن دعاى شب و ورد سحرى بود

4- چه نماز و چه نيازى خوب است؟

              خوشا نماز و نياز كسى كه از سر سوز                 به آب ديده و خون جگر طهارت كرد

5- چه راهى براى رسيدن به دوست خوب است؟

              ناز پرورده تنعّم نبرد راه به دوست                       عاشقى شيوه مردان بلاكش باشد

6- آيا دوام وصل ميسر است؟

              حافظ! دوام وصل ميسّر نمى‏شود                        شاهان كم التفات بسوى گدا كنند

7- كدام سيره و صفت دنبال مى‏كنيد؟

              من كه دارم در گدايى، گنج سلطانى بدست                  كى طمع در گردش گردون دون پرور كنم؟

8- روز قيامت به چه چيزى اميدوارى؟

              ز نامه سياه نترسم كه روز حشر                        با فيض و لطف او صد ازين نامه طى كنم

9- در وادى طلب كه خطرهاست به كدام صفت دل خوشدارى؟

              در بيابان طلب گر چه ز هر سو خطر است            مى‏رود حافظ بيدل بتولّاى تو خوش

 

10- زنده بودنت به چيست؟

              مرا اميد وصال تو زنده مى‏دارد                   وگرنه هر دمم از هجر توست بيم هلاك

 

735- كلمات فرج

 «لا اله الا الله الحليمُ الكريمُ، لا اله الا الله العلى العظيمُ، سبحان الله ربّ السموات السّبع و ربّ الارضين السّبع و ما فيهنّ و ما بَينَهُنّ و ربّ العرش العظيم و الحمدلله ربّ العالمين» 1- امام باقرعليه السلام فرمود: هر گاه كسى را در وقت جان كندن بيابيد، اين كلمات فرج را تلقين كنيد كه او بگويد. 2- هر گاه كسى از اهل خانه حضرت اميرالمؤمنين‏عليه السلام محتضر مى‏شد، حضرت كلمات فرج را تلقين ايشان مى‏فرمود كه بخوانند؛ چون ايشان مى‏خواندند مى‏فرمود: برو كه ديگر بر تو باكى نيست. 3- پيامبرصلى الله عليه وآله در حال جان كندن يكى از بنى هاشم حاضر شدند و فرمودند: كلمات فرج را بخوان، چون خواند، فرمودند: الحمدلله كه خدا او را از آتش جهنم نجات داد.

 4- امام صادق‏عليه السلام فرمود: هيچ كس نيست مگر آن كه شيطان جمعى از شياطين را موكل مى‏گرداند بر آن كس وقت مردن، كه او را به شك اندازد در دين خود تا جانش مفارقت كند. اگر كسى مؤمن كامل باشد، نمى‏تواند او را به شك اندازد، پس در آن حال تلقين كلمات فرج و شهادتين و اقرار به ائمه‏عليه السلام يك يك کند (كنيد) تا از سخن گفتن باز ماند. از آسان‏ترين ذكر براى محتضر، ذكر «لا اله الا الله» است كه اخبار بسيارى در اين باره وارد شده است.

 

736- تو بينم

              به صحرا بنگرم صحرا تو بينم                     به دريا بنگرم دريا تو بينم

به هر چه بنگرم كوه و در و دشت              نشان از قامت زيبا تو بينم

 

737- تقاضاى علم

 در سوره طه آيه 114 خداوند به پيامبرصلى الله عليه وآله مى‏فرمايد: قل رب زدنى علماً: «بگو: خدايا علم مرا زياد كن» چون علم حق تعالى نامتناهى است و آن چه از اسماء اعظم، به پيامبر داده شده، اسمى مكنون نزد حق تعالى است. پيامبر كامل است؛ اما براى اكمليّت و ترقّيات و فتوحات از آن اسم مستور، تقاضاى علم مى‏كند.

738- حسد

 شخص حاسد ضررش قبل از آن كه به محسود برسد به خودش مى‏رسد. مانند ابليس كه به خاطر حسادتش به حضرت آدم، لعنت ابدى نصيبش شد و حضرت آدم به نبوت و مقام بلند رسيد. ميزان عمل حاسد، ضعيف و ميزان عمل محسود، سنگين است. بهر كس آن چه از طرف خداوند قسمت شده است مى‏رسد. پس، از حسد به حاسد نفعى نمى‏رسد و زيانى به محسود نمى‏رسد. اصل حسد از كورى قلب و انكار فضل الهى است كه دو بال كفرند. به وسيله حسد قابيل برادرش را كشت و به هلاكت ابدى افتاد. شخص حاسد چون مصرّ به حسادت شود، موفق به توبه نخواهد شد و معالجه‏اش كار مشكلى است.

739- حجاب ظلمانى و نورانى

 حجاب در لغت به معنى پرده و پوشش است و در اصطلاح اهل الله هر چيزى كه انسان را از قرب الهى دور سازد. حجاب ظلمانى مستقيماً از نفس اماره پديد مى‏آيد و شناخت آن سخت نيست. اما حجاب نورانى چون از نفس قدسى پديد مى‏آيد، شناخت آن مشكل است چه آن كه شرك و ريا به لباس طاعت و عبادت در مى‏آيد و بعضى مسائل اخلاقى ناروا را خوب جلوه مى‏دهد. در مناجات شعبانيه اميرالمؤمنين‏عليه السلام عرض مى‏كند: خدايا! ديده قلب ما را با فروغى كه بدان تو را مشاهده كنند روشن فرما تا ديده دل ما حجاب‏هاى نورانى را بردرد (تَخرقَ ابصارُ القلوب حُجُبَ النّور).

              گر حجاب از جان‏ها برخاستى                   گفت هر جانى، مسيح آساستى

هر گاه حجاب نفسانى از جان‏ها واپس رود، سخن هر جانى مسيح آسا گردد و بيماران اخلاق را درمان و مردگان جهل را به معرفت زنده گرداند، تحقيقاً نيت و اعمال حجاب هستند. در دعاى ابو حمزه ثمالى از امام سجادعليه السلام رسيده كه عرض مى‏كند: »خدايا تو از خلقت در حجاب نيستى، بلكه اعمال آنان حجاب نزدت مى‏باشد (أن تَحجُبُهُمُ الاعمالُ) شيخ رجبعلى خياط گفت: شبى ديدم حجاب دارم و حال حضور ندارم، با تفحص متوجه شدم كه روز گذشته يكى از اشراف تهران نزدم آمد و موقع نماز مغرب و عشاء ماند. من براى خوشايند او در نماز عبايى به دوش انداختم و اين حجاب شد.

 

740- درس گدايى

 عارف كامل شيخ محمد بهارى به اسماعيل تائب تبريزى (گرد آورنده تذكره المتقين) چنين نوشتند: اگر با مجاهده نفس در مقام عمل راه مى‏روى گوارايت باد. اگر خدا نكرده در عمل تكاسل ورزيدى و نتوانستى به عمل پيش بروى لا أقل گدايى را از دست مده. 1- به تضرع و زارى بكوش، در خلوات به دروغى بچسب تا راست شود، چه اين كه گدا مجانى طلب است. اگر جدّى داشته باشد مقصودش حاصل است.

 2- اگر در جواب بفرمايند: مثل تو بنده مفلسى را لازم نداريم، به نحو تذلّل عرض كن: گداى ره نشين سلاطين، عداد بندگان او نخواهد بود. 3- اگر فرمود: بيرونش كنيد! به التماس بگو:

              نمى‏روم ز ديار شما به كشور ديگر             برون كنيدم از اين در، درآيم از در ديگر

4- اگر بفرمايد: قابليت من را ندارى. عرض كن: به دستيارى اولياى خودت كرامت فرما! 5- اگر رو ترش نمايد، تبسم كنان التماس كن. 6- اگر از تو اعراض نمود، تَبصبُص كنان از عقب او بدو (تبصبُص: دم جنباندن سگ، چاپلوسى كردن) 7- اگر از خودش مأيوس شدى، به اُمناى دولتش ملتجى شو.

 8- اگر بفرمايد: جرأت اين حرف‏ها را از كجا به هم بستى؟ عرض كن: حلم تو اشاره مى‏كند. 9- اگر بفرمايد: اين زبان‏ها را از كجا ياد گرفتى؟ بگو:

              بلبل از فيض گل آموخت سخن،ورنه نبود              اين همه قول و غزل تعبيه در منقارش

10- الحاصل گدايى را گفتند: ول مكن تا هيچ وقت محتاج نباشى. 11- از گدايى خيلى كارها ساخته مى‏شود. 12- غرض از مجاهده، خود را عاجز دانستن و به معرض گدايى در آوردن است.

 

741- مقام رضاى ابوذر

 وقتى به دستور عثمان خليفه سوم، اباذر را از مدينه به سرزمين ربذه‏ى بى آب و علف تبعيد كردند، موقع خروج، بدرقه او را ممنوع كرد. اما اميرالمؤمنين‏عليه السلام و عقيل و حسن‏عليه السلام و حسين‏عليه السلام و عمار و عدّه كمى او را بدرقه كردند و لحظات آخر خداحافظى، اشك بر گونه‏اش جارى شد و گفت: خدا شما را رحمت كند اى خاندان نبوت... خليفه مرا به جايى تبعيد كرد كه يار و مددكار و انيسى جز خدا ندارم و با وجود خدا از چيزى وحشت ندارم. در ربذه با وجود مشكلات بسيار و مرگ تنها پسر و غربت و فقر، نامه‏اى به دوستش حذيفه نوشت از جمله چنين درج كرد: از حرم پيغمبر خدا محرومم نمودند، به خدا پناه مى‏برم از آن كه شكوه و شكايتى كنم، بلكه خواستم به تو خبر دهم كه از آن چه خدا براى من خواسته خشنودم. وقتى تنها پسرش در ربذه وفات كرد، خودش او را دفن كرد و نوحه سرايى نمود و از جمله چنين فرمود: به خدا قسم از مرگ تو متأثر نشدم و مردنت مرا نشكست، چون به غير خدا حاجتى ندارم. اما متأثرم كه چه به سر تو آمد، من به حال خود گريه نمى‏كنم بلكه به حال تو مى‏گريم. سپس عرض كرد: خدايا از حقوق پدرى بر او بخشيدم، تو هم از حقوق خودت بگذر كه تو به گذشت، از من سزاوارترى.

742- درك لذّات

 خداوند، جمال و بهاء محض و مبداء هر جمال و بهاء است. او در غايت كمال و جمال است و داراى برترين لذت كه هيچ لذتى را قياس بدان نتوان كرد. ذاتش براى ذاتش، اعظم عاشق و معشوق و اعظم لاذّ و متلذّ خواهد بود.

 لذت به معنى ادراك ملائم مى‏باشد نه لذت مزاجى كه بر خلق است. در دعا آمده است: «اللّهم غَيّر سوء حالنا بحسن حالك: خدايا بدى حال ما را به حسن حال خودت تغير بده» (دعاى بعد از نماز ماه رمضان مروى از پيامبرصلى الله عليه وآله) يعنى خداوند ادراك ملائم (موافق و سازگار و مناسب) دارد. در بند 65 دعاى جوشن كبير آمده است: «اللهم يا مرتاح» مرتاح از روح به معنى نشاط، انبساط و ابتهاج است. مروحه كه اسم آلت است به معنى باد بزن از همين روح كه آلت ترويح است مشتق شده است. پس مى‏توان خداوند را به اسماى مبتهج (خشنود، خرسند و مسرور) و لاذّ و متلذّ نام برد به اين معنى كه گفته شد. در مناجات شعبانيه آمده است: خدايا به نور عزت ابهج خود مرا پيوند ده (الحقنى بنور عزّك الابهج). نتيجه اسماء الهى توفيقى نيستند و به هر نامى‏كه مخصوص نباشد اما زيبنده خداوند باشد مى‏توان نام برد. لكن لذت هر چيزى به حسب حال آن موجود است كه لذت مى‏برد. لذت حيوانات از خوردن، لذت عاشقان از معشوقان و فرشتگان از كارشان، لذت حشرات از خوراكشان، لذت شب پره از تاريكى، لذت درختان از نوع تغذيه خودشان و لذت گردش افلاك بر مدارى كه مى‏چرخند با هم فرق مى‏كند. اما درباره حق تعالى، لذت و لبخند به معنى حسى و طبيعى نيست. بله هر چه در عالم علوى و تجرّد هستند، خوشى آنان بيشتر است چرا كه به حقايق نزديك‏تر و قرين هستند. پس خدا برترين مدرك به برترين ادراك است به معنى ادراك ملائم و مناسب ذات خودش مى‏باشد. چنان كه در روايات بسيار آمده كه خداوند در دنيا به كار بعضى بندگان لبخند مى‏زند و در بهشت تجلّى ضحكى (خنده) دارد. نه خنده‏اى كه بندگان يا موجودات ديگر دارند، بلكه آن چه ملائم ذات اوست به بسيارى خرسندى و خشنودى مى‏شود.

743- خلوت از اغيار

 خلوت براى افراد اهل سلوك، ممدوح و موضوعيت دارد. عزلت و خلوت بايد با امر استاد باشد تا با رذايل بجنگد و فضايل را تحصيل كند. چرا كه در خلوت، گاهى شيطان نفس، بتى از درون بسازد و شخص را بهتر از ديگران جلوه بدهد. بهترين خلوت، خلوت از اغيار يعنى دنيا پرستان و صاحبان رذايل است؛ عارفان به منزله بهارند اما غير ايشان زمستانى و طالح‏اند، پس پوستين خلوت بايد پوشيد، تا از گزند آنان در امان شد.

                       خلوت از اغيار بايد، نه زيار              پوستين بهر دى آمد نه بهار

 

744- يار (استاد)

 يكى از نعمت‏هاى حق يار يعنى استاد بوده كه مانند چشم انسان، عزيز است. سالك نبايد با سؤالات زياد و كج زبانى، غبارى بر جمال او بيفكند تا اذيت گردد و موجب رنجش خاطر او شود.

              يار چشم توست، اى مرد شكار                از خس و خاشاك او را پاك دار

در ادب با او، لباس خدمت و تهذيب پوشد، مبادا نفس امّاره، كارى كند كه قلب او مكدّر شود كه از صعود باز مانَد. چون يار، راه مى‏آموزد، حق بزرگ بر سالك دارد. پس همانند چشم خود از او مواظبت بايد كرد تا بهره كافى برد و از گلستان باطن او، نفحات الهى را بوييد.

              يار آيينه است جان را در حزن                             در رخ آيينه‏ى جان، دم مزن

 

745- گريه دانشمند

 شمس تبريزى فرمود: يك نفر دانشمند بود براى برادرش كه قوم تاتار او را كشتند مى‏گريست. گفتم: اگر دانش دارى، دانى كه تتار او را به زخم شمشير زنده‏ى ابدى كرد.

 

746- عصاى استدلال

 در استدلال، علماى ظاهر، به ظن و گمان متكى هستند و راه به حقايق نمى‏برند. شيطان در نفس اينان شبهه مى‏انگيزد پس در چاه شك مى‏افتند.

              پاى استدلاليان، چوبين بود            پاى چوبين سخت بى تمكين بود

با پاى چوبى و مصنوعى، هميشه سستى و لرزان بودن همراه است، و اهل علوم ظنى با اندك شبهه از پا برجايى ناتوان مى‏شوند. كسى كه نابيناست به عصا احتياج دارد تا در روى سنگ ريزه‏ها سرنگون نشود و در پناه مردم راه را از چاه يابد و اهل دليل صرف، اين چنين‏اند:

              گر نگردى رحمت و افضالتان            در شكستى چوب استدلالتان

اگر خداوند به فضل و رحمت بر كوردلان عطا نمى‏نمود، عصاى استدلال همگى در هم مى‏شكست.

 عصاى استدلال ظاهرى براى ابتداى كار سالك خوب است نه براى انتهاى كار او. اين عصا را خدا داد تا انسان با آن راه برود، نه آن كه از صفاتى مانند خشم، حرص و حسد نجات بدهد. استدلالى كه حقايق و معانى را لكه‏دار كند هيچ ارزشى ندارد، چه آن كه موجب شبهات و ارتداد هم مى‏شود.

 

747- دور نوبتى

 هر فضلى كه به انسان مى‏رسد از حق تعالى است و هر گونه تبديل و تحول هم از جانب اوست.

                        از بر حق مى‏رسد تفصيل‏ها            باز هم از حق رسد تبديل‏ها

البته هر نوع توفيق براى اصحاب يقين و اهل گمان در هر دوره و زمانه نوبتى است.

                        حق به دور و نوبت، اين تأييد را        مى‏نمايد اهل ظنّ و ديد را

آن كه اسير ظواهر دنياست نبايد به اينها شادمانى كند كه ماندگار نيستند و موقتى هستند. اما اولياء الهى صاحب مُلكى معنوى هستند و از ساقى، شراب طهور معرفت و محبت نوشيده‏اند و دور دائم بر آنان هميشگى است.

                        برتر از نوبت، ملوك باقى‏اند             دور دائم، روح‏ها با ساقى‏اند

 

748- خفته و دولت

 نقل است كه مالك دينار همه شب بيدار بودى. دخترى داشت، شبى گفت: اى پدر! آخر، يك لحظه بياساى. گفت: اى فرزند! پدرت از شبيخون قهر مى‏ترسد و نيز از آن مى‏ترسد كه مبادا دولتى روى به من نهد و مرا خفته يابد.

 

749- آثار دل به نماز دادن

 امام صادق‏عليه السلام فرمود: دوست دارم كه مؤمن شما هر گاه به نماز ايستاد، با دل خود به خداى متعال، روى بياورد و دلش او را به امور دنيا مشغول نكند. چون هيچ مؤمنى در نماز با همه قلبش به خدا روى نمى‏آورد مگر آن كه خداوند با وجه (كريم) خود به او روى خواهد آورد، پس از آن كه خداوند او را دوست داشت، دلهاى مؤمنان را نيز متوجه او خواهد ساخت.

 

750- شقاوت

 از آثار شقاوت، قسى بودن قلب است. اسباب قساوت را در كتابهاى اخلاقى نوشته‏اند. بدترين انسان، كسى است كه شقى القلب شود. آيا شقاوت قابل درمان است؟ جواب آن است كه چيزى بى درمان نيست. در درمان شقاوت اسبابى را ذكر كرده‏اند از جمله: 1- امام صادق‏عليه السلام فرمود: هر كس امام حسين‏عليه السلام را عارفاً بحقه زيارت كند، اگر شقى باشد در نامه عملش سعيد نوشته مى‏شود. 2- در روايت آمده است هر كس سوره حجر را در نماز واجب بخواند، اگر شقى باشد نامش از ديوان اشقياء محو و در رديف سُعداء نوشته مى‏شود.

 

751- تويى

          هر روز بامداد طلب كار ما تويى                             ما خوابناك و دولت بيدار ما تويى

      چيزى نمى‏كشيم، كه ما را تو مى‏كشى                  چيزى نمى‏خريم، خريدار ما تويى

      زان دل خوشيم وشاد،كهجانبخش ماتويى­زان       سرخوشيمومست،كهدستارما تويى

 

752- جدال

 مجادله، دردى است بسيار سخت، و آن از صفت شيطان است كه گفت: «خدايا مرا از آتش خلق كردى و آدم را از خاك. او را سجده كنم؟!» روايت شده كه: كسى به امام حسين‏عليه السلام عرض كرد: بنشين تا درباره دين مناظره كنيم. امام‏عليه السلام فرمود: «اى مرد! من به دينم بصير هستم و راه حقيقت بنزدم مكشوف است، اگر تو جاهل به دينت هستى برو طلب كن و مجادله، كار من نيست».

 مجادله از چند حالت بيرون نيست: 1- يا هر دو علم به موضوع دارند، پس علم خويش را ضايع مى‏نمايند. 2- يا هر دو جهل به موضوع دارند كه نتيجه، اظهار نادانى است. 3- يا يكى عالم و ديگرى جاهل است و خطاى جاهل روشن است ولى معلوم نيست به جهالت، علم عالم را قبول نمايد و شايد در بحث، رعايت حرمت او را ننمايد و تندى و ستم كند. پس هر كس ترك مجادله كند، انصاف را روا داشته و ايمان را به سلامتى برده و عقل را از لغزش حفظ كرده است.

 

753- اعجاز مسيحا

              گفتى كه ز خود گم شو، تا راه به خود يابى          تفسير نمى‏دانم، اين رمز و معما را

هر بار كه من مُردم، صد جان دگر بردم                 احصا نتوان كردن، اعجاز مسيحا را

 

754- قدرت پيرزن

 مرحوم عالم عامل شيخ مرتضى زاهد (م 1331 شمسى) گفت: من يك روز به پشت بام امام‏زاده سيد اسماعيل رفته بودم و رو به سوى كربلا، به زيارت عاشورا مشغول بودم. بعد از آن احساس فوق العاده‏اى در من پيدا شد، كه مى‏توانستم در هوا به پرواز درآيم و از پشت بام بدون پله پايين بيايم؛ و در هوا هم معلّق بمانم. چون چند نفر در حياط امامزاده بودند، از پله‏ها به پايين آمدم و به طرف خانه راه افتادم. از اين قوّت شگفت زده شدم و در دلم از خودم خوشم آمد. تازه وارد خانه شده بودم كه كسى درب منزل را زد. درب را باز كردم، پيرزنى ساده و مؤمن جلوى خانه بود، تا نگاهش به من افتاد شروع به حرف زدن كرد و گفت: آقا شيخ مرتضى! من امروز براى سلام دادن به امام حسين‏عليه السلام و زيارت عاشورا به بالاى پشت بام خانه‏مان رفته بودم. بعد از اتمام زيارت، خواستم از بالاى پشت بام به پايين بيايم، ناگاه احساس كردم كه به پله‏ها احتياجى نيست. ديدم مى‏توانم به هوا بلند شوم و در حياط فرود آيم. بعد از اطمينان، از بالاى پشت بام در هوا به حركت در آمدم و به حياط پا نهادم! من از گفته اين پيرزن به اين نتيجه رسيدم كه خداوند خواست به من حالى كند كه زياد از خودت خوشت نيايد، چرا كه اين حالت براى پيرزن‏هاى خانه‏نشين هم پيدا شود و مهم نيست.

 

755- عادتم اين است

 شمس تبريزى پير مولانا گفت: مرا عادت اين است، كه كسى آمد بر من، مى‏پرسم كه: اى خواجه! تو، مى‏گويى يا مى‏شنوى؟ اگر بگويد: مى‏گويم؛ سه شبانه روز من پياپى مى‏شنوم، تا بگريزد و مرا رها كند. اگر گويد: كه من مى‏شنوم، آن وقت من مى‏گويم.

 

756- تفاوت در ظروف

 به يك اراده الهى همه چيز خلق، ايجاد و افاضه مى‏شود. چون استعداد هر چيزى، به تناسب حالش با ظرف چيز ديگرى فرق مى‏كند، لذا بهره وجودى هر يك با ديگرى فرق مى‏كند. مثلاً اگر بادى مى‏وزد، درخت و چوب و آب و... همه به حركت در مى‏آيند، باد يكى است و مؤثر در همه است و ظرف هر چيزى تفاوت در گرفتن باد را دارد. برق كارخانه، يك چيز است، ولكن لامپ 40 و 100 و 200 به تناسب ظرف، نور بر مى‏دارند. پس تجلى و فيض حق تعالى به همه مى‏وزد، ولكن هر كسى به اندازه استعداد ظرف و استعداد وجوديش، فيض را مى‏گيرد.

757- هبوط

 اگر فاسق و كافرى در امتحانى مردود شود آن قدر سر و صدايى ندارد و مسائل جانبى آن هم زياد قابل توجه نيست. ولى اگر سالك و عارف و مقرّبى، در امتحانى غفلت كند و لغزشى نمايد، مسائل جانبى آن زياد بوده، هبوط را در بردارد و از آسمان عاليه به زمين سافله سقوط كند. چنان كه حضرت آدم بر اثر يك ترك اولى و نزديك شدن به شجره ممنوعه، هبوط كرد و از مقام بالا به مقام پايين تنزّل نمود. اين عملش همانند مويى بود كه در چشم روييده شود و چطور مانع ديده مى‏شود، انگار كوهى عظيم جلوى دو چشم را گرفته و به نابينايى مى‏كشد.

              گر چه يك مو بُد گنه كو جُسته بود             ليك آن مو، در دو ديده رُسته بود

بود آدم، ديده نور قديم                                      موى در ديده بُد كوه عظيم

 

758- به جهان چه ديده؟

      نظرى نهان بيفكن، مگرش عيان ببينى              گرش از جهان نبينى، ز جهان چه ديده باشى؟

  نكشيده درد عشقى، نچشيده زهر هجرى                   تو نديده‏اى وصالى، به جهان چه ديده باشى؟

 

759- چشم قلب مانع استماع

 خداوند در سوره كهف آيه 101 مى‏فرمايد: «كافرانى كه به جهنم وارد مى‏شوند آنان بر چشم قلبشان پرده غفلت بوده، از ياد من غافل و در حجاب بودند و هيچ توانايى بر شنيدن آيات الهى نداشتند.» چون قلب، مركزيت دارد، وقتى چشم قلب را حجاب گرفت، پس گوش قلب را هم غطاء مى‏گيرد و مانع از شنيدن حق و حقايق مى‏گردد و اين‏ها لازم و ملزوم يكديگرند.

 

760- آينه جهان نما

 مرحوم شيخ محمد بهارى (صاحب كتاب تذكرة المتقين) فرمودند: روزى در حجره براى طبخ ناهار، برنج پاك مى‏كردم. در بين، متذكر وحدانيّت بارى تعالى شدم. ناگهان استاد (ملا حسينقلى همدانى)، براى من وحدت عددى را توضيح داد. برخاستم و از استاد پرسيدم: چگونه بر اسرار من آگاه شديد؟ فرمود: خداوند قلب مؤمن را آينه جهان نما قرار داده، اكنون نياز تو بر قلب من منعكس شد.

 

761- در به در

    از هر رهى گويد بيا، دنبال من دنبال من               چون مى‏روم دنبال او، نى زو خبر نى زو اثر

از هر درى آيد ندا، كاينجا بيا، كاينجا بيا               چونسوىآندر مى‏روم،بينمكهگرددبسته در

    حيرانشدمحيرانشدم،مجنونوسرگردانشدم       ازبسكهگشتمكوبهكو،ازبسكه رفتم در به در

 

762- سه نوع قلب مذموم

 در روايات، درباره افرادى كه قلبشان مشكل دارد و دعايشان مستجاب نمى‏شود چنين آمده است: 1- خداوند دعاى قلب بوالهوس را قبول نمى‏كند (قلب لاه) 2- خداوند دعاى قلب غافل را قبول نمى‏كند (قلب غافل) 3- خداوند دعاى قلب اشتباه‏كار را قبول نمى‏كند(قلب ساه).

 

763- سه جواب حقيقى

 روزى اميرالمؤمنين‏عليه السلام با مردم سخن مى‏گفت، در ضمن سه سؤال از آنان كردند؛ اما جواب آنها را نپسنديدند و جواب صحيح را خودشان فرمودند. از آنها پرسيد: 1- رَقوُب در ميان شما كيست؟ گفتند: مردى را گويند كه بميرد و فرزندى نداشته باشد. امام فرمود: رقوب كسى است كه بميرد و يكى از فرزندانش را جلوتر از خود نفرستاده باشد كه در پيشگاه خدا حساب شود، اگر چه فرزندان بسيار، بعد از خود بگذارد. 2- صُعلوُك در ميان شما كيست؟ گفتند: مرد فقير را گويند. فرمودند: صعلوك كسى است كه مالى را در راه خدا به پيش نفرستاده باشد، هر چند بعد از خود ثروت كلان بگذارد. 3- صُرعه نزد شما كيست؟ گفتند: آن قهرمان پر توانى كه پهلويش به خاك نرسيده است! فرمودند: آن قهرمانى است، كه وقتى شيطان بر قلبش زد و خشمگين شد به طورى كه خونش (از رگ‏هايش) آشكار گرديد، به ياد خدا بيفتد و با حلم، بر خشمش غالب و آن را به زمين بكوبد.

 

764- معلم جبرئيل كيست؟

 روزى جبرئيل در خدمت پيامبرصلى الله عليه وآله مشغول صحبت بود كه حضرت على‏عليه السلام وارد شد. جبرئيل چون آن حضرت را ديد، برخاست و شرايط تعظيم به جاى آورد. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمودند: اى جبرئيل از چه جهت به اين جوان، تعظيم مى‏كنى؟ عرض كرد: چگونه تعظيم نكنم كه او را بر من حق تعليم است. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمودند: چه تعليم؟ جبرئيل عرض كرد: در وقتى كه حق تعالى مرا خلق كرد از من پرسيد: تو كيستى و من كيستم؟ من در جواب، متحيّر ماندم و مدتى در مقام جواب ساكت بودم كه اين جوان در عالم نور به من ظاهر گرديد و اين طور به من تعليم داد، كه بگو: «تو پروردگار جليل و جميلى و من بنده ذليل، جبرئيلم». از اين جهت او را كه ديدم، تعظيمش كردم. پيامبرصلى الله عليه وآله پرسيدند: مدت عمر تو چند سال است؟ عرض كرد: يا رسول الله‏صلى الله عليه وآله! در آسمان ستاره‏اى هست كه هر 30000 سال يك بار طلوع مى‏كند، من او را 30000 بار ديده‏ام.

 

765- لقمه حلال و حرام

 1- لقمه‏اى كه بر دل، نور افزايد و كمال معنوى آورد، آن است كه از راه حلال كسب شده باشد. 2- وقتى باطنت سرد و خاموش گشت، نگاه كن كه چه نوع روغنى (مانند نفت) در چراغ ريختى كه چراغ خاموش شد. 3- از لقمه حلال، علم و حكمت بدست مى‏آيد، عشق و رقّت باطنى، حاصل مى‏گردد.

              علم و حكمت زايد، از لقمه حلال               عشق و رقّت آيد از لقمه حلال

4- هر لقمه‏اى كه سبب حسادت و مسائل ناپسند و جهل و غفلت شود، پس متوجه باش كه از حرام بوده، كه اين چنين نتيجه داده است. 5- چون هر چيزى اثر وضعى دارد، همان طور كه از گندم، گندم و از جو، جو به دست مى‏آيد و از اسب، كُرّه الاغ بدست نمى‏آيد. پس هر غذايى از حلال و حرام اثر خود را مى‏كند و نتيجه دهد. 6- لقمه در مثال، مانند بذر است و حاصل اين بذر همان ثمره بذر است. لقمه به مثال، مانند درياست و انديشه حاصل به منزله مرواريد است. 7- لقمه حلال وقتى در دهان قرار گرفت، ميل به طاعت خدا و رفتن به سوى معنويت و آن جهان پيدا مى‏شود.

              زايد از لقمه حلال اندر دهان            ميل خدمت، عزم رفتن آن جهان

نتيجه اين كه نفس وقتى از غذاى حرام دورى جست و از لقمه حلال استفاده كرد، موفق به غذاى روحانى و هم‏سيرت شدن با فرشتگان مى‏شود.

 

766- ذكر حق

              ذكر حق پاك است، چون پاكى رسيد                   رخت بربندد، برون آيد پليد

چون درآيد نام پاك، اندر دهان                             نه پليدى ماند و نه آن دهان

 

767- زهد ابوذر

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: ابوذر در امتم بر زهد، عيسى بن مريم است. در تاريخ درباره زهد ابوذر غفارى نوشته‏اند: 1- موقع وفات گفتند: چه دارى؟ گفت: عملى كه انجام داده‏ام. گفتند: ما از طلا و نقره مى‏پرسيم. فرمود: آن چه صبح دستم مى‏آمد تا شب نگه نمى‏داشتم و آن چه شب به دستم مى‏رسيد تا صبح نگه نمى‏داشتم. كندويى داريم كه بهترين اموال را در آن مى‏نهيم. از دوستم پيغمبر خداصلى الله عليه وآله شنيدم كه فرمودند: كندوى مؤمن قبر اوست. 2- فرمود: آذوقه و پس انداز من در زمان پيغمبر، هميشه يك من خرما بوده و تا زنده‏ام اين مقدار را زياده نخواهم كرد. 3- عطاء گويد: به ابوذر گفتم: لباس كهنه‏اى به تن كرده و نماز مى‏خوانى؛ مگر لباس بهتر ندارى؟ فرمود: اگر داشتم در برم مى‏ديدى. گفتم: مدتى تو را با دو جامه مى‏ديدم! فرمود: پسر برادرم، محتاج‏تر از خودم بود به او دادم. سپس فرمود: مثل اين كه دنيا را خيلى مهم گرفته‏اى! اين لباس را در تنم مى‏بينى، لباس ديگرى مخصوص مسجد دارم. چند بز براى دوشيدن و نان خورش دارم. چارپايى كه آذوقه‏ام را با آن حمل كنم و زنى كه مرا از زحمت تهيه غذا آسوده مى‏كند دارم. چه نعمتى برتر از آن كه من دارم.

 

768- آب حيات

 مرحوم عارف بالله ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى مى‏فرمودند: آب حيات در تاريكى و سحر است؛ و اين آيه را كه درباره حضرت لوطعليه السلام است شاهد مى‏آوردند كه خداوند در قرآن سوره قمر آيه 34 فرمودند: «الّا آل لوط نجّيناه بسحر»: به جز خاندان لوط كه ما سحرگاهان نجاتشان داديم.

 

769- پادشاه مطلق

              دائماً او پادشاه مطلق است                     در كمال عزّ خود، مستغرق است

او به سر نايد ز خود آن جا كه اوست                   كى رسد، عقل وجود آن جا كه اوست

 

770- فرق دو عمل

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: ميان دو عمل بسيار فرق است: 1- عملى كه لذت آن برود و تبعات (و عواقب) آن بماند. 2- عملى كه زحمت آن برود و پاداش آن بماند.

 

 

771- انواع شنيدن حقى

 آن چه از انوار حق مشاهده‏ى دل شود، همان نور معرّف دل گردد اين معانى ذوق است و جز صاحب واقعه فهم آن نكند. اين ذوق متفاوت افتد: 1- گاهى معرّف (معرفت حق) از در سمع درآيد چنان كه براى حضرت موسى‏عليه السلام بود «انى انا الله» همانا منم خدا. (قصص: 30)

 2- و اگر معرفت از پس حجب آيد، بواسطه بود كه «من الشجره ان يا موسى انى انا الله» (قصص: 30) موسى خوانده شد از درخت كه‏اى موسى همانا منم خدا. 3- چون حجب برخيزد بى‏واسطه شنود كه «و كلّم اللهُ موسى تكليماً» (نساء: 163) سخن گفت خدا با موسى سخن گفتنى.

 

772- سخن خدا به صداى على‏عليه السلام

 عبدالله بن عمر گويد: رسول خداصلى الله عليه وآله در جواب كسى كه سؤال كرد، در شب معراج، پروردگار با چه زبانى با شما گفتگو كرد، فرمودند: با زبان على بن ابيطالب‏عليه السلام عرض كردم: خدايا! تو بودى با من سخن گفتى، يا على بود؟ فرمودند: اى احمد! من موجودى هستم، نه چون موجودات ديگر، به مردم قياس نشوم، و به مانندى، توصيف نگردم، تو را از نور خود آفريدم و على‏عليه السلام را از نور تو آفريدم، و بر راز دل تو مطلع هستم و مى‏دانم محبوب‏تر از على بن ابيطالب در دل ندارى، لذا با زبان او با تو سخن گفتم، تا دلت آرام شود.

 

773- سبب توبه مالك

 در كتاب تذكرة الاولياء نقل شده كه مالك دينار با جمال و مال بود. در مسجد جامع دمشق معتكف بود، آن جا اوقاف بسيار داشت. مالك را طمع در توليت آن افتاد، بدين سبب در آن مسجد جامع معتكف شد.

 يك سال دائم عبادت مى‏كرد كه هر كه او را ديدى در نماز بود. او به خود مى‏گفت: تو منافقى. بعد از يك سال شبى به تماشا بيرون آمد و به طرب مشغول شد. و يارانش بخفتند. آوازى آمد كه اى مالك چرا توبه نمى‏كنى؟ چون اين بشنيد به سجده آمد، متحير با خود گفت كه: يك سال است، خداى را مى‏پرستم به رياء و نفاق، به از آن نبود كه به اخلاص عبادت كنم. با دلى صاف به عبادت پرداخت. روز ديگر مردمان به در مسجد آمدند و گفتند: در اين مسجد متولّيى لايق‏تر از مالك نيست و پيش او آمدند و گفتند: تو اين توليت را بايد قبول كنى.

 مالك گفت: الهى! تا اين يك سال تو را به ريا عبادت مى‏كردم هيچ كس در من ننگريست، اكنون كه دل به تو دادم و يقين درست كردم بيست كس را فرستادى تا اين كار در گردن من كنند. به عزت تو كه نخواهم. آن گاه از مسجد بيرون آمد و روى در كار آورد و مجاهده در پيش گرفت.

 

774- گيرنده جان كيست؟

 خداوند در بسيارى از آيات افعال را به خود نسبت مى‏دهد و سپس در اجراء به دست ملائكه آن را اجرا مى‏كند. مثلاً درباره جان گرفتن، در سوره زمر آيه 42 مى‏فرمايد: خدا جان‏ها را هنگام مرگشان مى‏گيرد. (الله يتوفى الا نفس حين موتها) در سوره سجده آيه 11 نسبت را به عزرائيل مى‏دهد و مى‏فرمايد: شما را فرشته مرگ (عزرائيل) در مى‏يابد كه به شما گمارده شده است (يتوفّاكم ملك الموت)

 در سوره نساء آيه 97 نسبت را به ملائكه مى‏دهد: آنان كه فرشتگان جان آنان را گيرند (توفّاكم الملائكه) پس افراد در مردن و جان دادن ظاهرى (تخليه روح از بدن) در درجات و حالات خود مختلف هستند و ظهور اسم (مميت) نسبت به هر كس فرق مى‏كند.

 

775- نگاه، مشكل ايجاد مى‏كند

 مسموع شده كه عده‏اى از علماء تهران در زمان كشف حجاب در نجف خدمت مرحوم عالم عامل شيخ مرتضى طالقانى (م 1361) رسيدند. شيخ پرسيد: تهران چطور است؟ گفتند: بى‏حجابى خيلى زياد است و برايمان مشكل ايجاد مى‏كند. فرمود:... خورديد كه نگاه مى‏كنيد و برايتان مشكل ايجاد مى‏شود.

 

776- در پس آينه

              بارها گفته‏ام و بار دگر مى‏گويم                    كه من دلشده اين ره، نه بخود مى‏پويم

در پس آينه طوطى صفتم، داشته‏اند             آن چه استاد ازل گفت: بگو، مى‏گويم

من اگر خارم و گر گل، چمن آرايى هست       كه از آن دست، كه او مى‏كشدم، مى‏رويم

 

777- جواب ده سؤال

 پادشاه روم براى عمر نامه‏اى نوشت، كه بيست سؤال در آن بود و عمر جواب آنها را نمى‏دانست و از اميرالمؤمنين‏عليه السلام تقاضا كرد، جواب سؤالات را بدهد و حضرت جوابها را نوشت و ما آن دو سؤال و جواب را آورده‏ايم 1- آن چيزى كه نزد خدا نيست؟ جواب: ظلم نيست. 2- چيزى كه همه‏اش دهان است؟ جواب: آتش است. 3- چيزى كه همه‏اش پاست؟ جواب: آب است.

 4- چيزى كه همه‏اش چشم است؟ جواب: خورشيد است. 5- چيزى كه همه‏اش بال است؟ جواب: باد است. 6- آن كس كه فاميل ندارد؟ جواب: حضرت آدم است. 7- چهار جنبنده‏اى كه در شكم مادر نبودند؟ جواب: عصاى موسى، قوچ براى ابراهيم، آدم و حوا مى‏باشند. 8- غذاى گوناگون بهشتى كه در يك كاسه آميخته نمى‏شود مانند چيست؟ جواب: زرده و سفيده تخم‏مرغ است. 9- غذاى بهشتى كه دفع نمى‏شود مانند چيست؟ جواب: بچه در شكم مادر كه از ناف خون مى‏خورد و دفع ندارد. 10- مكانى كه خورشيد در آن يك بار تابيد؟ جواب: زمين دريايى كه بنى‏اسرائيل از آن عبور كردند و فرعونيان غرق شدند.

 

778- اعداد همانند اسماء الله

 14= وهّاب، واهب، واجد، جواد، اجود. 20= ودود، هادى، بدّوح.

 37= زكى، اول. 48= امجد، ماجد، ازلى. 55= دائم، مجيب.

 66= الله، وكيل، واهب، الهدايا. 74= دليل، سيد. 86= مولى، بديع.

 91= مالك، كامل، ملّاك. 101= امين، صاحب، مُهوّن. 110= على، مسبّح.

 129= لطيف، معطى. 134= مفيد، صمد. 141= عالم، اعلم، علّام.

 156= قيوم، مونس، مقوى. 160= نقى، ناطق. 170= قدّوس، منيع، معين.

 

779- فتنه در سه چيز

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: فتنه در سه چيز بيشتر است: 1- دوستى زنان و آن سيف (شمشير) شيطان است. 2- دوستى شراب خوردن و آن فخّ (دام) شيطان است. 3- دوستى پول و مال و آن سهم (تير) شيطان است.

780- نوع نشستن به مراقبه

 يك صورت آن اين است كه سالك، زانوهاى خود را به سينه و شكمش مى‏چسباند و سر خود بر زانو مى‏نهد و هيأتش تقريباً گرد و مدور مى‏شود و بى‏حركت به ذكر خفى مى‏پردازد.

 

781- باغ سبز عشق

              باغ سبز عشق او بى‏منتهاست                جز غم و شادى در او، بس، ميوه‏هاست

              عاشقى زين هر دو حالت، برتر است                   بى‏بهار و بى‏خزان، سبز و تر است

 

782- فراموشى خدا يعنى فراموشى نفس

 خداوند در سوره حشر آيه 19 مى‏فرمايد: شما مؤمنان مانند آنان كه به كلى فراموش كردند خدا را، نباشيد پس خدا نفوس آنان را از يادشان برد. (فانساهم انفسهم) از اين آيه اين طور استفاده مى‏شود كه فراموشى خدا فراموشى نفس است و فراموشى نفس فراموشى خداست.

 

783- يار بد

 مصاحب و يار ناباب سبب خرابى دوست شود. فصل بهار از درختان شكوفه و گل و ميوه پديدار مى‏شود، اما وقتى فصل پائيز (خزان) يار ناباب آمد، پژمردگى روى دهد و سر زير لحاف برند.

              در خزان چون ديد، او يار خلاف                            در كشيد او رو و سر زير لحاف

 مثال ديگر، وقتى زمستان آيد، بلبلان پنهان شوند و از نغمه سرايى باز مانند. چون يار ناباب (زمستان) آمد زاغان در فصل زمستان براى غذا دسته دسته فضاى را سياه مى‏كنند و به مانند خيمه‏اى دور هم جمع مى‏شوند و سر و صدا مى‏كنند.

              چون كه زاغان، خيمه بر بهمن زدند            بلبلان پنهان شدند و تن زدند

مصاحبت با اهل دنيا و قلب تيرگان، سبب ركود دل و بى‏توفيقى و خمودى خواهد شد و احوالات خوب انسان را از بين مى‏برد.

784- بى‏خبر

              اى در ميان جانم و جان از تو بى‏خبر           وز تو جهان پر است و جهان، از تو بى‏خبر

نقش تو در خيال و خيال از تو بى‏نصيب       نام تو بر زبان و زبان، از تو بى‏خبر

جويندگان گوهر درياى كنه تو                    در وادى يقين و گمان از تو بى‏خبر

              شرح و بيان تو چه كنم زآنكه تا ابد             شرح از تو عاجز است و بيان از تو بى‏خبر

 

785- لبخند خدا

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: خداوند سه نفر را دوست مى‏دارد و به آنان لبخند مى‏زند و به آنان شادمان مى‏شود: 1- شخصى كه با گروهى با جان خود، براى خدا مى‏جنگد، پس يا كشته مى‏شود و يا خداوند يارى‏اش مى‏كند و از رنج كارزار بى‏نيازش مى‏سازد. پس خدا مى‏فرمايد: به اين بنده‏ام بنگريد كه چگونه براى من از جان شكيبايى ورزيد. 2- شخصى كه زنى زيبا و بسترى نرم دارد، پس شبانه از جايش برمى‏خيزد. آن گاه خداوند مى‏فرمايد: شهوتش را كنار گذاشت و مرا ياد كرد و حال آن كه اگر مى‏خواست مى‏خوابيد. 3- شخصى كه هر گاه با گروهى هم سفر گردد، چون آنان شب بيدار بمانند و سپس بخوابند، آن شخص در خوشى و ناخوشى، سحرگاهان (براى عبادت) از خواب برخيزد.

 

786- توصيف اميرالمؤمنين‏عليه السلام از زبان جبرئيل

 جبرئيل به پيامبرصلى الله عليه وآله گفت: اى محمد! قسم به آن كسى كه تو را به نبوت مبعوث گردانيده است، معرفت اهل آسمانها به على از اهل زمين به او بيشتر است. در هيچ جنگى از او تكبير بلند نشد، مگر آن كه ما (ملائكه) با او تكبير گفتيم. در هيچ غزوه‏اى حمله نكرد، مگر با او به دشمنش حمله كرديم. هيچ شمشيرى به كافرى نزد، مگر ما با او شمشير زديم. اى محمد! هر گاه بر چهره عيسى و عبادتش، زهد يحيى و طاعتش، ملك سليمان و سخاوتش مشتاق شوى به روى على بن ابيطالب‏عليه السلام نظر نما.

787- يعقوب‏عليه السلام را ملامت كرد

 نوشته‏اند عارفى بر كار يعقوب پيغمبر كه عشق وافر به يوسفش داشت، اشكال بر ذهنش آمد. در عالم رؤيا حضرت يعقوب را ملامت كرد، كه تو بايد عشق به حق مى‏داشتى نه به يوسف. در عالم رؤيا يوسف پديدار شد و به تجلى جمالش عارف را بيهوش كرد. وقتى عارف به هوش آمد، گفت: اين سزاى كسى است كه ملامت عاشقان كند. آرى هر جلوه محبت و هر شعله عشق كه در مظاهر پديدار مى‏شود از جلوه حق است و اختيارى با عاشق نيست.

788- مى‏بينم

              زاهدان را براى دنياى دون                        روز و شب، در جدال مى‏بينم

در لگدكوب نفس هر ساعت                     سرشان، پايمال مى‏بينم

بزم عشق است و عاشقان سرمست        همه در وجد و حال مى‏بينم

 

789- تبديل با مهلت

 بچه وقتى در جنين يا رحم است از خون ارتزاق مى‏كند. چون به دنيا مى‏آيد به جاى خون، شير شيرين تغذيه مى‏كند. بعد از چند ماهى، از غذاهاى گوناگون كه داراى مزّه‏هاى مختلف مى‏باشد استفاده مى‏كند. سالك هم در مرحله اول، از جنين ماديت بايد بگذرد. بعد، از شير طبيعت و هوى پرستى بگذرد تا به حقايق مختلف معانى و اسرار دست بيابد. پس سالك از درجه‏اى به درجه ديگر، و از مرحله‏اى به مرحله ديگر، آن هم با جمع بودن شرايط مانند استاد و استقامت و... سلوك كند، ولى به هر شكل از سفلى به علوى از صفر به صد بايد در ترقى باشد. سير و سلوك، زمان و مهلت مى‏خواهد تا به صفات تبديل شود.

              مدتى اين مثنوى، تأخير شد           مهلتى بايست، تا خون شير شد

تا نزايد بخت تو فرزند نو                 خون نگردد شير شيرين، خوش شنو

 

790- ظهور عينى اسماء

 خداوند بر عدم‏ها كه در مرتبه علمى حق بودند تجلى كرد و ظهور اسماء خود به مرتبه عين در آورد و آنها را به حركت و ظهور رساند. خداوند وجود مطلق است و همه را موجد (ماجد) است لكن هر چيزى را به اسمى و خاصيتى.

              گفت در گوش گُل و خندانش كرد               گفت با سنگ و عقيق كانش كرد

پس تجلى در گل و تجلى در سنگ با هم از نظر مظاهر اسماء فرق مى‏كند.

              گفت با جسم آيتى تا جان شد او              گفت با خورشيد تا رخشان شد او

يعنى ظهور تجلّى بر جسم آدمى سبب شد تا صاحب جان شود، اما با تجلى اسمى، خورشيد را رخشان كرد. اما وقتى نور خورشيد را مى‏گيرد و به كسوف تبديل مى‏شود با اسمى ديگر تجلى مى‏كند. وقتى بر ابر تجلى مى‏كند ظهور اسمى است كه تبديل به قطرات باران مى‏كند كه همانند دهانه مشك، باز مى‏شود وقتى به گوش خاك به اسمى تجلى كرد، ساكن شد و مانند اهل مراقبه سر به پائين در سكوت فرو رفت.

              تا به گوش خاك حق چه خوانده است         كو مراقب گشت و خامُش مانده است؟

در نتيجه مى‏توان گفت به گل: اسم لطيف، به خورشيد: اسم نور، به كسوف: اسم قابض و همين طور در تمام موجودات ظهور عينى به اسمى است.

791- اُنس بالله

 درباره انس به خدا در ادعيه و مناجات و بيانات معصومين چنين آمده است: 1- در دعاى جوشن كبير از پيامبرصلى الله عليه وآله: «يا انيس الذاكرين: اى همدم ذاكرين». 2- اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: هر وقت ديدى خداى سبحان ترا به ياد خود انس داده؛ در حقيقت تو را دوست داشته است. (اذا رأيت الله يُؤنسك بذكره). 3- اميرالمؤمنين‏عليه السلام در دعا عرض كرد: بارالها! عقول خردمندان به تو مونس (همدم) شده است. 4- على‏عليه السلام در دعا عرض كرد: خدايا! تو براى دوستانت، همدم‏ترين همدمانى (آنس الآنسين).

 5- امام حسين‏عليه السلام در دعاى عرفه عرض كرد: اى خدايى كه دوستانش را شيرينى موانسه (همدمى) چشانده است... اگر عوالم، آنها را وحشت زده كند، تو مونس آنانى. 6- امام سجادعليه السلام در مناجات ذاكرين فرمود: خدايا! طلب آمرزش مى‏كنم از هر راحتى بدون انس به تو. 7- امام سجادعليه السلام در نيايشى عرض كرد: اى خدايى كه عارفين را به مناجات طولانى با خود همدم ساختى. 8- امام سجادعليه السلام فرمود: خدايا! انس به خود و دوستان و فرمانبرانت را به من ببخش. 9- امام صادق‏عليه السلام فرمود: اميرالمؤمنين‏عليه السلام در حال سجده مى‏گفت: «ارحَم ذُلى بينَ يديك وَ تضَرُّعى اليك و وَحشتى من الناس و اُنسى (آنسنى) بك يا كريمُ».

 

792- نور وضوى نه خداى

 وقتى مريدى از مريدان شيخ ابو سعيد ابوالخير وضو ساخته بود، در خلوت خانه، نورى در نظرش آمد. نعره‏اى بزد و بيرون دويد و گفت: خداى را بديدم. شيخ احوال را دانست و فرمود: اى كار ناديده! آن نور وضوى تو بود، تو كجا هنوز و آن حضرت از كجا.

 

793- فقر ذاتى ممكن الوجود

 خداوند در سوره فاطر آيه 15 مى‏فرمايد: «اى مردم! شما همه فقير و محتاج به سوى خدا هستيد و تنها خداست كه بى‏نياز و ستوده و در خور ستايش است يا ايها الناس انتم الفقراء الى الله والله هو الغنى الحميد». خداوند، واجب الوجود است؛ در ذات و صفات و افعال، غنى بالذات است و توانگرى و خزانه او را كسى نتواند احصاء كرد. همه چيز غير او، ممكن الوجودند و فقر آنان ذاتى مى‏باشد. لذا در سوره آل عمران آيه 97 مى‏فرمايد: «خداوند بى‏نياز از همه عالمين است: والله غنى عن العالمين». غنى است و دائماً با بخشش و سفره‏دارى، به همه جهانيان و موجودات جود مى‏كند. لذا در سوره نمل آيه 40 مى‏فرمايد: «ربى غنى كريم: خدايم بى‏نياز و كريم است». پيامبرصلى الله عليه وآله مى‏فرمايد: «الفقر فخرى: فخر من در فقر است». اين چه سرّ است كه پيامبرصلى الله عليه وآله تفاخر به پيشوايى و سرورى نمى‏كند و به فقر، فخر مى‏كند؟ زيرا كه راه بر عشق و محبت است و اين راه با نيستى (فقر) توان رفت.

794- دانه

              اى برادر! قصه چون پيمانه‏يى است           معنى اندر وى مثال دانه‏يى است

دانه‏ى معنى بگيرد مرد عقل                    ننگرد پيمانه را گر گشت نقل

 

795- معامله شايسته حق

 يك بار داود طايى پيش امام صادق‏عليه السلام آمد و گفت: اى پسر رسول خدا! مرا پندى ده كه دلم سياه شده است. فرمودند: اى ابا سليمان! تو زاهدى و به پند من چه حاجت؟ گفت: اى فرزند پيغمبر! شما را بر همه خلائق فضل است و پند دادن همه بر تو واجب است! فرمودند: اى ابا سليمان! من از آن مى‏ترسم كه به قيامت، جدّ من دست در دست من زند كه چرا حق متابعت من نگزاردى؟ اين كار، به نسبت صحيح و نسب قوى نيست، اين كار به معامله‏يى است كه شايسته حضرت حق افتد. داود بگريست و گفت: بار خدايا! آن كه معجون طينت او از آب نبوت است، جدّش رسول است و مادرش بتول، بدين حيرانى است، داود كه باشد كه به معامله خود مُعجب شود.

 

796- دعا در حق دزد

 عبدالله بن مسعود به بازار رفت و چيزى براى خانه خريد و دست در جيب كرد تا پول را به فروشنده بدهد، متوجه شد كه دزد پولش را برده است. افرادى كه آن جا بودند گفتند: خدايا دست دزدى را كه پول را برده است قطع كن. ابن مسعود گفت: خدايا اگر آن دزد، نيازمند بود پولم را حلال او كردم وگر نه او را ببخش و اين گناه را آخرين معصيت او قرار بده و او را از راه شرّ و خطا باز گردان.

 

797- به كس بد نكنم

              ما نه رندان رياييم و حريفان نفاق              آن كه او عالم سرّ است، بدين حال گواست

فرض ايزد بگذاريم و به كس بد نكنيم                   وآنچه گويند روا نيست، نگوييم رواست

 

798- آخر كار سالك

 مرحوم عارف بالله حاج محمد اسماعيل دولابى فرمودند: فرفره را كه داخل سينى به كار مى‏اندازند، ابتدا دور سينى مى‏چرخد و آخر كار در يك نقطه‏اى مى‏ايستد و دور خودش مى‏چرخد؛ مؤمن هم همين طور است. اول دور عالم مى‏گردد، آخر كار دور خودش مى‏چرخد، چون مى‏فهمد كه مقصد در درون خودش است، لذا خود به خود مى‏شود. فرفره در آخر دورش مى‏ايستد و ساكت مى‏شود، مؤمن هم در آخر كار، ظاهرش ديگر حركت ندارد، گر چه در حقيقت از همه سريع‏تر و پر كارتر است.

 مرحوم (سيد هاشم) حداد به من مى‏گفت: متكا كنار سرم است، ولى فرصت ندارم كه سرم را روى متكا بگذارم يا متكا را به زير سرم بكشم. ولى درباره همين مرحوم حداد، مردم مى‏گفتند: علماى نجف به اين سيّد پول مى‏دهند و او مى‏خورد و بى‏كار مى‏گردد.

 

799- نشدنى است

 امام صادق‏عليه السلام فرمود: وقتى كه جان مؤمن به گلوگاه رسيد و هنوز روح از بدن مفارقت نكرده، (پرده‏ها كنار مى‏رود و مؤمن) منزلى را كه در بهشت دارد به او نشان مى‏دهند، از ديدن آن به هيجان مى‏آيد و گويد: مرا به دنيا باز گردانيد، تا خانواده‏ام را از آن چه مشاهده مى‏كنم آگاه سازم. ملائكه در پاسخش مى‏گويند: اين كار، نشدنى است و راهى براى بازگشت به دنيا ندارى.

 

800- شوريده

    اى عاشقان! اى عاشقان! هر كس كه بيند روى او           شوريدهگرددعقل او،آشفتهگردد خوى او

    معشوق را جويان شود، دكان او ويران شود                    برروىوسرپويانشود،چونآباندر جوى او

 

 

801- راه رفتن

 اگر كسى متقى باشد، هر وقت به جايى مى‏رود، با قصد صحيح مى‏رود و از قدم گذاشتن به آن چه حرام است، خوددارى مى‏كند. انسان در راه رفتن، با حالت تفكر راه مى‏رود و از عجايب صُنع هر جا كه ديد، عبرت مى‏گيرد. در راه كسى را نبايد مسخره كرد و با تكبّر و تجبّر راه نرود. بسيارى از راه‏ها كمينگاه تجارت شيطان است و از كيد او نبايد مطمئن شد. رفت و آمد، در طاعت حق، و سعى، در رضاى او بايد باشد، چرا كه همه حركات، در نامه اعمال نوشته مى‏گردد. خداوند مى‏فرمايد: «روزى آيد كه زبان و دست و پاى آنان، به آن چه عمل كرده‏اند گواهى بدهند».

 

802- دست گيرنده

              دست گيرنده وى است و بردبار                دم به دم، آن دم از او، اميد دار

دير گيرد، سخت گيرد، رحمتش                يك دمت غايب ندارد، حضرتش

 

803- اسامه بن زيد

 اسامه بن زيد از كسانى است كه پيامبر به وى علاقه‏مند بود و او را «حب الرسول» مى‏ناميدند.

 1- پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: اسامه از افرادى است كه بسيار مورد علاقه من بوده و اميد است كه از نيكان شما باشد.

 2- روزى پيامبرصلى الله عليه وآله به عيادت سعد بن عباده مى‏رفت و بر دراز گوشى سوار بود، اسامه را پشت سر خود سوار كرد.

 3- روزى اسامه افتاد و سرش شكست، پيامبرصلى الله عليه وآله خودش آن را درمان كرد.

 4- اسامه گويد: پيامبرصلى الله عليه وآله يك جامه مصرى از جامه‏هايى كه دحيه كلبى به حضرت اهداء كرده بود، به من بخشيد. من آن را به همسرم پوشانيدم. روزى پيامبرصلى الله عليه وآله پرسيد: چرا آن لباس را نمى‏پوشى؟ عرض كردم: به همسرم دادم. فرمود: به او بگو جامه ديگرى در زير بپوشد مبادا حجم بدنش نمايان گردد.

 5- پيامبرصلى الله عليه وآله لشگر چهار هزار نفرى به اميرى اسامه در مرز مراكش روانه سرزمين روم (جنگ موته) كرد، با اين كه بيست سال بيشتر نداشت و اكثر بزرگان از اين موضوع ناراحت بودند. اسامه چون مى‏بيند كه كسالت پيامبرصلى الله عليه وآله بسيار سخت است در حركت سستى مى‏كند. پيامبر فرمود: زودتر لشگر را حركت ده.

 عرض مى‏كند: پدر و مادرم به قربانت! اجازه دهيد تا خدا شما را شفا دهد، بعد بروم! فرمود: نه، برو به اميد خدا حركت كن. عرضه داشت: شما در چنين حال باشيد من بروم دلم چركين خواهد بود. فرمود: برو خدا تو را يارى كند. عرض كرد: دوست ندارم حال شما را از مسافرين بپرسم. فرمود: به آن چه مأمورت كرده‏ام عمل كن.

804- راضى به عمل ديگران!

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: هر كه راضى به كار گروهى شود مانند اين است كه با آنها در آن كار شركت نموده است. آن كس كه گناه كرده دو گناه كرده است: يكى انجام عمل گناه، ديگر رضايت به گناه. ولى آن كه تنها راضى باشد گناهش همان گناه رضايتمندى است.

 1- عبدالسلام بن صالح به امام رضاعليه السلام عرض كرد: حديثى است كه هر گاه قائم‏عليه السلام ظاهر شود، ذريّه كشندگان حسين‏عليه السلام را به سبب كردارهاى پدرانشان مى‏كشد؟ فرمود: چون ذرارى كشندگان حسين‏عليه السلام به كار پدرانشان راضى و به آن فخر مى‏كنند. هر كه راضى شود به چيزى، مانند آن است كه آن را انجام داده است. اگر مردى در مشرق كشته شود و مردى در مغرب، به كشته شدن او راضى گردد، نزد خدا با قاتل او شريك است.

 2- اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: ناقه صالح را يك نفر كشت اما خدا همه آن قوم را هلاك كرد. چون همه آنها، به كار قاتل خشنود بودند، از اين جهت خداوند فرمود: «فعقروها فأصبحوا نادمين فأخذهم العذاب (شعراء: 157-158): پس پى كردند ناقه را و صبح همه پشيمان شدند پس عذاب آن‏ها را گرفت». خداوند در سوره اعراف آيه: 77 و در سوره شمس آيه: 14 هم به صورت جمع «عقروها» ذكر كرد.

 

 

805- عادت به مراقبه دل

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: دل‏هاى خويش را به مراقبت عادت دهيد(عَوَّدوا قُلوبَكمُ التَّرقُب)

 

806- دگر

              مى‏فرستد هر زمانى دوست پيغامى دگر    مى‏رسد دلدار از او هر لحظه الهامى دگر

 

كاى دل سرگشته، غير از ما دل‏آرامى مجو            زآنكه نتوان يافتن جز ما دل‏آرامى دگر

از پى صيادى مرغ دل ما مى‏نهد                         خال و زلفش هر زمانى دانه و دامى دگر

 

807- تهليل و توحيد

 از يكى از اولياء الهى براى كامل شدن مراتب يقين و انقطاع الى الله پرسيده شد؛ آن ولىّ خدا، سوره توحيد (قل هوالله احد) و ذكر «لا اله الا الله» را اشرف و انفع دانستند كه با خضوع و مداومت و توجه به معانى آن خوانده شود.

808- طمع

 طمع، شراب شيطان است كه با دستش آن را به خواص خود خوراند. كسى كه از آن مست شد، ديگر به هوش نمى‏آيد. خداوند فرمود: «آنان (اهل طمع) ضلالت را به هدايت و عذاب را به مغفرت خريدند.»

 شخص طمع كار، ايمانش از او گرفته مى‏شود، بدون آن كه خودش خبر داشته باشد. اگر در طمع هيچ عيب نباشد مگر خريدن دنيا به آخرت، هر آينه صاحبش موجب سخط بزرگ الهى خواهد شد. طمع كار، اگر به نداى توكل و قناعت و يأس از خلق، لبيك نگفت، ايمان او ضايع و دينش فاسد مى‏شود.

 

809- ظرفيت

 مرحوم عارف بالله حاج اسماعيل دولابى فرمود: بزرگان با حرف، سر ما را گرم مى‏كنند و مخفيانه چيزهاى بزرگ را توى جيب ما مى‏گذارند. علتش هم اين است كه ظرفيت نداريم و اگر به ما نشان دهند، مغرور مى‏شويم و به مردم فخر مى‏فروشيم و ادعا مى‏كنيم. وقتى آن را آشكار مى‏كنند و نشان مى‏دهند كه در ما ظرفيت پيدا شده و با ديدن آن‏ها خدا را شكر مى‏كنيم و آن‏ها را عطاى خدا، نه نتيجه تلاش و هنر خودمان مى‏بينيم.

 

810- لحظه مرگ و ديدن اميرالمؤمنين‏عليه السلام

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام به عيادت حارث همدانى -كه از پيروان مخلص امام بود- رفتند و پس از احوال‏پرسى فرمودند: اى حارث! به تو مژده مى‏دهم، كه در لحظه مرگ مرا مى‏بينى و مى‏شناسى و هم چنين هنگام عبور از پل صراط و در كنار حوض كوثر و هنگام مُقاسمه. حارث عرض كرد: مقاسمه چيست؟ فرمود: آن است كه من دوزخيان را به سوى دوزخ مى‏برم و مى‏گويم: اى آتش! اين دوست مرا رها كن و اين دشمن من است او را بگير. سپس امام دست حارث را گرفت و فرمود: اى حارث همين گونه كه دستت را گرفتم، پيامبر دستم را گرفت، در حالى كه از حسادت قريش و منافقين به پيامبر شكايت نمودم، فرمود: وقتى كه قيامت برپا شود، من ريسمان و دامن عصمت خدا را بگيرم و تو اى على! دامن مرا بگيرى و شيعيانت دامن تو را بگيرند... سپس امام سه بار فرمود: اى حارث! تو با آن كسى كه دوستش دارى هستى و همراه اعمالت مى‏باشى. حارث از جا برخاست و از شدت خوشحالى نمى‏توانست لباس خود را جمع كند و روپوش خود را مى‏كشانيد و مى‏گفت: پس از اين سخن، هيچ باكى از مرگ ندارم كه من بر مرگ وارد گردم، يا او بر من وارد شود.

 

811- تنبلى

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: از دو صفت بپرهيز، ملالت و تنبلى. اگر ملول باشى حق را تحمل نكنى. اگر تنبل باشى، از اداى حق بازمانى و در دعايى پيامبر عرض مى‏كند: خدايا به تو از كاهلى (فَشَل) و تنبلى پناه مى‏برم و ما را به نشاط دادن منت بگذار. چون تنبلى، موافق طبع نفس است و نفس مى‏خواهد، از طاعات و كارهاى سنگين فرار كند، پس شخص تنبل 1- نوعاً به تأخير، كارها را انجام مى‏دهد 2- و فرصت‏ها را از دست مى‏دهد 3- و تحليل‏وار، حركت مى‏كند 4- و خواهش از اين و آن براى كارشان كند و اين بسيار مذموم است. هر كس در كار دنيايش تنبل باشد، پس در كار آخرتش تنبل‏تر است.

812- يكى از صد هزار

              هاتفى گفتش كه اى حيران راه                 هر كسى را، راه ندهد پادشاه

سالها بردند، مردان انتظار                        تا يكى را بار بود، از صد هزار

 

813- لقمه شبهه

 درباره حارث محاسبى (م 243 ه. ق) نوشته‏اند: در محاسبه مبالغتى تامّ داشت. چون دست به طعامى شبهت بردى، رگى در انگشت او كشيده شدى، چنان كه انگشت فرمان نبردى، تا او بدانستى كه آن لقمه به وجه نيست. جنيد فرمود: روزى حارث پيش من آمد، در وى اثر گرسنگى ديدم. گفتم: يا عمّ! طعامى آرم؟ گفت: نيك آمد. در خانه شدم به طلب چيزى. شبانه از عروسى چيزى آورده بودند، پيش او نهادم. انگشت او مطاوعت نكرد (لقمه در دهان نهاد هر چند جهد كرد فرو نشد).

 

814- ذخيره بهتر

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: هر گاه خداوند عزوجل بنده‏اى را دوست بدارد، بلا را سخت بر او سرازير مى‏كند و آن را سخت بر او مى‏باراند. چون بنده دعا كند، جبرئيل مى‏گويد: پروردگارا! حاجتش را برآورم؟ خداوند مى‏فرمايد: او را رها كن كه من دوست دارم، صدايش را بشنوم. چون دعا كند، خداوند مى‏فرمايد: بنده‏ام لبيك! به عزّتم سوگند كه هر چه از من بخواهى، به تو عطا مى‏كنم و هر دعا كنى اجابت مى‏نمايم. و آن را زود برايت مى‏توانم برآورم (ولى اگر) آن را برايت ذخيره كنم، بهتر و افضل است.

 

815- كل، بهتر از جزء

 شمس تبريزى فرمود: عالم به كليّات بهتر است از علم به جزئيات. چو كل گفتم، هيچ جزئى نمى‏دانم كه از آن بيرون باشد. اگر جزء بگويند، كل داخل نباشد. اگر گفتم باغ، درخت داخل آن است. بر عكس، اگر گفتم درخت، ممكن است كه باغ نباشد. آن شيخ را ديدم حيران در من مى‏نگريست و آن دگر فرو رفته، سر فرو انداخته و آن دگر سجده مى‏كرد پياپى، آن دگر در خاك مى‏غلتيد و آن دگر كفش بر سرش مى‏زد. گفتم: تماشا آن كس را باشد كه كل را تمام ديد! اگر چه هر عضوى از او حيرت آرد، اما آن حظّ ندارد كه به ديده كل نبيند.

816- يقين محمد بن بشير

 در حمله اول روز عاشورا، از جمله كسانى كه شهيد شدند محمد بن بشير حضرمى بود. شب عاشورا امام حسين‏عليه السلام متوجه شد كه پسر او را در مرز رى (شاه عبدالعظيم) اسير گرفتند. امام فرمود: خدا تو را رحمت كند، من بيعت خويش را از تو برداشتم، برو فرزند خود را از اسيرى نجات بده. او عرض كرد: مرا جانوران درنده، زنده زنده بدرند و طعمه خود كنند، اگر از خدمت تو دور شوم. امام فرمود: پس اين پنج جامه بُرد را با هزار دينار بگير و به فرزند ديگرت بده تا در آزادى برادرش بكوشد.

 

817- بند سراى دگرند

              عارفان هر چه ثباتى و بقايى نكند             گر همه ملك جهانست، بهيچش نخرند

اين سرائيست كه البته خلل مى‏يابد                   خُنك آن قوم كه در بند سراى دگرند

 

818- دو ثلث مردم

 خداوند در سوره توبه آيه 58 مى‏فرمايد: برخى از ايشان (منافقين) كسانى هستند كه در (قسمت كردن) صدقه‏ها بر تو (پيامبر) عيب مى‏گيرند. پس اگر از آن صدقه‏ها به آنان داده شود از قسمت كردن تو راضى شوند و اگر از آن صدقات به ايشان (به اندازه دلخواه) ندهى؛ خشمناك گردند.

 امام صادق‏عليه السلام به اسحاق بن غالب فرمود: به نظر تو اهل اين آيه چقدرند؟

 اسحاق چيزى نگفت، امام فرمود: بيشتر از دو سوم مردم اين چنين‏اند (هُم أكثر من ثلثى الناس)

 بدگمانى و بدبينى، مرض روانى است و حمل كارهاى خوب انسان‏هاى وارسته به نادرستى، از فساد درون است. در واقع اشتهاى نفس آن است كه به همه خواسته‏هايش برسد، اگر كسى به او نداد، بدبين مى‏شود و از باطن به ناخشنودى مبتلا مى‏گردد و سبب بروز گناهان ديگر مانند كينه، حرص و حسد مى‏شود. در واقع نوع مردم مبتلا به دوستى دنيا هستند و سوءظن به افعال صالحان، موجب گناه ديگر مى‏شود.

819- عيب خلق ديدن

    همه عيب خلق ديدن، نه مروتست و مردى                     نظرىبهخويشتنكن،كههمهگناه دارى

تو حساب خويشتن كن، نه حساب خلق، سعدى                 كه بضاعت قيامت، عمل تباه دارى

 

820- رؤياى صالح و واقعه

 سالك در مجاهدت، در هر مقام مناسب حال، به كشف افتد. گاه در خواب و گاه در واقعه باشد. واقعه بين خواب و بيدارى و گاه بيدارى باشد. اما در خواب، حواسش بكلى از كار بيافتد؛ و قوه خيال بر كار باشد. خواب يا آشفته است و تعبير ندارد؛ و يا نيك است و آن را رؤياى صالح گويند. «كه يك جز از چهل و شش جزء نبوت است كه پيامبر فرمود.» بسيارى از انبياء بودند كه وحى‏شان در خواب بود.

 حضرت ابراهيم به فرزندش اسماعيل فرمود: من در خواب ديدم كه تو را سر مى‏برم (أرى فى المنام) (صافات: 102) خوابى كه حضرت ابراهيم ديد به عينه ظاهر شد. بعضى خواب‏ها تأويل دارد و بعضى تعبير عينى دارد و بعدها در زمان‏هاى طولانى اتفاق مى‏افتد، مانند خواب حضرت يوسف كه به پدرش گفت: در خواب ديدم: يازده ستاره و شمس و قمر مرا سجده كردند. (يوسف: 4) يعقوب‏عليه السلام فرمود: اى پسرم خواب خود را براى كسى نقل نكن (لا تقصص رؤياك). يوسف بعد از سالها كه به سلطنت رسيد، پدر و مادر و برادران، به مقام او تكريم و تعظيم كردند، براى سپاسگزارى (خَرّوا لَهُ سُجَّداً) به حق سجده كردند و روى بر زمين نهادند. (يوسف: 100)

 اما واقعه، ميان خواب و بيدارى، از رياضت نفس و تصفيه دل مى‏شود، كه غلبات روحانيت پديد مى‏آيد و صفات حيوانى محو و از حجب خيال، قدرى خلاصى يافته است. واقعه در آفاق و أنفس، جمال آيات و بيّنات در نظر موحّدان آرد، لذا در سوره سجده آيه 53 فرمود: زود باشد كه آيات و نشانه‏هاى (توحيد) خودمان را در اطراف و كرانه‏ها (آسمان و زمين) و در نفس خودشان به آنان بنمايانيم تا اين كه حق و درستى آشكار شود. (حتّى يَتَبَيَّن لهم)

821- مهجور

                        ز مهجوران نمى‏جويى نشانى؟                 كجا رفت آن وفا و مهربانى؟

برون آب، ماهى چند ماند؟                       چگويم من، نمى‏دانم، تو دانى

هزاران جان ما و بهتر از ما                        فداى تو، كه جان جان جانى

 

 

822- فرق روح و جبرئيل

 در سوره نحل آيه 102، كلمه «روح القُدُس» آمده است و در سوره شعراء آيه 194 «روح الامين» آمده است كه مراد جناب جبرئيل است. در سوره قدر و در سوره نباء آيه 28 «روح» آمده است «يوم يقوم الروح و الملائكة صفاً»: روزى كه روح و فرشتگان به طور صف بسته قيام كنند. مراد از روح، خلقتى است بسيار وسيعتر از جبرئيل و ملائكه و افضل از آنهاست. خلقت روح، اشرف است و ملائكه از او استمداد مى‏جويند. گاهى نزول ملائكه با روح مى‏باشد، در سوره نحل آيه 2 مى‏فرمايد: «خدا ملائكه را با روح از عالم امر خود مى‏فرستد» (ينزل الملائكه بالروح من امره) جبرئيل از او استمداد مى‏نمايد و همراه او مى‏باشد. روح فرد ندارد، خود نوعى منحصر به شخص واحد است و داراى مقام جامعيّتى است و قربش به خدا از جبرئيل بيشتر است. روح القاء هم مى‏كند. در سوره غافر آيه 15 مى‏فرمايد: خدا روح را به فرمانش بر هر كس از بندگانش كه بخواهد القاء مى‏كند (يلقى الروح من امره على من يشاء).

 

823- تنهايى و وحدت

              گفتم از خلق جهان بالاترم در مرتبت                    چون به وحدت آمدم، زيرى و بالايى نماند

تا محقق شد كه خلوت در حقيقت وحدتست                   اين زمان عطّار را پرواى تنهايى نماند

 

 

824- سُكر

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: سُكر (مستى) بر چهار قسم است: 1- مستى شراب 2- مستى مال 3- مستى خواب 4- مستى قدرت.

825- اين همه دولت؟

 كسى از عارف حق، شيخ ابوسعيد ابوالخير پرسيد كه اين همه دولت (عرفانى) از كجا يافتى؟ گفت: بر كنار جوى آب مى‏رفتم، پير شيخ ابوالفضل سرخسى از آن جانب ديگر مى‏رفت، چشمش بر ما افتاد اين همه دولت از آن جاست.

826- جهت اداء قرض

 شخصى به خدمت امام جوادعليه السلام نامه نوشت، كه قرض بسيار دارم. امام در جواب نوشتند: استغفار بگو و زبانت را تر بدار (زياد تلاوت كن) به خواندن «انا انزلناه فى ليلة القدر».

 

827- توكل

 خداوند در سوره ابراهيم آيه 12 فرمود: «اهل توكل بر خدا اعتماد و تكيه كنند» و در سوره مائده آيه 23 فرمود: «اگر مؤمن هستيد بر خداوند توكل كنيد.» خداوند توكل را مفتاح ايمان و ايمان را قفل توكل قرار داد. كم‏ترين حدّ توكل آن است كه از مقدّرات خود پيش از وقت و زياده از مقدّر كه تقسيم شده كوشش نشود و آن چه قسمت شده دنبال زيادتر نگردد. در مصباح الشريعه نقل شده است كه يك نفر نزد يكى از ائمه رفت و عرض كرد: خدا از شما راضى باشد، شفقت فرمائيد و در موضوع توكل سؤالى است، جواب بفرمائيد؟ حضرت مى‏دانست كه او در سؤالش صادق است فرمود: كمى توقف كن و مهلت بده تا جوابت را بدهم. حضرت سر به زير انداخت ناگاه فقيرى آمد، حضرت دست در جيب لباس خود برد و كمى پول به آن فقير بخشيد و سپس به آن شخص رو كرد و فرمود: الان مسئله‏ات را پرسش كن. عرض كرد: اى امام! من شما را قادر بر جواب دادن مى‏دانم، پس چرا مهلت خواستيد؟ فرمود: خواستم پيش از جواب سؤالت كه معنى و حقيقت توكل را دريابى، از باطنم غافل نباشم كه درباره توكل صحبت كنم. با اين كه در جيبم مقدارى (1/6) پول بود، برايم گفتن توكل درست نبود مگر اين كه ايثار كنم. سائل آهى كشيد و قسم ياد كرد كه ديگر در ميان خلق و وطن نباشد و با كسى انس نگيرد و فقط به خدا توكل كند. متوكل نبايد توجه‏اش به ثمره و معلول توكل باشد كه اين خود حجابى است، بلكه بايد به علت حقيقى كه خداست كه اين مقام از اوست باشد، كه در اين صورت با خداست و از او جدا نخواهد بود.

 

828- احد و صمد

              جز آن بت سرو قد نخواهم             جز از لب او مدد نخواهم

              من جز احد و صمد نخواهم             من جز مُلك، ابد نخواهم

 

829- مقرّبين

 مقربين يعنى نزديكان درگاه حق، كه قرب و منزلت خاص نزد خدا دارند و شامل انبياء مقرب، ملائكه مقرب (جبرئيل، اسرافيل و ميكائيل و عزرائيل) و اولياء مقرّب مى‏شود. 6 مرتبه در قرآن مقرّبين تكرار شده است: 1- در سوره آل عمران آيه 45 خداوند درباره حضرت عيسى مى‏فرمايد: عيسى بن مريم در دنيا و آخرت وجيهه (آبرومند، بزرگوار) و از جمله مقرّبين است.

 2- در سوره نساء آيه 172 درباره ملائكه مقرّب مى‏فرمايد: هرگز مسيح سرپيچى ندارد از اين كه خدا را بنده باشد و نه فرشتگانى كه مقرّب شده‏اند. 3- در سوره واقعه آيه 11 درباره سابقون (پيشى گيرندگان به فرمانبردارى از خدا و رسول) مى‏فرمايد: اينان از مقرّبين (و نزديك گردانيده به رحمت خدا) هستند. 4- در سوره واقعه آيه 88 مى‏فرمايد: اگر افراد از مقربين باشند در بهشت، روح (استراحت و آسودگى) و ريحان (روزى گوارا)، و بهشت پر نعمت براى آنهاست.

 5- در سوره مطففين آيه 20 مى‏فرمايد: عليّين كتابى است كه در قيامت، اعمال در آن نوشته شده است و مقرّبون (فرشتگان نزديك خدا) آن را مشاهده و ديدار مى‏نمايند. 6- در سوره مطففين آيه 28 مى‏فرمايد: چشمه تَسنيم را مقرّبون مى‏نوشند.

 

 

830- كى ناله و فغانست؟

              گفتم: مرا غم تو، خوشتر ز شادمانى                   گفتا: كه در ره ما، غم نيز شادمانست

گفتم: كه سوخت جانم، از آتش نهانم        گفت: آن كه سوخت او را، كى ناله و فغانست؟

 

831- متمثّل شدن دنيا

 استاد اخلاق و عرفان صده اخير، مرحوم سيد على آقا شوشترى فرمود: در ايّام مجاهده و تفكّر، دنيا به نظرم متمثّل شد و گفت: تا به حال سه مرتبه است كه مرا تزويج كرده‏اى و طلاق گفته‏اى. اگر مرتبه‏اى ديگر مرا تزويج كنى تو را به قتل مى‏رسانم كه هرگز زنده نخواهى شد.

 

832- اهل جذبه

 در كشكول شيخ بهايى آمده است كه رسول خداصلى الله عليه وآله فرمودند:«جذبة من جذبات الرب توازى عمل الثقلين: جذبه‏اى از جذبه‏هاى پروردگار، هم وزن اعمال نيك همه خلايق مى‏باشد». در ملحقات دعاى عرفه، آمده است: «الهى حققنى بحقايق اهل القرب و اسئلك لى مسلك اهل الجذب: خداوندا مرا به حقايق اهل قرب محقق فرما، و مرا رونده راه اهل جذب قرار ده.» جذبه حالتى است كه بر سالك عارض مى‏شود و حواس ظاهرى او را تعطيل مى‏كند. نشانه جذب رحمانى آن است كه سالك از انجام واجبات باز نمى‏ماند و حال آن كه جذبه شيطانى مانع از انجام واجبات مى‏گردد.

 

833- داخل بهشت

 پيامبر به اباذر فرمود: آيا دوست دارى داخل بهشت شوى؟ گفت: بلى پدر و مادرم به قربانت. فرمود: 1- آرزوها (دنيوى و نفسانى) را كم كن. 2- مرگ را جلوى چشمانت قرار ده تا به ياد مرگ باشى. 3- از خدا حيا كن چنان كه سزاوار حيا داشتن است. ابوذر گفت: يا رسول الله‏صلى الله عليه وآله چگونه از خدا حيا داريم! فرمود: حيا داشتن آن است كه: 1- قبر و پوسيدن در قبر را فراموش نكنى. 2- جوف و آن چه در جوف (شكم و فرج) است را فراموش نكنى. 3- آن چه در سر است (چشم و گوش و زبان و خيال) را فراموش نكنى. كسى كه كرامت آخرت را خواهد بايد زينت دنيا را ترك نمايد. هر گاه اين چنين باشى، به درجه ولايت الهى مى‏رسى و دوست خدا مى‏گردى. فراموش نكردن مرگ و نگاه داشتن شكم و فرج از حرام و سر از افكار باطل و عقايد شيطانى، حياى معنوى را سبب مى‏شود كه انسان به درجه ولايت الهى مى‏رسد.

834- تشريح دنيا و آخرت

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام درباره دنيا و آخرت فرمود: 1- دنيا (باطل) و آخرت دو دشمن متفاوت هستند. 2- دو راه مختلف و جداى از يكديگر هستند. 3- كسى كه دنيا را دوست بدارد و عشق بورزد، آخرت را مبغوض بدارد و دشمنى به آن ورزد. 4- دنيا و آخرت همانند شرق و غرب از هم دورند. 5- رونده به يكى از آن دو، وقتى به يكى نزديك شود از ديگرى دور گردد. 6- هميشه دنيا و آخرت به همديگر زيان مى‏رسانند (ضَرّتان)

835- نجات سبك باران

 نقل است كه آتشى در بصره افتاد. مالك دينار، عصا و نعلين برداشت و بر بالايى رفت و نظاره مى‏كرد. مردمان در رنج و تعب افتاده، گروهى مى‏سوختند و گروهى رخت (زحمت) مى‏كشيدند. مالك گفت: سبك باران نجات يافتند و سنگين باران هلاك شدند (روز قيامت چنين خواهد بود).

 

836- شيعيان شهيدند

 1- امام زين العابدين‏عليه السلام درباره اين آيه «والذين آمنوا بالله و رسله اولئك هم الصديقون و الشهداء عند ربهم لهم اجرهم و نورهم» (حديد: 19) يعنى آنان كه به خدا و رسولش ايمان آوردند آن‏ها به حقيقت راستگويان هستند و نزد خدا اجر شهيدان است و پاداش اعمال و نور ايمان را مى‏يابند. فرمود: اين آيه مختص ما و براى شيعيان ماست.

 2- امام صادق‏عليه السلام فرمود: قسم به خدا نيستند شهداء مگر شيعيان ما اگر چه بر رختخواب خود بميرند.

 3- منهال قصاب گويد به امام صادق‏عليه السلام عرض كردم: از خدا بخواهد كه شهادت را نصيب من كند؟! امام فرمود: مؤمن شهيد است و اين آيه را قرائت كردند.

 4- امام زين العابدين‏عليه السلام فرمودند: شيعيان ما نيستند مگر صديق يا شهيد. چون درجات شيعيان و قربشان به ائمه فرق مى‏كند، لذا بعضى به درجه مؤمن متوسط، بعضى به درجه صديق و بعضى به درجه شهيد برسند. شيعه واقعى بميرد شهيد حساب مى‏شود.

 

837- وصول الى الله

 امام حسن عسگرى‏عليه السلام فرمود: رسيدن به خداى عزوجل سفرى است كه جز با پيمودن و درك شب ممكن نيست (انَّ الوصول الى الله عزوجل سفر لا يدرك الا بامتطاء الليل).

 

838- ثواب نماز شب

 امام صادق‏عليه السلام فرمود: هيچ عمل نيكويى نيست كه بنده انجام دهد مگر براى آن در قرآن ثوابى است، جز نماز شب؛ چون خداوند به خاطر عظمت و شأن نماز شب نزدش، ثوابش را بيان نفرموده است.

839- درك حضور حاضر

 در ايام بيكارى و براى تصفيه قلب و طى سلوك، بايد قبل از شروع اربعينات اين ذكر را مداومت كرد «الله حاضرى و ناظرى» يعنى خدا حاضر و ناظر من است، در حضور حقم و او مرا مى‏بيند. اين ذكر را عارف كامل آقا محمد بيد آبادى متذكر شده‏اند. و عددى براى آن، ذكر نكرده‏اند. وليكن طبق رياضاتى كه در اربعينى مراقبه آن بايد تام بشود بدون عدد، قلبى در همه اوقات شبانه روز كه كارى انجام نمى‏شود گفته شود، تا چشم قلب، حضور حاضر را درك كند.

 

840- منكر اولياء

 دل اولياء بوى خوش اسرار دارد، و معارف الهيه از درونشان تراوش مى‏كند اما اين بوى دوستان الهى، منكران را مقهور مى‏كند.

              منكران همچون جُعَل زان بوى گُل              يا چو نازك مغز در بانگ دُهُل

منكران همانند جُعل (كه شبيه سوسك سياه در جاى كثيف زندگى مى‏كند و از بوى خوش بى‏جان مى‏شود و خود را به زباله دان كثيف مى‏اندازد تا جان بگيرد) هستند كه از بوى گل نفرت دارند و يا مانند نازك مغز يعنى حساس (كم تحمل و زود رنج) از شنيدن آواى دُهل عصبى شده و پرهيز مى‏كنند.

              خويشتن مشغول مى‏سازند و غرق           چشم مى‏دزدند از اين لمعان و برق

 

منكران در امور دنيوى خود را مشغول مى‏كنند يا به اسرارى كه اولياء بيان كنند، اعتنا نمى‏نمايند. چشمان خود را مى‏بندند تا لمعان درخشان نور اولياء را مشاهده نكنند. منكران چشم ندارند تا چشم خود را باز كنند و از نور آنان استفاده ببرند.

841- پنج نور

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: مؤمن در پنج نور در حركت و انتقال است: 1- ورودش به نور. 2- خروجش از نور. 3- علمش نور. 4- كلامش نور. 5- نگاهش روز قيامت به نور است. در واقع نور براى اين مؤمنان كامل دو جهت دارد: يكى نورى است كه معرّف خودش است، ديگرى نورى است كه معرّف و چراغ براى ديگران است. چون بعضى افراد نور دارند اما منوّر نيستند.

 

842- پنج كشف

 1- كشف عقلى: و آن ديده عقل به قدر رفع حجاب و صفاى عقل، معانى معقول روى نمايد و به اسرار معقولات مكاشف مى‏شود و اين را كشف نظرى هم گويند.

 2- كشف دل: اين مقام را كشف شهودى گويند كه به ظاهر بيند و به مشاهده دل به نورانيت بيند و به شهود دريابد.

 3- كشف سرّى: به آن كشف الهامى گويند كه اسرار آفرينش و حكمت وجود هر چيز مكشوف گردد.

 4- كشف روحى: و آن را كشف روحانى گويند. چون روح به كلى صفا گرفت، عوالم نامتناهى مكشوف شود و حجاب زمان و مكان برخيزد و ماضى و مستقبل را ادراك كند. در اين مقام، كشف بهشت و جهنم و ملائكه و مكالمات با ايشان پديد آيد.

 5- كشف خفى: كشف روحى را كافر هم به رياضات تواند ديد، اما كشف خفى مختص مؤمن خواهد بود.

843- جود و گدا

              بانگ مى‏آيد كه اى طالب بيا                     جود محتاج گدايان چون گدا

جود محتاج است خواهد طالبى                 هم چنانكه توبه خواهد تائبى

روى خوبان زآينه زيبا شود                        روى احسان از گدا پيدا شود

 

844- ختمى مجرّب

 مرحوم عارف كامل سيد على آقا شوشترى (م 1283 ه. ق) فرمودند: حضرت صديقه طاهره فاطمه زهراعليها السلام اين ختم را تعليم فرمودند و بسيار مجرب است. چون به شدّت و بليّه‏اى مبتلا شدى، با حضور قلب 1001 مرتبه آيه كريمه «ربّ أنّى مسنى الضّر و أنت ارحم الراحمين» (انبياء: 183) را با خضوع و خشوع و تضرّع بخوانى نجات خواهى يافت.

 

845- بطن هشتم

 روزى ابوسعيد ابوالخير بالاى منبر، مطالب توحيدى و عارفانه مى‏گفت و همه قشر، پاى منبر او بودند. عالمى در مجلس به پهلو دستى خود گفت: سخنان او در هفت بطن قرآن يافت نمى‏شود! ابوسعيد به فراست دريافت و فرمود: در بطن هشتم است. آن عالم گفت بطن هشتم كدام است؟

 فرمود: نديده‏اى كه خداوند در قرآن سوره لقمان آيه 27 مى‏فرمايد: «اگر همه درختان روى زمين قلم شوند و آب دريا به اضافه هفت درياى ديگر مركب گردند، باز نگارش كلمات خدا ناتمام بماند»؟ كلام خدا لايتناهى است و بطن هشتم را به دلهاى بندگان الهام مى‏فرمايد. آنها حد و حصر ندارند و هر لحظه بر سينه آنها فرو ريزند، هر چه ايشان بينند و گويند به نور حق است.

 

846- فرق ميان اهل ايمان و كفار

 خداوند در سوره نساء آيه 104 مى‏فرمايد: (اى اهل ايمان) اگر شما ملول و دردناك مى‏شويد كفار هم ملول مى‏شوند، شما از خدا اميد داريد (از ثواب و پاداش) كه ايشان اين اميد را ندارند (چون اعتقادى به خدا و معاد و قيامت ندارند).

847- شش حالت روح

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: جسم شش حالت دارد: صحت و مرض و موت و حيات و خواب و بيدارى. روح هم شش حالت دارد: صحت آن يقين، مرض آن شك، موت آن جهل، حيات آن علم، خواب آن غفلت، بيداريش حفظ روح است.

848- درمان ورشكسته

 بازرگانى (كاسبى) با امام صادق‏عليه السلام رفت و آمد داشت. وقتى دارايى‏اش را از دست داد، خدمت امام مشرّف شد و از پيش آمد خود شكايت نمود. امام فرمود: 1- ناشكيبايى مكن اگر روزى در فشار افتادى، زمانى دراز در راحتى بودى. 2- نااميد مباش كه آن كفر است شايد به زودى خدا بى‏نيازت كند. 3- به خدايت گمان بد مبر، كه خداوند به نيكى سزاوارتر است.

 

849- آخر كار را ببين

              كودكى از حُسن شد مولاى خلق              بعد فردا شد خرف، رسواى خلق

گر تن سيمين بر آن گردد شكار                بعد پيرى بين تنى چون پنبه‏زار

بدر را ديدى بر اين خوش چار طاق             حسرتش را هم ببين وقت محاق

 

 

 

850- توجه به عالم حس

 خفاش، پرنده‏اى است كه شب هنگام، شتابان پرواز مى‏كند و از ديدن آفتاب عاجز است. انسان‏هايى كه راه خدا نمى‏روند، دل‏هايشان تاريك و از ديدن حقايق و درك معانى عاجز هستند. توجه به عالم حس و بدن‏هاى ظاهرى، مختص حيوانات است ولى بعضى از انسان‏ها هم از اين گذر، از حيوانات جلو مى‏زنند، و جاى بسى شرم است.

              راه حس، راه خران است اى سوار             اى خران را تو مزاحم، شرم دار

 دست زدن به آتش دست را مى‏سوزاند. دست زدن به گل، لطيف بوده و بوى خوش استشمام كردن را به همراه دارد. چون حواس، به خوردن و آشاميدن و ديدنى‏هاى نامشروع مشغول شود، جنبه قواى حيوانى قوى و شخص را به تاريكى مى‏برد. آن گاه جان انسان از روشنى باز مى‏ماند و بالطبع همانند حس حيوانى مى‏شود.

              حسّ ابدان قوت ظلمت مى‏خورد                حسّ جان از آفتابى مى‏چرد

 

851- حفظ همه بدى‏ها در سه چيز

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: هر كس شرّ و بدى 1- شهوت 2- شكم 3- و زبان خود را حفظ كند هر آينه از همه بدى‏ها، خود را حفظ كرده است. متن عربى اين حديث چنين است (مَن وُقى شَرَّ قَبقَبه و ذَبذَبه و لَقلَقه، وُقى الشَّر كلَّهُ).

852- نه تو دانى و نه من

              اسرار ازل را نه تو دانى و نه من                وين حرف معما، نه تو خوانى و نه من

هست از پس پرده گفتگوى من و تو           گر پرده بر افتد، نه تو مانى و نه من

 

853- حمد و صبر

 مؤمن عارف كه راه رفته و قابليت جذبه پيدا كرده است، هر گاه درب بعضى از قضاياى مادى و اجتماعى بسته شود، يعنى رزقش تنگ شود و مردم به او بى‏اعتنايى كنند و زخم زبان زنند، صبر كند و چون الطاف مادى و روحى بر او باز شود حمد و سپاس حق تعالى نمايد. اما افراد عامى به تشنگى و گرسنگى دست و پا مى‏زنند و به خدا اشكال مى‏كنند و در ازدياد نعمت‏ها، غفلت، قلب آنان را فرا مى‏گيرد و سپاس الهى را به جا نمى‏آورند.

854- با نور 60 نمى‏توان راه برد

 كسى مى‏تواند راهنما و استاد سلوك شود كه همانند لامپ 1000 نور درونى داشته باشد. آنانى كه نور درون آنان به اندازه لامپ 60 مى‏ماند و مدعى خواب و كشف هستند و قبل از آن كه سجاده را براى نماز پهن كنند، شيطان برايشان پهن كرده و به اصطلاح ساز نزده مى‏رقصند، به علت نوعى امراض خفيه روحى كه دارند نمى‏توانند ارشاد نفوس كنند. تا كسى جهاد اكبر نكند، نمى‏تواند نفوس را دستگيرى نمايد.

855- پنج سخن از پير هرات

 1- بنده آنى كه در بند آنى 2- آن ارزى كه مى‏ارزى 3- دوست را از در بيرون كنند، اما از دل بيرون نكنند 4- اگر درآيى، در باز است و اگر نيايى خدا بى‏نياز است  5- از او خواه كه دارد و مى‏خواهد كه از او خواهى.

856- مناظره محتسب و مست

              گفت با او محتسب: هين آه كن!               مست، هوهو كرد هنگام سُخُن

گفت: گفتم آه كن، هو مى‏كنى؟               گفت: من شادم تو از غم مى‏زنى؟

آه، از درد و غم بيدارى است                    هوى هوى مى كشان از شادى است

 

857- رنگ چهره

 ظاهر، عنوان باطن است، و از ديدن چهره‏ها و سيماها، مردان خدا افراد را بشناسند. خداوند در سوره اعراف آيه 46 مى‏فرمايد: «و على الاعراف رجال يعرفون بسيماهم: بر جايگاه اعراف مردانى هستند كه به سيمايشان شناخته مى‏شوند».

              رنگ و رويم را نمى‏بينى چو زر؟                 زان درون، خود مى‏دهد رنگم خبر

مثلاً چهره سرخ دلالت بر خوشى دارد و بايد شكر خداى كرد. چهره زرد نشانه ناخوشى و غم است و بايد صبر كرد.

              رنگ رو از حال دل دارد نشان                    رحمتم كن، مهر من در دل نشان

 پس وقتى خبر خوش يا ناخوش به كسى مى‏رسد، و يا غضبناك مى‏شود و يا بوى مرگ را درك مى‏كند، آثار اين‏ها در چهره نمايان مى‏شود. درباره سيدالشهداءعليه السلام در مقاتل آمده است كه هر چه به زمان شهادت، نزديك‏تر مى‏شد رويش سرخ‏تر و برافروخته‏تر مى‏گرديد كه اين جا مسئله عشق و وصال و لقاء حق و وجه الله مطرح است نه عموم مردم كه تا اسم مرگ و سرطان را مى‏شنوند خود را مى‏بازند و چهره، گريه‏وار مى‏شود.

858- لعّان

 پيامبر خداصلى الله عليه وآله، زنى را ديد كه شترش را لعن مى‏كند. هم چنين مردى را ديدند كه شترش را لعن مى‏نمايد، مورد سرزنش قرار دادند. و در حديثى فرمودند: مؤمن، لعّان (لعنت كننده) نيست.

859- سعادت در چهار چيز

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: چهار چيز از سعادت انسان است 1- زن صالحه (الامرأة الصالحة) 2- خانه وسيع (المسكن الواسع) 3- همسايه صالح (الجارُ الصالحُ) 4- سوارى خوب (المركب البَهى).

 

860- جواهرات معنوى

 ابوسعيد ابوالخير (م 440 ه. ق) وارد مجلس شد و به صحبت پرداخت. در ضمن صحبت، فرمود: وقتى وارد مجلس شدم جواهرات بسيارى ريخته بود چرا جمع نكرديد؟ عده‏اى برخاستند تا جواهرات را جمع كنند، ولى چيزى نيافتند. عرض كردند: ما چيزى نيافتيم!! فرمود: منظورم گوهرهاى معنوى است و آن به خدمت به دست مى‏آيد. وقتى شما به آنهايى كه به مجلس عاشقان خدا مى‏آيند خدمت كرديد، آن گوهرهاى معنوى را بدست مى‏آوريد.

 

861- بهترين فضائل على‏عليه السلام

 ابوذر از پيامبرصلى الله عليه وآله نقل كرد كه حضرتش فرمود: 1- اگر من و على نبوديم خدا شناخته نمى‏شد. 2- اگر من و على نبوديم، كسى خداوند را عبادت نمى‏كرد. 3- اگر من و على نبوديم ثواب و عذابى نبود. 4- بين على و خدا هيچ حجابى وجود ندارد، و هيچ مانعى جلو او را نگرفته است. او خود واسطه بين خدا و خلق اوست.

862- اقتدا و پيروى

 خداوند به پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: «پيامبران گذشته به من هدايت يافتند تو هم به طريقه ايشان پيروى كن». (انعام: 90) در جاى ديگر فرمود: «ما وحى به تو فرستاديم كه پيروى آئين ابراهيم كه آسان است را كنى». (نحل: 123) پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: «در قلب، نورى است كه روشنايى آن نيست مگر در پيروى كردن از حق و اختيار صراط مستقيم كه نور انبياست كه به عنوان امانت در قلوب مؤمنين گذاشته شده است». هيچ راهى براى مؤمن زيرك از اقتداء، سالم‏تر نيست.كسى به فرزند امام على‏عليه السلام يعنى محمد حنيفه گفت: چه كسى تو را ادب كرد؟ فرمود: آن چه از صاحبان خرد و بصيرت ديدم، پسنديدم و عمل به آن مى‏كنم. و آن چه از جهّال مى‏بينم، آن را قبيح مى‏دانم و دورى مى‏كنم. به اين روش، خدا نفسم را ادب كرد و به كنوز معرفت خود رساند.

 

863- محفل عاشقان

              بيا بيا كه پشيمان شوى از اين دورى                   بيا به دعوت شيرين ما، چه مى‏شورى!

              حيات، موج زنان گشته اندر اين مجلس       خداى ناصر و هر سو شراب منصورى

 

864- مجرّب است

 صاحب كتاب «جواهر مكنونه» ملا مصطفى خوئى گفته است: مجرّب است! مجرّب است! مجرّب است! كه هيچ شك و ريبى در آن نيست! براى قضاء حوائج 1000 بار بگويد و در وسط حرف نزند «حسبى الله و نعم الوكيل و لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظيم لا اله الا انت سبحانك انى كنت من الظالمين».

 

865- فضيلت على‏عليه السلام

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: خداوند براى برادرم على بن ابيطالب‏عليه السلام فضائلى قرار داد كه از زيادى، قابل شمارش نيست: 1- كسى كه استماع كند فضيلتى از فضائل او را، خداوند گناهانى كه آن كس با گوش كرده را مى‏بخشد. 2- كسى كه فضائل او را كه در كتابى باشد نگاه كند (بخواند)، خداوند گناهانى را كه به وسيله چشم انجام داده مى‏بخشد. 3- كسى كه فضيلتى از فضائل او را بنويسد، تا آن نوشته باقى باشد، ملائكه براى نويسنده آن طلب آمرزش كنند.

 

866- عذاب اعمال زنان

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: روزى من و فاطمه‏عليها السلام به محضر پيامبر رفتيم و آن حضرت بسيار مى‏گريست. عرض كردم: چه خبرى باعث گريه شما شده است؟ فرمود: يا على! شبى كه مرا به معراج (به آسمان) بردند شمارى از زنان امت خود را در عذاب شديد ديدم و گريه من براى ايشان است. حضرت زهراعليها السلام عرض كرد: عمل ايشان چه بود كه عذاب‏هاى مختلف بر ايشان مسلط گردانيد؟

 پيامبر فرمود: 1- زنى كه به موى سر آويخته بود، او موى خود را از مردان نمى‏پوشانيد. 2- زنى كه به زبان آويزان بود، با زبان به شوهر خود آزار مى‏رساند. 3- زنى كه به پستان آويخته بود، مانع از آن مى‏شد كه شوهر با او جمع شود. 4- زنى كه با پا آويزان بود، بدون اجازه شوهر از منزل بيرون مى‏رفت. 5- زنى كه گوشت بدن خود را مى‏خورد، براى نامحرمان خود را آرايش مى‏كرد. 6- زنى كه پاهايش به دستهايش بسته بود، خود را تطهير نمى‏كرد لباس را از آلودگى و بدن را از نجاست، طاهر نمى‏كرد و نماز را سبك مى‏شمرد و غسل حيض و جنابت نمى‏كرد. 7- زنى كه كور دل و لال بود، فرزند نامشروع از زنا درست مى‏كرد و به گردن شوهر خود مى‏انداخت. 8- زنى كه بدنش را با قيچى مى‏بريدند، خود را در معرض نامحرم در مى‏آورد تا به او ميل كنند و شهوت آنان را برمى‏انگيزاند. 9- زنى كه صورت و بدنش را مى‏سوزاندند و روده‏هاى خود را مى‏خورد واسطه زنا بين مردان و زنان مى‏شد. 10- زنى كه سرش مانند خوك و بدنش مانند خر بود، دروغگو و سخن چين بوده است. 11- زنى كه به صورت سگ بود و آتش در پشت او مى‏كردند، او خواننده و نوحه كننده (دروغين) و حسود بوده است.

 

867- غلط بود

              غير عشق رخ دلدار غلط بود غلط              هر چه كرديم جز اين كار غلط بود غلط

هر چه گفتيم و شنيديم خطا بود خطا        جز حديث لب دلدار غلط بود غلط

 

868- رجال الغيب

 آقا نجفى اصفهانى (م 1332 ه. ق) گويد: بر ختمى مواظبت نمودم تا در شب چهارشنبه در مسجد سهله، هنگام سحر، شخصى از رجال الغيب را ديدم. پس سؤالاتى نمودم كه جواب آنها را از فرمايش حضرت مهدى‏عليه السلام نقل فرمود. از جمله درباره رجال الغيب سؤال كردم، فرمود: رجال الغيب اشخاصى هستند كه: از جانب حضرت صاحب الزمان‏عليه السلام مأمورند در صحراها و بيابان‏ها، شيعيان آن حضرت را دستگيرى نمايند، و قدرت بر طى الارض دارند. از آن حضرت‏عليه السلام علوم كسب مى‏نموده. ولى شخص آن جناب را (دائم) مشاهده نمى‏كنند و فيوضات آن امام به آنها مى‏رسد و از جمله مقرّبين درگاه الهى مى‏باشند. بر بلايا و منايا مطلع مى‏باشند و از خواص صحابه و اهل سرّ هستند. همه زبان‏ها را مى‏فهمند. عرايض شيعيان را به خدمت امام مى‏رسانند. صداى امام را مى‏شنوند. در بين مردم هستند و كسى آنها را نمى‏شناسد و تا زمان ظهور (اوتاد) زنده هستند و در خدمت امام جهاد مى‏كنند و ملاقات آنها، منوط به حصول ملكه تقوى و پرهيزكارى است.

 

869- بهاء ندادن به نفس

 نقل است كه مالك دينار سال‏ها هيچ شيرينى و ترشى نخوردى. هر شب به دكان خبّاز (نانوايى) شدى و نان خريدى و روزه گشادى و نان گرم خورش كردى. وقتى بيمار شد، آرزوى گوشت در دل او افتاد، صبر كرد. چون كار از حد بگذشت به دكان رواسى (كله و پاچه فروشى) رفت و سه پاچه خريد و در آستين نهاد و برفت. فروشنده، شاگرد خود بر عقب او فرستاد تا چه مى‏كند.

 گفت: چون به موضع خالى رسيد پاچه از آستين بيرون آورد و سه بار ببوييد و گفت: اى نفس! بيش از اين به تو نرسد. آن نان و پاچه به فقير داد و گفت: اى تن ضعيف من! اين همه رنج كه بر تو مى‏نهم نه از دشمنى است؛ لكن روزى چند صبر كن، باشد كه اين محنت بسر آيد و در نعمتى افتى كه هرگز آن را زوال نباشد.

870- صداى به اندازه تحمّل

 امام كاظم‏عليه السلام فرمود: حضرت سجادعليه السلام وقتى قرآن مى‏خواند، افرادى كه بر ايشان مى‏گذشتند، از آواز خوش آن بزرگوار مدهوش مى‏شدند. اگر آن حضرت آواز دل نوايش را ظاهر مى‏كرد، مردم تحمل شنيدن آن را نداشتند. على نوفلى گويد: عرض كردم: مگر پيامبر با مردم نماز نمى‏خواند و صدايش را با خواندن قرآن بلند نمى‏كرد، پس چطور مردم مدهوش نمى‏شدند؟ امام فرمود: پيامبر به اندازه تحمّل آنان كه پشت سرش بودند آواز صدايش را بلند مى‏كرد.

 

871- خاك كوى تو

              در آن نفس كه بميرم، در آرزوى تو باشم           به آن اميد دهم جان، كه خاك كوى تو باشم

به مجمعى كه در آيند، شاهدان دو عالم           نظر به سوى تو دارم، غلام روى تو باشم

 

872- تشرف به خدمت يكى از اولياء

 مرحوم آقا نجفى اصفهانى گويد: در نجف مسائلى برايم پيچيده بود، تا به اشاره استاد عرفان، مشغول تزكيه اخلاق شدم. در شب مشغول نماز و زارى و ختومات بودم تا شب چهلم در مسجد سهله. چون صبح شد به كنار شط فرات رفتم. شخصى را ديدم بر روى آب راه مى‏رود و به جانب من مى‏آيد. چون به كنار خشكى رسيد مرا امر به نشستن فرمود و سپس گفت: سؤال كن. من هم سؤالاتى از او كردم و جواب شنيدم. چون خواستم او را بشناسم از نظرم غائب شد.

 

873- كرامتى از سيد مرتضى كشميرى

 مرحوم شيخ حسنعلى نخودكى اصفهانى بعد از اين كه به حوزه نجف اشرف رفت فرمود: نخستين روزى كه براى زيارت عارف بالله سيد مرتضى كشميرى به مدرسه بخارائيها محل سكونت ايشان رفتم، روز جمعه بود و كسى در صحن و سراى مدرسه نبود كه جوياى حجره ايشان شوم. ناگهان از داخل يكى از حجرات در بسته، صدايى شنيدم كه مرا با نام، نزد خود مى‏خواند پس به سوى آن اطاق رفتم، مردى در را به روى من گشود و فرمود: بيا، كشميرى منم.

 

874- رياضت باطل و سؤال نابجا

 يك نفر نامه‏اى براى عارف كامل سيد على آقا قاضى نوشته بود و شرح حال مفصلى از حالات خود نوشت، از جمله سؤال كرده بود: در ساعاتى كه در اين حال، هوش ظاهرى نداشتم نسبت به نمازهايى كه از من فوت شده چه تكليفى دارم؟ آقا قاضى فرمودند: اين شخص، رياضت‏هاى باطل و غلط انجام داده و بسيار نادان است. آن چه در آن حال به او گفتند، براى اين بوده كه به او بفهمانند نادان است و خطا كرده است. شاهد بر نادانى او همين بس كه چنين سؤالى پرسيده. به جاى اين كه سؤال كند اين چه حال بوده و معناى سخنان مأموران الهى چه بوده، سؤال از فوت نماز در بيهوشى كرده، كه از هر كس ديگرى هم مى‏توانست بپرسد.

 

875- روزه تقرب به خدا و محبت پيامبرصلى الله عليه وآله

 از امام صادق‏عليه السلام روايت است كه: چون ماه شعبان داخل مى‏شد، حضرت زين العابدين‏عليه السلام اصحاب خود را جمع مى‏نمود و مى‏فرمود:« اى گروه اصحاب من، مى‏دانيد اين چه ماهى است؟ اين ماه شعبان است و رسول الله مى‏فرمود: شعبان ماه من است پس روزه بداريد در اين ماه، براى محبت پيغمبر خود و تقرب به سوى پروردگار خود. به حق آن خدايى كه جان على بن الحسين بدست قدرت اوست، سوگند ياد مى‏كنم كه او از اميرالمؤمنين‏عليه السلام شنيد كه فرمود: هر كه روزه در ماه شعبان بدارد براى محبت پيامبر و تقرب به سوى خداى، 1- خدا او را دوست دارد 2- او را به كرامت خود در روز قيامت نزديك بگرداند 3- بهشت را براى او واجب گرداند.»

 

876- با تو خوشست

              اصل توئى، من چه كسم؟ آينه‏اى در كف تو           هر چه نمايى بشوم آينه ممتحنم

تلخ كنى تلخ شوم، لطف كنى لطف شوم             باتوخوشستاىصنملبشكرخوش ذقنم

              تو به صفت سرو چمن، من به صفت سايه تو                   چونكشدمسايهگل،پهلوىگلخيمه زنم

 

877- كلام

 كلام، اظهار هر چه در باطن شخص هست از صفا و كدورت و علم و جهل شخص مى‏باشد. اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: «هر كس در زير زبانش پنهان است» هر وقت خواستى صحبت كنى، اول آن را بسنج و به عقلت عرضه كن. اگر براى خداست تكلّم نما، وگر نه سكوت بهتر است.

 كلامى كه براى خدا نباشد همانند شرابى است كه عقل‏ها را بيهوش و منحرف مى‏كند. هيچ چيز سزاوارتر از زندان كردن زبانى نيست كه به گفتار بد و ناصواب مبتلا مى‏شود. هيچ معصيتى بر بنده سنگين‏تر و شديدتر از جهت عقوبت از كلام ناحق نيست، كه آثار بدش، زودتر در ميان مردم ظاهر مى‏گردد. افضل وسائل و لطيف‏ترين عبادت، به كلام است، كه انبياء امّت‏هايشان را به وسيله كلام تفهيم مى‏كردند. چيزى بر جوارح سبك‏تر از كلامى كه به خاطر خدا باشد؛ و نشر نعمت‏هاى ظاهرى و باطنى در ميان خلق را به دنبال داشته باشد نيست.

 

878- خوف يا رجاء

 درجات اعتقادى و باطنى افراد نسبت به توحيد و صفات، مختلف است. حضرت يحيى‏عليه السلام به خوف و حضرت عيسى‏عليه السلام به رجاء مشغول بودند. در بعضى‏ها خوف كثير، حاكم بوده و سستى و بدگمان بودن به آينده را پديد مى‏آورد. در بعضى‏ها رجاء زياد، جرأت بسيار و بسط و سرور مى‏آورد، كه گاهى نفس دچار اشتباه مى‏شود و موجب عوارضى مى‏گردد. باران، رحمت است. وقتى فراوان ببارد با خوف سيل و خراب كردن همراه است. كشاورز به اميد، دانه كاشت مى‏كند و رجاء برداشت دارد، لكن خوف كرم در دانه افتادن و تعبير جو، در نفسش جا باز مى‏كند. نمى‏توان نمره داد ولى مى‏توان گفت كه مؤمن، بين خوف و رجاء است، تا ظهور اين دو در نفوس، چقدر جا باز كرده باشند، مختص هر نفسى است. اما مى‏توان گفت كه در اهل رجاء، حسن ظن آنان بيشتر است و صفت توكل را دارا هستند و از محبت در قلبشان، چهره بشاش‏ترى دارند.

 

879- ولىّ همانند قطب

 اولياء الهى در عالم وجود، همانند قطب آسياب و عمود خيمه در روى زمين هستند، كه بقاء و بركات الهى به وسيله آنان به خلق مى‏رسد. اگر اولياء الهى جايى نباشند: 1- عذاب نازل مى‏شود 2- فيض قطع شده و رحمت نازل نمى‏شود 3- تفرقه و تزاحم و تضاد كه ضد وحدت مى‏باشند در جامعه پديدار مى‏شود.

880- سوره اعلى

 درباره فضيلت سوره اعلى آمده است: 1- اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: اين سوره محبوب پيغمبر اكرم‏صلى الله عليه وآله بود (يحب هذه السوره). 2- يكى از ياران اميرالمؤمنين‏عليه السلام مى‏گويد: بيست شب، پشت سر امام نماز خواندم جز سوره اعلى را در نماز نمى‏خواند و مى‏فرمود: اگر مى‏دانستيد چه بركاتى در آن است، هر يك از شما در هر روز ده بار آن را تلاوت مى‏كرديد. هر كس آن را بخواند، گويى كتب و صحف موسى و ابراهيم را تلاوت كرده است. 3- امام صادق‏عليه السلام فرمود: هر كس سوره اعلى را در فرائض يا نوافل خود بخواند روز قيامت به او گفته مى‏شود: از هر يك از درهاى بهشت خواهى وارد شو (ان شاء الله) 4- پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: هر كس سوره اعلى را بخواند، خداوند به عدد هر حرفى كه بر ابراهيم و موسى و محمدصلى الله عليه وآله نازل كرده، ده حسنه به او عطا مى‏فرمايد.

 

 

 

881- رؤيت پيامبرصلى الله عليه وآله در رؤيا

 از استاد مسموع شده است كه براى رؤيت پيامبرصلى الله عليه وآله در عالم رؤيا، شب جمعه در مجلس واحد موقع خوابيدن هزار مرتبه اين ذكر گفته شود «اللهم صل على جبرئيل و كل ملك اللهم صل على محمد و كل نبى اللهم صل على على‏عليه السلام و كل وصى».

 

882- ببُر

    زهى شمشير پُر گوهر، كه نامش باده و ساغر                تويىحيدرببُرزودتر،سربيگانه‏اى ساقى

يكى سر نيست عاشق را، ببريدى و آسودى                      ببُرهردمسراينشمع،فراشانه‏اى ساقى

 

883- خواب

 بايد خوابيدن، همانند خوابيدن اهل عبرت بوده و موقت باشد نه مانند اهل غفلت، چرا كه براى رفع خستگى (نه لذت نفس) مى‏خوابند. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: «هنگام خواب، چشم‏هايم مى‏خوابد ولى قلبم نمى‏خوابد» خواب همانند مرگ است همان طورى كه مرگ، در اعضاء و جوارح بيايد حركتى ندارد، خوابيده هم حركتى ندارد، با اين فرق كه خوابيده، بعد بيدار مى‏شود. بعد ازكار و اداء واجبات و مستحبّات، چيزى از نظر گناه نكردن، بهتر از خواب براى عموم نيست. خواب بهتر از گفتن و شنيدن‏هايى است كه در آن‏ها معاصى باشد. زياد خوابيدن را آفاتى است كه نوعاً از زيادى آب و غذا خوردن ناشى مى‏شود، و هر دو، نفس را سنگين كرده و قلب را از خضوع و تفكّر باز مى‏دارد. هر خوابيدن را انگار آخر مرحله زندگى خود قرار دهد؛ و از بيدار شدن براى عبادت از خدا يارى طلبد. چون شيطان به شخص نائم مى‏گويد: شب بلند است، وقت وسيع است، فعلاً بخواب؛ و قصدش اين است كه تو بخوابى و حال مناجات و عرض حال به حق را از تو بگيرد.

 

884- طلب هم از اوست

              اين طلب، در ما هم از ايجاد توست            رَستن از بيداد، يا رب، داد توست

بى‏طلب، تو اين طلب‏مان داده‏اى               بى‏شمار و حَدّ، عطاها داده‏اى

 

885- انعكاس عمل

              اى بسى ظُلمى كه بينى در كسان           خوى تو باشد در ايشان اى فلان

گويند فيلى براى آب خوردن، بر آبى صاف وارد شد و عكس خودش را در آب ديد فرار كرد؛ نه آن كه از عكس فيل ديگر در آب مى‏رميد؛ بلكه از عكس خودش مى‏رميد. از بدى انسان است كه در آينه وجود ديگران مى‏تابد. در واقع هر بدى كه از دشمن ديده مى‏شود، عكس صفت زشت خودست كه بر او لطمه مى‏زند و نفرينش مى‏كند.

              آن تويى، و آن زخم بر خود مى‏زنى            بر خود آن ساعت، تو لعنت مى‏كنى

اگر انسان در درونش صفت بدش را با بصيرت ببيند، حتماً دشمن خود مى‏شود و مى‏فهمد كه زشتى از خود اوست.

              چون به قعر خوى خود اندر رسى               پس بدانى كز تو بود آن ناكسى

چون انسان بدى اشخاص را دائماً مى‏بيند، در واقع تصوير باطن خود اوست كه نفرت روا مى‏دارد و مى‏خواهد از آن فرار كند، بلكه بايد از خودش فرار كند كه عكس اوست كه بر آن شخص افتاده است و به خودش برمى‏گردد.

886- فاطمه مدح است

              گر تو مردى را بخوانى فاطمه                    گر چه يك جنسند مرد و زن همه

فاطمه مدح است در حق زنان                            مرد را گويى بود زخم سنان

 

887- سميع و بصير

 43 مرتبه «بصير» در قرآن تكرار شده است كه 10 مرتبه با «سميع» آمده است. 46 مرتبه «سميع» در قرآن آمده است كه 10 مرتبه با «بصير» آمده است. در 99 اسماء مروى از شيعه و سنى اين دو اسم آمده است. در هيچ دعا و روايتى مأثور اسم لامس و ذائق و شامّ بر خداوند اطلاق نشده است. اين دو اسم از اُمهات اسماء الله هستند. آن چه در تدبير نظام عالم و حفظ عدل و منع عصيان براى سلطان حكيم مدبّر لازم مى‏باشد آن است كه به نيت و اقوال‏شان، سامع بوده و به احوالشان ناظر و بصير باشد يعنى عالم به مسموعات و مبصرات باشد. به اين معنى، فقط در حق تعالى اطلاق سميع و بصير رواست تدبّر شود. در احاديث قدسى هم آمده است كه اگر خداوند بنده‏اى را دوست بدارد، گوش او و بصر او مى‏شود كه مى‏شنود و مى‏بيند.

 در قرآن سمع با عقل قرين آمده است «نسمع او نعقل» (ملك: 10). همه جا در قرآن سمع مقدّم بر بصر آمده است. سمع در شش جهت متصرّف است و مى‏شنود. سمع سبب استكمال عقل و رساندن معارف است. بصر آلت قوّه باصره است، آسمان و ستارگان و خورشيد و ماه را مى‏بيند. جاى بصر در وجه است. انبياء به قوّت الهى از نظر سمع و بصر مشكل نداشتند اگر هم شعيب و يعقوب به خاطر گريه محبت و فراق، نور چشم‏شان از دست رفت خداوند دوباره باز گرداند.

 

888- دود عاشق

              اى خدا! از عاشقان خشنود باد                 عاشقان را عاقبت محمود باد

آسمان از دود عاشق ساخته‏ست             آفرين بر صاحب اين دود باد

 

889- عبادت بدون معرفت

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام در نهج البلاغه مى‏فرمايد: شخص متعبّد بدون تفقّه و معرفت، الاغى را مى‏ماند كه آسياب را مى‏چرخاند ولى از خواص و راز آن بى‏خبر است. (المتعبّد غير فقه)

 مثال ديگر: كودكانى كه به زور به مكتب مى‏روند، از فوايد آن كور هستند و جز غم و كدورت چيزى اندوخته نمى‏كنند. مثال ديگر: بعضى‏ها مانند اسب آسياب هستند كه وقت شروع كار چشمش را مى‏بندند؛ بعد از چند ساعت كار، چشمش را باز مى‏كنند، اسب خود را در جاى اول مى‏بيند و هيچ دستاوردى براى خود نمى‏يابد. نتيجه تعبّد بدون درك علم و معارف، تعصب را در ظواهر زياد مى‏كند و متعبّد اين چنينى، هر كس را كه در اين منزل نباشد، مطرود مى‏كند و حتى كار امام معصوم را زير سؤال مى‏برد و حكم به تكفير مى‏كند، چنان كه عده‏اى از اين دسته، با اميرالمؤمنين‏عليه السلام و امام حسن‏عليه السلام و امام حسين‏عليه السلام اين چنين رفتار كردند و حتى با امام جنگيدند.

 

890- بيا ساقى

              بيا ساقى اى من به قربان تو                    فداى تو و عهد و پيمان تو

بيا ساقى اى مشفق چاره ساز                بده يك قدح زان مى غم گداز

از آن مى كه پروردگار غفور                       نموده است نامش شراب طهور

 

891- دعاى مجير

 دعاى مجير را جبرئيل براى پيامبر آورد در وقتى كه حضرتش در مسجدالحرام در مقام ابراهيم مشغول نماز بود. در اين دعا 178 اسماء الهى آمده است، كه داراى اهميت بسزايى است. نوشته‏اند: خواندن آن براى شفاى مريض، قضاى دين، رفع غم، توانگرى و آمرزش گناهان نافع است.

 

892- پاداش نابينايى

 ابن مكتوم و بلال مؤذن پيامبر بودند. گاهى بلال اذان مى‏گفت و ابن مكتوم اقامه و گاهى بالعكس او اذان مى‏گفت و بلال اقامه مى‏گفت. چون در كودكى نابينا شده بود و جهاد بر او واجب نبود، گاهى پيامبر كه به جهاد مى‏رفت وى را به جاى خود مى‏گذارد و امامت نماز مى‏كرد. روزى ابن مكتوم نزد پيامبرصلى الله عليه وآله بود و جبرئيل بر پيامبرصلى الله عليه وآله وارد شد. جبرئيل از ابن مكتوم پرسيد چه موقع چشمانت را از دست دادى؟ گفت: در كودكى. جبرئيل گفت: خداى متعال فرموده: هر گاه چشم بنده‏ام را بگرفتم پاداشى بهتر از بهشت براى او سراغ ندارم.

 

893- دل جوهر است

                        ناظر قلبيم اگر خاشع بود                        گر چه گفت لفظ ناخاضع بود

              زان كه دل جوهر بود، گفتن عرض              پس طفيل آمد عرض، جوهر غرض

 

894- تسويف

 چون انسان در كار نقد گير است، و كارها را به فرداها تأخير مى‏افكند و آمال و آرزو او را به فكر آينده مى‏اندازد و به خود اميد خيالى مى‏دهد كه بعداً مثلاً نماز مى‏خوانم، در پيرى ترك گناه مى‏كنم، خرابى جوانى را تدارك مى‏كنم، خدا كريم است بعد مى‏بخشد اين‏ها را تسويف گويند.

 1- امام باقرعليه السلام فرمود: تسويف دريايى است كه هر كس در آن برود هلاك مى‏شود.2- اميرالمؤمنين‏عليه السلام در نامه‏اى به يكى از اصحابش مى‏نويسد: مابقى عمرت را تدارك كن و هى نگو فردا چنين مى‏كنم. بودند اقوامى كه در خاطر جمعى تسويف بند بودند و عذاب خدا ناگهان رسيد و هلاك شدند.3- اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: اگر شهوت و گناه بر ايشان عرضه شود آن را انجام مى‏دهند و توبه را به تسويف و تأخير مى‏اندازند.

 4- در روايت آمده كه: اكثر اهل جهنم از تسويف فريادشان بلند است و مى‏گويند: «وا حزناه من سوف».

 

895- متغير بودن جهان

              تا جهان، گه صابر است و گه شکور                     بوستان، گه حُلّه پوشد، گاه عور

جهان هميشه در تغير است، گاه غمگين و گاه در بسط. بوستان گاهى لباس سبز پوشد، گاه در پائيز و زمستان برهنه است. زمين گاهى در نور است و گاهى در تاريكى بسر مى‏برد. ستارگان با آمدن خورشيد نورشان ناپديد مى‏شود. ماه در شب‏هاى مُحاق، گويى از لاغرى، خيالى از او مى‏ماند. زمين آرام و باادب، وقت زلزله، به اضطراب مى‏افتد. كوه‏هاى ثابت به خاطر زلزله، ريز و پراكنده مى‏شوند. آب خوش، اگر در آبگير و گودالى مدتى بماند تيره و زرد مى‏شود. درياى آرام، روزى بر اثر جذر و مد طوفانى و پرخروش مى‏شود.

                       چون جهان، رنجور و زندانى بُوَد                 چه عَجَب رنجور اگر فانى بُوَد

جهان همواره محكوم حق است و حال ثابت ندارد و هر چيزى در راه زوال است، غير از ذات مقدس ربوبى، كه هميشه صمدى و ابدى است.

896- تجسم اعمال

 ابوسعيد خُدرى گويد: وقتى آيه «فمن يعمل مثقال ذرة خيراً يره فمن يعمل مثقال ذرة شراً يره» (زلزال: 7-8) يعنى: (هر كس به اندازه ذره‏اى كار خير انجام دهد آن را مى‏بيند و هر كس به اندازه ذره‏اى كار بد انجام دهد مى‏بيند) نازل شد، عرض كردم: اى رسول خدا! آيا من همه اعمالم را مى‏بينم؟ فرمود: آرى. گفتم: آن كارهاى بزرگ را؟ فرمود: بله. گفتم: كارهاى كوچك را؟ فرمود: بله.

 عرض كردم: اى واى بر من مادرم بر عزايم بنشيند. فرمود: بشارت باد بر تو اى ابوسعيد! چرا كه حسنات به ده برابر حساب مى‏شود و تا هفتصد برابر، و خدا براى هر كس بخواهد آن را هم مضاعف مى‏كند. اما هر گناه به اندازه يك گناه مجازات دارد، يا خداوند عفو مى‏كند و بدان احدى با عملش نجات نخواهد يافت. عرض كردم: حتى شما هم اى رسول خدا! فرمود: حتى من، مگر اين كه خداوند، مرا مشمول رحمتش سازد. ذره: كوچك‏ترين چيز را گويند كه مى‏توان تصور كرد مانند گرد و غبار يا سر سوزن. در قيامت اعمال بزرگ و كوچك را، انسان مى‏بيند يعنى اعمال مجسّم مى‏شود و مشاهده مى‏گردد. در حساب رسى قيامت دقت بسيار است. اما، نجات به اعمال نيست، و كسى طاقت عدالت را ندارد، بلكه به فضل خدا و چند برابر كردن اعمال است.

897- استبقاى حيوان

              خرده كارهاى علم هندسه                       يا حساب و طب و جبر و فلسفه

اين همه علم بناى آخور است                            كه عماد بود گاو و اشتر است

بهر استبقاى حيوان چند روز                     نام آن كردند آن گيجان رموز

علم راه حق و علم منزلش                       صاحب دل داند آن را، يا دلش

 

898- ديدن جبرئيل

 جبرئيل ملك مقرّب است و بعضى از اصحاب پيامبرصلى الله عليه وآله او را در بيدارى به معاينه ديدند از جمله ابوسعيد خُدرى (متوفى 65 ه. ق) كه در 13 سالگى پدرش در جنگ خندق او را خدمت پيامبرصلى الله عليه وآله براى جهاد آورد. ابوسعيد گويد: خدمت پيامبرصلى الله عليه وآله بودم عربى بلند قامت با هيبت وارد شد، كمانى به كتف آويخته، جعبه تيرى حمايل نموده و عرضه داشت: اى محمد! على در كجاى قلب شما جا دارد؟! پيامبرصلى الله عليه وآله بسيار گريست كه گونه‏هايش‏تر شد، بعد صورت را به خاك چسبانيد پس از مدتى مانند كسى كه از بند خلاص شده باشد از جا پريد، پايه منبر را گرفت و فرمود: اى عرب به خدايى كه دانه را مى‏شكافد و موجودات را آفريد و زمين را روى آب گسترانيد، از آقا و سيد سفيد و سياه (موجودات) پرسيدى؟ او اول كسى است كه روزه گرفت و زكات و صدقه داد، به دو قبله نماز خواند، دو بار بيعت و دو مرتبه هجرت كرد، دو پرچم بلند ساخت، در بدر و حنين پيروز شد و چشم بهم زدنى معصيت نكرد. چون كلام پيامبرصلى الله عليه وآله تمام شد، عرب ناپديد شد، پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: او را شناختى؟ عرض كردم: نه، خدا و رسول داناترند. فرمود: او جبرئيل بود كه درباره برادر و پسر عمويم اين پرسش را نمود تا عهد و پيمان بر شما باشد.

 

899- مُهر و غشاوه

 خداوند در قرآن مُهر بر قلب و گوش و غشاوه را بر چشم زده است. در سوره بقره آيه 7 درباره كفّار مى‏فرمايد: «ختم الله على قلوبهم و على سمعهم و على ابصارهم غشاوة» خداوند بر دل‏ها و گوششان مهر نهاد و بر چشم آنان پرده افكند. و در سوره انعام آيه 46 آمده «خداوند مُهر بر دل‏هاى آنان (كفار و مشركين) زده است». در سوره جاثيه آيه 23 مى‏فرمايد: «خداوند بر گوش و قلب (آنهايى كه خداى خود را هواى نفس قرار دادند) مُهر نهاده و بر چشم آنان پرده افكنده است».

 نتيجه آن كه هر كس خداوند او را قابل هدايت نداند، بر قلب او مُهر مى‏زند و حقايق را نمى‏فهمد و بر گوشش مُهر مى‏زند و كلمات حق را نمى‏شنود و بر چشمش پرده مى‏اندازد و حقايق را نمى‏بيند.

              هست بر سمع و بَصر مُهر خدا                  در حجب بس صورت است و بس صدا

يعنى بر گوش و چشم انسان‏هاى مقهور مهر زده شده است، و بسيار صورت‏هاى زيبا و صداهاى غيبى كه حد و حصر ندارد و در پس پرده‏هاست نمى‏شنوند و نمى‏بينند.

 

900- حيران

                       گاه نفسم در خرابات افكند             گاه جانم در مناجات افكند

من ميان هر دو حيران مانده‏ام                   چون كنم در چاه و زندان مانده‏ام

 

901- سبك بار شدن

 مرغى كه از زمين بالا پرد اگر چه به آسمان نرسد، اما اين قدر باشد كه از دام دورتر باشد و برهد. هم چنين است اگر كسى درويش شود و به كمال درويشى نرسد؛ اما اين قدر باشد كه از زمره خلق و اهل بازار ممتاز باشد و از زحمت‏هاى دنيا برهد و سبك بار گردد.

 

902- مشورت

 خداوند به پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: با مؤمنان در كارها مشورت كن (آل عمران: 159) و باز فرمود: مؤمنان با هم ديگر در كارهايشان شور و مشورت مى‏كنند. (شورى: 38) در كارها با كسى بايد مشورت كرد؛ كه در او عقل، علم، تجربه، نُصح و تقوى باشد. مشورت كردن موجب زيادى علم مى‏شود، و عاقل به واسطه‏ى آن دانش جديد كسب مى‏كند. مشورت با اهلش، موجب حصول يقين و از بين رفتن شك در كارها مى‏شود. وقتى عقل تو كسى را تصديق مى‏كند و با او مشورت نمودى، مخالفت با رأى او مكن. چون كه نفس از قبول حق دورى مى‏كند و مخالفت كردن با نفس در مقابل حقايق، روشن و افضل است.

 

903- حشر به صفت

              فردا كه زوال شش جهت خواهد بود                    قدر تو به قدر معرفت خواهد بود

در حُسن صفت كوش كه در روز جزا                     حشر تو به صورت صفت خواهد بود

 

 

 

904- مدح و ذم

 كسى بنده خالص حق نمى‏شود مگر آن كه مدح و ذم مردم، در نزدش مساوى باشد. كسى كه نزد خداوند پسنديده باشد به ذم مخلوق مذموم نمى‏شود، و كسى كه حق تعالى او را مذمّت كرده باشد، با تعريف مردم عوض نمى‏شود. با مدح كسى مرتبه شخص بالا نمى‏رود؛ و آن چه سرنوشت شخص است عوض نمى‏شود. مذمّت مردم چيزى از شأن كسى نمى‏كاهد و مرتبه خير او را پايين نمى‏آورد.

 پس نبايد با مدح، خوشحال و با ذم، محزون شود. مدح و ذم در نزد سالك يكسان است، و اين مقامى مى‏باشد كه خداوند نصيب او نموده است. اميد از مدح ديگران و وحشت از ذم ديگران از معايب نفس است. بايد ملاك را مدح و ذم حق تعالى، نه مدح و ذم خلايق قرار داد.

 

905- زيتون

 خداوند در سوره تين به زيتون قسم خورده است و شش بار در قرآن تكرار شده است كه معناى ظاهرى آن همان زيتون خوردنى است كه داراى منافع بسيار براى بدن و روح است. در تفسير از زيتون به بيت المقدس تعبير شده است. در روايات به منافع بسيار زياد زيتون اشاره شده است، از جمله:

 1- امام رضاعليه السلام فرمود: روغن زيتون غذاى خوبى است، دهان را خوش بو مى‏كند، بلغم را برطرف مى‏سازد، رنگ صورت را صفا (طراوت) مى‏بخشد، اعصاب را تقويت مى‏كند و بيمارى و درد را از ميان مى‏برد و آتش خشم را فرو مى‏نشاند.2- اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: سركه و روغن زيتون غذاى پيامبران است. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: روغن زيتون را بخوريد و بدن را به آن چرب كنيد كه از درخت مباركى است.

906- سبب و اسباب

              اين سبب‏ها بر نظرها پرده‏هاست              كه نه هر ديدار، صنعش را سزاست

ديده‏اى بايد سبب سوراخ كن                             تا حُجب را بر كند از بيخ و بن

 

907- يكى‏ام

 سراج الدين قونيوى بزرگ وقتش بود، و با مولوى ميانه‏اش خوب نبوده است. به او گفتند: مولانا گفته: «من با هفتاد و سه مذهب يكى‏ام» چون صاحب غرض بود؛ خواست كه مولانا را برنجاند و بى‏حرمتى كند. يكى از نزديكان خود را كه دانشمندى بزرگ بود فرستاد؛ كه بر سر جمعى از مولانا بپرس كه تو چنين گفته‏اى؟ اگر اقرار كند او را دشنام بسيار بده و برنجان. آن كس بيامد و از مولانا سؤال كرد كه شما چنين گفته‏ايد: كه من با هفتاد و سه مذهب يكى‏ام؟ (يعنى از نظر اخلاقى با هم يكى هستيم) گفت: گفته‏ام. آن كس زبان بگشاد و دشنام و سفاهت آغاز كرد. مولانا بخنديد و گفت: با اين كه تو مى‏گويى نيز يكى‏ام. آن كس خجل زده شد و بازگشت.

 

908- حقيقت وجود

              در دو عالم چون يكى دارند، اشياستى                هر يكى در ذات خود يكتاستى

جنبش دريا اگر چه موج خوانندش ولى                 در حقيقت موج عين آن درياستى

فى المثل يك دايره اين شكل عالم فرض كن                  حق،محيطونقطه،روحودايره، اشياستى

 

909- شرح صدر

 شرح صدر، مقابل ضيق صدر است. در سوره حجر آيه 97 خداوند به پيامبر فرمود: «ما مى‏دانيم كه تو به خاطر گفتگوهاى (مغرضانه) سينه‏ات تنگ مى‏شود« (يضيق صدرك) و در سوره هود آيه 12 مى‏فرمايد: «اى پيامبر سينه‏ات از حرف‏هاى آنان تنگ مى‏شود.» (ضائق به صدرك) در سوره انشراح آيه 1 در مقابل ضيق صدر مى‏فرمايد: «آيا ما سينه‏ات را گشاده نساختيم؟» (الم نشرح لك صدرك) تنگى نفس بيشتر از گفتگوهاى مغرضانه و نيش زدن‏ها و مسخره كردن ايجاد مى‏شود كه به خاطر بار سنگين رسالت است؛ كه پيامبر تحمل آن را داشت. اما شرح صدر، گسترش سينه و قلب روحى، نه قلب جسمى است؛ كه با طمأنينه و آرامش بار نبوت را پياده و گسترش مى‏دهد. پيامبر فرمود: «من تقاضايى از پروردگارم كردم و دوست مى‏داشتم اين تقاضا را نمى‏كردم. عرض كردم: خداوندا پيامبران قبل از من، بعضى از آنان جريان باد در اختيارشان قرار دادى و بعضى ديگر مردگان را زنده مى‏كردند. خداوند به من فرمود: آيا تو يتيم نبودى پناهت دادم؟ گفتم: آرى. فرمود: آيا گمشده نبودى هدايتت كردم؟ گفتم: آرى، اى پروردگار! فرمود: «الم نشرح لك صدرك و وضعنا عنك وزرك (انشراح: 2-1) آيا سينه تو را گشاده و پشتت را سبك بار نكردم؟ عرض كردم: آرى اى پروردگار».

910- سوخته

 كسى كه دنبال هوى و هوس است جان را فداى جسم مى‏كند. يعنى جان را به آتش مى‏كشاند تا جسم پرورده شود. اما عارف كسى است كه در عشق حق سوخته است و بر خار و خاشاك جسم آتش مى‏افكند.

              سوختم من، سوخته خواهد كسى            تا زمن آتش زند اندر خَسى

سوخته: فتيله، به عاشق سوخته تعبير مى‏شود. فتيله‏اى كه قابل آتش است را بگير كه زودتر آتش را جذب خود كند.

              سوخته چون قابل آتش بُوَد                      سوخته بستان كه آتش كَش بود

عارف سوخته به عشق، آتش عشق را به خود جذب مى‏كند. انسان عارى از عشق، سرد است. نداى عاشقى ندارد و بايد از نفس عارفان عشق، گرمى بگيرد تا آتش در جانش بيفتد و به فنا برسد.

 

911- صحبت بيگانه

 شمس تبريزى (استاد مولوى) فرمود: علامت مريد قبول يافته، آن است كه اصلاً با مردم بيگانه صحبت نتواند داشتن، و اگر ناگاه در صحبت بيگانه افتد، چنان مى‏ماند كه منافق در مسجد، كودك در مكتب و اسير در زندان، نشيند.

912- گرفته‏اى

              اى هجر تو ز روز قيامت درازتر                             اين چه قيامتيست كه از سر گرفته‏اى

هجده هزار عالم اگر ملك تو شود              بى روى دوست، چيز محقر گرفته‏اى

 

913- مسبّحات

 علامه طباطبائى فرمودند: سوره هايى كه با يسبّح و سبّح شروع مى‏شود پنج سوره است: «حديد، حشر، صف، جمعه، تغابن». سوره اعلى كه سبح به فعل امر شروع مى‏شود جز مسبّحات نيست و روايت معتبره هم مسبّحات را همان پنج سوره تعيين كرده‏اند.

 1- در روايت است كه پيامبرصلى الله عليه وآله اين پنج سوره را هر شب قبل از خواب مى‏خواندند از سبب قرائت اين سوره‏ها از پيامبرصلى الله عليه وآله سؤال كردند، فرمودند: در هر يك از اين سوره‏ها آيه‏اى است كه به منزله هزار آيه از قرآن است.

 2- در روايت وارد شده است كه هر كس مسبحات را شب قبل از خواب بخواند، نمى‏ميرد مگر آن كه پيامبرصلى الله عليه وآله را قبل از مردن مى‏بيند و آن حضرت محل و مقام وى را در بهشت به او نشان مى‏دهد.

 3- از امام باقرعليه السلام روايت است كه كسى قبل از خواب مسبحات را بخواند نمى‏ميرد تا آن كه حضرت قائم‏عليه السلام را درك مى‏كند و اگر بميرد در جوار پيامبر مى‏باشد.

 

914- عاشق، معشوق مى‏شود؟

                       دلبران را دل، اسير بى‏دلان            جمله معشوقان، شكار عاشقان

معشوقان عاشقان را طالبند و شكار دل عاشقان مى‏شوند. يعنى هر عاشقى معشوق و هر معشوقى عاشق مى‏شود. عشق در ميان عاشق و معشوق جريانى دو طرفه دارد، به قول افلاطون عشق، طالب جمال و جمال، خواهان عشق است. تا عشق به جمال نباشد فضيلت جمال آشكار نمى‏شود. حق تعالى معشوق است، كه بندگان عاشق اويند، در عين حال عاشقيت هم دارد كه تمام موجودات، مظاهر او هستند و بر آنان عشق مى‏ورزد.

              هر كه عاشق ديديش، معشوق دان          كو به نسبت هست هم اين هم آن

خداوند در سوره مائده آيه 54 مى‏فرمايد: «يحبُّهُم و يحبُّونَه: خدا آنان را دوست دارد و آنان هم خدا را دوست دارند». به عنوان مثال اگر افراد تشنه در دنيا دنبال آب هستند، آب نيز دنبال آنهاست. پس ارزش آب به تشنگى انسان، حيوان و گياه، نمايان مى‏گردد.

 

915- چه كند؟

              آن كس كه ترا شناخت جان را چه كند؟                فرزند و عيال و خانمان را چه كند؟

ديوانه كنى هر دو جهانش بخشى                      ديوانه تو هر دو جهان را چه كند؟

 

916- بازگو كردن نعمت

 در سوره ضحى آيه 8-6 خداوند به پيامبرصلى الله عليه وآله مى‏فرمايد: 1- آيا تو يتيم نبودى! پس خدا تو را پناه داد. (الم يجدك يتيماً فاوى)

 2- آيا تو گمشده نبودى! پس خدا هدايتت كرد. (و وجدك ضالاً فهدى) آيا فقير نبودى! پس بى‏نيازت نمود. (و وجدك عائلاً فاغنى) توضيح آن كه در نعمت اول گوئيم: پيامبرصلى الله عليه وآله در رحم مادر بود كه پدرش عبدالله از دنيا رفت و شش ساله بود كه مادرش آمنه از دنيا رفت و كفالت پيامبرصلى الله عليه وآله به عبدالمطلب و سپس بعد از آن به ابوطالب‏عليه السلام واگذار گرديد.

 نعمت دوم آن كه: پيامبرصلى الله عليه وآله قبل از رسالت، خداوند او را به اسرار توحيد و نبوت و حقايق گذشته آگاه نكرده بود، بعد از مبعوث شدن او را آگاه نمود تا مردم را هدايت كرد. نعمت سوم آن كه پيامبرصلى الله عليه وآله از نظر مادى فقير بود، پس به وسيله خديجه او را ثروتمند كرد. بعد خداوند مى‏فرمايد: اى پيامبر «و اما بنعمة ربّك فحدّث» نعمت‏هاى خدايت را بازگو كن. (ضحى:11) يعنى نعمت‏هاى مادى و معنوى را براى مردم بازگو كن.

البته اسرار و حقايقى كه مردم قابليت شنيدن آن را ندارند و صلاح آنها نيست؛ جزء بازگو كردن نعمتها نمى‏باشد، بلكه آن چه خدا از نيكى، هدايت، تعليم، روزى، لطف و محبت به آنها عنايت كرده را بازگو كنند كه به عنوان تشكر از خدا صواب دارد، اما در غير پيامبرصلى الله عليه وآله مراعات شود كه در مقام بازگويى، غرور او را نگيرد تا بخواهد خود را بر مستمع برترى بدهد و بهتر بداند.

 

917- كل گزين

              گر تو هستى مرد كلى، كل ببين               كل طلب، كل باش، كل شو، كل گزين

چون به دريا مى‏توانى راه يافت                 سوى يك قطره چرا بايد شتافت

 

918- خوردن

 كم خوردن نزد همه كس پسنديده است. خوردن پسنديده بر چهار قسم است: 1- خوردن ضرورى كه مختص برگزيدگان حق است. 2- خوردن عُدّه كه خوردن، مقدمه قوّت براى عبادت است و مختص اتقياست. 3- خوردن فتوح كه منتظر است از حق به او برسد كه مختص متوكلين است. 4- خوردن قوّت كه هر چه حلال است مى‏خورد و اين مختص مؤمنين است. خوردن زياد بر قلب مؤمن ضرر مى‏رساند و باعث قساوت قلب و تحريك شهوت مى‏شود. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: هيچ ظرفى را بدتر از شكم، آدمى پر نكرد و باز فرمودند: مؤمن به يك شكم (روده) مى‏خورد و منافق به اندازه هفت شكم مى‏خورد. و در جايى ديگر فرمودند: واى بر مردم از شرّ دو عضو. سؤال كردند: آن دو كدام است؟ فرمود: شكم و فرج.

919- آن يكى

              دل موج مى‏زند ز صفايش ولى خموش                 زيرا فزون ز شرح و بيانست آن يكى

پيشش تو سجده مى‏كن تا پادشاه شوى             زيرا كه پادشاه نشانست آن يكى

گر صد هزار خلق ترا ره زند كه نيست                            اندر گمان مباش كه آنست آن يكى

 

920- ارهاص

 ارهاص به چيزى گفته مى‏شود كه قبل از بلوغ و وقوع، انجام گيرد. چنان كه درباره ائمه مطالب بسيار نقل شده است. مثلاً حضرت زهراعليها السلام در رحم مادر سخن مى‏گفته است و لقب محدثه به او داده شد. چون ذاتاً در مثل آنان، حقايق را در هر وقت بخواهند منكشف است و در وقتش بروز مى‏دادند و نوعى خرق عادت است. علامه طباطبايى فرمودند: «وقتى فاطمه بنت اسد - مادر اميرالمؤمنين‏عليه السلام - او را وضع حمل كرد و از بيت الحرام بيرون آورد، پيامبرصلى الله عليه وآله پيش آمد و طفل را گرفت. حضرت على‏عليه السلام سوره مؤمنون را از اول آيه تا به آخر براى پيامبرصلى الله عليه وآله خواندند (قد افلح المؤمنون... انت خير الراحمين 118-1) در حالى كه طفل بود و چند ساعتى به دنيا آمده بود.

921- جهان

              جز افسون و افسانه نبود جهان                 كه بستند چشم خشايارها

گره زار از جهان باز كن                                      كه آسان مى‏كند باده دشوارها

 

922- عاشق قهر

              عاشقم بر قهر و بر لطفش به جد              بوالعجب من عاشق اين هر دو ضد

عارف حقيقى كه به مقام رضا رسيد، از من خود گذشت و به كل پيوست؛ پس عاشق خود كلى، نه شخصى شد، هم بر قهر و هم بر لطف عاشق است و گله نمى‏كند. چون عاشق به اين مقام رسيد، اراده او فانى اراده حق مى‏شود. پس اگر محبوب و معشوق جفايى كند، بلايى برساند، او را در بوته امتحان قرار بدهد ناله‏اش بلند نمى‏شود، زبان و دل به شكايت بلند نمى‏كند.

              اى جفاى تو، ز دولت خوب‏تر                     و انتقام تو، ز جان، محبوب‏تر

پس در قهر و انتقام او، لطف و مهر پُر است. عارف در جفاى او خوشى احساس مى‏كند بر خلاف اهل دنيا كه به اندك قهر و بلايى، زبان حال و قال را به شكوه‏ها بلند مى‏كنند.

 

923- سجده موسى‏عليه السلام

 امام صادق‏عليه السلام فرمود: حضرت موسى بن عمران وقتى نماز مى‏خواند، از جا برنمى‏خاست تا آنكه گونه راست و چپ خود را بر زمين مى‏نهاد. امام باقرعليه السلام فرمود: خداوند به حضرت موسى‏عليه السلام وحى كرد: مى‏دانى چرا تو را براى سخن گفتن با خود برگزيدم و ديگرى را انتخاب نكردم؟ عرض كرد: نه، فرمود: اى موسى! من به همه بندگان نظر كردم از تو متواضع‏تر و ذليل‏تر نسبت به خودم نيافتم، پس از هر نماز، دو طرف صورت بر خاك مى‏گذارى.

 

924- دليل و شيخ راه

              مگسل از پيغمبر ايام خويش           تكيه كم كن بر فن و بر كار خويش

 

گر چه شيرى، چون روى ره بى‏دليل          خويش بينى در ضلالى و ذليل

              هين مپر الّا كه با پرهاى شيخ                            تا ببينى عون و لشكرهاى شيخ

 

925- لحن القول

 روزى يك نفر نزد عارف بالله سيد على آقاى قاضى آمد، استاد پرسيدند: چه كسى تو را راهنمايى كرده است؟ گفت: مولا، فرمود: چه كسى تو را آدرس داد؟ گفت: مولا، فرمود: چه كسى منزل را به تو نشان داد؟ گفت: مولا، آقاى قاضى عبا را روى سرشان كشيدند و خوابيدند. آن شخص هم بعد از كمى تأمل رفت. اميرالمؤمنين‏عليه السلام در نهج البلاغه مى‏فرمايد: افراد از نحوه گفته‏شان شناخته مى‏شوند. استادى همانند آقاى قاضى از گفتن افراد، صادق را از كاذب، دقيقاً تشخيص مى‏دهد و احتياجى به مرحله بعدى ندارد.

926- براى دفع تشويش خاطر

 اسم هفتم از اسماء ادريسى اين است «يا واحد الباقى اَوَّلَ كلّ شى‏ء و آخرهُ» چون كسى را فكر باطل و خيال بسيار باشد و مشوش باشد اگر اين اسم را بسيار بخواند نجات يابد.

 

927- طلب

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام در نهج البلاغه حكمت 386 فرمود: هر كس چيزى را طلب كند يا به تمام آن يا به بعض آن خواهد رسيد. (مَن طَلَبَ شيئَاً نالَهُ اَو بَعضَهُ)

 

 

928- آثار رياضت چشم

 مرحوم سيد العارفين سيد على آقا قاضى درباره رياضت چشم فرمودند: چون بيست سال تمام چشم را كنترل كرده بودم، چشم ترس براى من آمده بود، چنان كه هر وقت مى‏خواست نامحرمى وارد شود از دو دقيقه قبل خود به خود چشم‏هايم بسته مى‏شد و خداوند به من منت گذاشت كه چشم من بى‏اختيار روى هم مى‏آمد و آن مشقّت از من رفته بود.

 

929- مرا

              يار مرا غار مرا عشق جگر خوار مرا                      يار تويى غار تويى خواجه نگه دار مرا

نوح تويى روح تويى فاتح و مفتوح تويى                 سينه مشروح تويى بر در اسرار مرا

 

930- خنده خدا

 مردى بر پيامبر اكرم وارد شد؛ آن جناب كسى را به سوى زنانش گسيل داشت كه مهمان داريم. زنان پاسخ گفتند: چيزى جز آب نداريم. پيامبر خدا به مردم فرمود: چه كسى اين مرد را به مهمانى مى‏پذيرد؟ مردى از انصار گفت: من، پس مهمان را به خانه برد و به زنش گفت: اين مهمان پيامبر خداست او را گرامى بدار. زن گفت: بيش از خوراك بچه‏ها چيزى نداريم. گفت: همان را آماده كن و چراغ را اصلاح كن و بچه‏ها را خواب كن. پس زن برخاست كه گويى چراغ را اصلاح مى‏كند و آن را خاموش كرد. اين مرد و زن ميزبان، به مهمان چنين وانمود كردند كه دارند غذا مى‏خورند، تا مهمان آن غذاى آماده را بخورد. مرد انصارى صبح فردا به حضور پيامبر خدا آمد، پيامبر بدو فرمود: دوش خدا از كار شما به خنده آمد. (يا به شگفت آمد).

931- بندگى كن

              چند نازى، كين كرامات من است               چند نازى كين مقامات من است

در تپش آيى كه هست اينم كمال              ضعف و غش آرى كه اينم هست حال

طالبا! گر بايدت پايندگى                          بندگى كن، بندگى كن، بندگى

 

932- پنج سال منصب سقّايى

 نور على شاه اصفهانى (م 1212) وقتى به كربلا رفت، والى بغداد به او اظهار ارادت كرد و سقاخانه‏اى در كربلا برايش ترتيب داد و منصب سقائى به او بخشيد. مدت پنج سال در كربلا مستقر بود و جمعى به وى ارادت مى‏ورزيدند و عده‏اى در مخالفت به كفرش نامه‏اى براى عارف عامل سيد بحرالعلوم (م 1212) در نجف نوشتند. سيد در جواب آنان نوشت: اگر مرا در مسائل دينيه مقلد دانسته‏ايد از من چرا امضاى حكم خود مى‏طلبيد؟ اگر مرا مجتهد مى‏دانيد تا بر من چيزى معلوم نشود حكمى نتوانم نمود. من در نجفم و شما در كربلا و اين شخص كه نام مى‏بريد، نديده‏ام و نمى‏شناسم و معرفتى به كفر و ايمانش ندارم. سپس به عنوان اين كه خودم به كربلا خواهم آمد و در امر تحقيق خواهم كرد موضوع را مسكوت گذاشت. بعد سيد بحرالعلوم در سفر به كربلا با او ملاقات محرمانه‏اى داشت كه در طرائق الحقايق آمده است. در مدت پنج سال در كربلا كه منصب سقائى داشت دو بار به او سم خوراندند ولى قضا و لطف حضرت حسينى سبب شد از دنيا نرود.

 

933- تشابه على‏عليه السلام به انبياء

 در بعضى جنگ‏ها پيامبرصلى الله عليه وآله فضائل على‏عليه السلام را بيان مى‏كرد. از جمله در يكى از جنگ‏ها (شايد جنگ خيبر) فرمود: اى مردم! هر كس دوست دارد آدم را از جنبه علمش و مرا از جهت اخلاقم و ابراهيم را از جهت محبتش و موسى را از جهت مناجاتش و يحيى را از جهت زهدش و عيسى را از جهت رفتارش بنگرد، پس على بن ابيطالب را ببيند.

 

934- عنقاى ذات

 موحد، حق را تنزيه مى‏كند و مشبهه، حق را به مخلوق تشبيه مى‏كند، هر دو دسته به كنه ذات و معرفت خداوندى راه پيدا نكرده و حيران هستند.

              از تو اى بى‏نقشه با چندين صُوَر                هم مشبّهه، هم موحّد، خيره سر

وهم او را درك نكند و غوص زيرك‏ها به او نمى‏رسد، صفتش حد ندارد و زمان و مكان او را محدود نمى‏كند و نعمت‏ها او را نتوانند احصا كنند تا چه برسد به درياى عظمت كبريايى و نامتناهى بودن جمال و جلال او. از اين جهت شعراء به حق تعالى به «عنقا»(يا سيمرغ) تعبير مى‏كنند كه پرنده‏اى افسانه‏اى است و كسى تا به حال او را نديده است. يعنى كسى به ذات نامتناهى او راه نمى‏يابد.

 

935- برادرى

 بعد از معرفت خداوند، نعمتى شيرين‏تر و پاك‏تر از مصاحبت در راه خداوند و برادرى و رفاقت به خاطر او نيست. خداوند هنگام بعثت انبياء، اول كرامتش به آنان همراهى نمودن صديق و ولى خاص بوده است و در هر زمان، پيدا كردن دوست بدون عيب كمتر ممكن است، اگر دنبال كند نمى‏يابد و خود بدون رفيق مى‏ماند. سه چيز در هر زمان عزيز است: 1- برادرى در راه خدا 2- زن صالحه 3- فرزند رشيد. آن كس كه يكى از آن‏ها را داشته باشد، خير دنيا و آخرت را به دست آورده و به نصيب وافر رسيده است. برادرى كه تو را به خاطر طمع يا خوف يا خوردن دنيا بخواهد بايد از او دورى كرد. در طلب برادر صادق و پرهيزگار باش اگر چه در جاهاى دور دست باشد و در طلبش به زحمت بيفتى كه خداوند بعد از پيامبران و اولياء بهتر از برادران پرهيزگار خلق نكرده است.

936- چه كار؟

              چون فقيرى را هواى وصل معشوق بود                 با براق عشق تازد با تن حيوان چه كار؟

وقت معراج وصال و خلع جسم و اوج روح               هىهىعشاقرابابقبقزاغانچه كار؟

 

937- گشتيم و نيافتيم

 گفت: همه جا را گشتيم و او را نيافتيم. جواب: اگر سير فقط براى او بود، يافتن همراهش بود؛ ولكن چون با اغراض و نيات ديگر ممزوج بود، حجاب پيدا شد و به همان اندازه گوهر مقصود را نيافت. روح از عالم امر اوست و اين كه نمى‏يابد، از نفس ظلمانى خود است.

              بى‏دلى در همه احوال خدا با او بود            او نمى‏ديدش و از دور خدايا مى‏كرد

 

938- خيال و سراب

 خيال به مانند سايه حقيقت است. چون در قوه خيال، از افكار تزويرى و مجازى پر مى‏شود در اصل، ذات خدشه‏دار مى‏شود و حقيقت را نمى‏يابد، ره افسانه مى‏گيرد. و گاهى به خيالى، جز سراب چيزى نمى‏يابد. لقلقه زبان و خيال بافى و انواع فنون مجازى تبديل به سراب مى‏شود ولى با عصاى حقيقت موسى مى‏توان سحر سحره‏ى فرعونيان را نابود كرد.

 

939- اسباب به ظهور رسيدن مكاشفه

 مكاشفه به گفتن بعضى اذكار، بكاء كثير، خلسه طولانى، بيدارى زياد، تخيلات و جوع به ظهور مى‏رسد. بعضى نفوس هم به خاطر عنايت‏هاى ذاتى مكاشفه دارند. هر نفسى كه از محبت دنيا خالى‏تر و از خطورات شيطانى دورتر و وارادتش منوّر باشد كشفش زلال‏تر است. البته در مكاشفات قوه خيال بى‏اهميت نيست. مكاشفه خوب است كه خودش بيايد، نه با فراهم كردن اسباب كشف گردد.

 

940- مورى گدا

              كى رسيم آخر به سيمرغ رفيع                 گر رسد از ما كسى، باشد بديع

او سليمان است، ما مورى گدا                  در نگر او از كجا ما از كجا

 

941- محمد بن اسلم الطّوسى

 او از حافظان حديث بود و با على بن موسى الرضاعليه السلام به نيشابور آمد؛ و در راه همراه امام بود، چون ميان شهر آمد، پيراهنى پشمين و كلاهى نمدين بر سر كرد. از بركات نفس او، بسيار كس توبه كردند و دست از فساد باز داشتند و به راه راست باز آمدند. او پيوسته قرض مى‏كرد و به فقراء مى‏داد، تا اين كه يك يهودى به او گفت: قرض‏هايت را به من بده. او گفت: هيچ ندارم. اما قلم تراشيده و تراشه قلم آن جا بود و گفت: اين‏ها را بردار. چون برداشت تبديل به زر شد. يهودى گفت: در دينى كه، به دست عزيزى چوب زر شود، اين دين باطل نباشد، در حال مسلمان شد.

 

942- دل ربّانى

              از تن و نفس و عقل و جان بگذر                در ره او، دلى بدست آور

آن چنان دل، كه وقت پيچاپيچ                             اندر او، جز خدا، نيابى هيچ

دل يكى منظريست ربّانى                        خانه ديو را چه دل خوانى

 

943- صلاح بنده

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: هر گاه خداوند سبحان صلاح بنده‏اى را خواهد، او را ملهم مى‏كند به: 1- كم گفتن 2- كم خوردن 3- كم خوابيدن (قلّةُ الكلام و قلّةُ الطعام و قلّةُ المنام).

 

944- پيروزى و شكست

 خداوند در سوره آل عمران آيه 141-140 فرمود: اگر در (جنگ احد) به شما جراحتى رسيد به آن جمعيت (كفار هم در جنگ بدر) جراحتى همانند آن وارد گرديد. ما اين روزها (پيروزى و شكست) را در ميان مردم مى‏گردانيم (تلك الايام نداولها) تا: 1- افراد باايمان دانسته و (شناخته) شوند. 2- افراد باايمان خالص (ورزيده) شوند.

945- اخبار از مرگ

 آيت الله شيخ محمد حسين گنبدى همدانى فرمودند: من در جوانى پاى درس عارف واصل، ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى مى‏رفتم. يك روز فرمود: اهل كجايى؟ گفتم: اهل همدان. فرمود: كجاى همدان؟ گفتم: اطراف همدان. فرمود: اهل بهارى؟ گفتم: بله. اشك صورتش را پر كرد و گفت: آيا قبر شيخ محمد بهارى زيارتگاه شده يا نه؟ بعد فرمود: ان شاء الله من در پنج شنبه آينده مهمان ايشان هستم (يا فرمودند: به او ملحق مى‏شوم) مثل اين كه پنج شنبه بود كه فرمودند: پنج شنبه آينده.

 يكى از شاگردان ميرزا جواد آقا نزد ضريح حضرت معصومه‏عليها السلام رفت و دعا مى‏كرد. گفتم: چه اتفاقى افتاده؟ گفت: منظور آقا مرگ است والله! من اين آقا را مى‏شناسم. اين كه فرمود: پنج شنبه آينده مهمان بهارى هستم، واقع خواهد شد. و در 11 ذى الحجه 1343 مصادف با عيد قربان در سن 65 سالگى رحلت كردند.

946- به عشق محبوب مردن

 حضرت داوودعليه السلام در حال عبور از بيابانى بود، مورچه‏اى را ديد كه مرتب كارش اين بود كه از تپه‏اى خاك برمى‏داشت و به جاى ديگر مى‏برد. داوود از خداوند خواست كه از راز اين كار آگاه شود. مورچه به سخن آمد و گفت: معشوقى دارم كه شرط وصل خود را، به آوردن تمام خاك‏هاى آن تپه به اين محل، قرار داده است. حضرت فرمود: با اين جثّه كوچك، تا كى مى‏توانى خاك‏هاى اين تلّ بزرگ را، به محل مورد نظر منتقل كنى، آيا عمر تو كفايت خواهد كرد؟ مورچه گفت: همه اين‏ها را مى‏دانم، ولى خوشم اگر در راه اين كار بميرم، به عشق محبوبم مرده‏ام! حضرت داوود منقلب شد و فهميد اين جريان درسى براى اوست.

947- كرامت

 شيخ ابوالحسن خرقانى گويد: هزار منزل است بنده را به خدا، اولين منزل كرامت است. ابو على جوزجانى گويد: صاحب استقامت باش نه صاحب كرامت، كه نفس تو كرامت خواهد و خداى استقامت. ملاى رومى صاحب مثنوى برترين كرامت را، تبديل خوى انسان از بدى به خوبى مى‏داند.

 

948- نماند

              گر يك سر مو از رخ تو روى نمايد                بر روى زمين خرقه و زنّار نماند

گر برفكنى پرده از آن چهره زيبا                 از چهره خورشيد و مه آثار نماند

 

 

 

949- كردار اهل بهشت

 اكثم بن جون (عبدالعزى) از صحابه پيامبرصلى الله عليه وآله گفت: در يكى از جنگ‏ها به رسول خدا عرض كردم فلان مرد در لشگر اسلام، بسيار جدى است فرمود: او اهل جهنم است! گفتيم يا رسول الله اين شخص با اين عبادت و اخلاق و كوشش در جهاد، جهنمى است! پس ما چكاره‏ايم؟ فرمود: او منافق و جهنمى است. ما در ميدان جنگ كاملاً مراقب او بوديم كه، هيچ پياده و سواره‏اى به او نزديك نمى‏شد، مگر آن كه حمله مى‏كرد و دشمن را از بين مى‏برد.(به خاطر تعصبى كه داشت كه اقوامش در لشگر اسلام بودند نه به خاطر خدا) بر اثر جراحات زياد، مجروح شد. به پيامبر گفتيم: اين مرد شهيد شده است. فرمود: او در جهنم است. ساعت به ساعت تعجب ما زيادتر مى‏شد، تا در لحظات آخر عمرش كه جراحات زياد شد، نوك شمشير به سينه خود نهاد و خون جارى شد و جان بداد. (خودكشى) تازه به فرمايش پيامبر رسيديم و تعجب ما برطرف شد. خدمت پيامبر آمديم و گفتيم: گواهى مى‏دهيم كه پيامبر الهى مى‏باشيد. فرمود: ممكن است شخص كردارش، كردار اهل بهشت باشد، ولى خود اهل جهنم است و ديگرى اعمالش اعمال اهل جهنم، و او اهل بهشت است، كه اين سعادت و شقاوت موقع مردن نصيبش مى‏گردد.

950- كتاب را محو كردم

 مرحوم عارف بالله ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى (م 1343) فرمودند: من كتابى نوشتم و پيش از چاپ ديدم مرحوم فيض كاشانى در همين موضوع كتابى نوشته است. براى چاپ به ترديد افتادم. روزه گرفتم به دستورالعملى كه براى ديدن امامان در خواب است به امام صادق‏عليه السلام متوسل شدم. در خواب امام را ديدم و سؤال كردم: آيا كتاب فيض بهتر است يا كتاب من؟ امام سكوت كردند، عرض كردم: آيا همچو شما سائل را محروم مى‏كند؟ امام فرمودند: كتاب فيض بهتر است، پس كتابم را محو كردم.

 

951- ستاره و ماه و خورشيد

 در قرآن درباره حضرت ابراهيم‏عليه السلام (نسبت به عقايد باطل مردم) مى‏فرمايد: 1- چون شب ظاهر شد و تاريكى فراگرفت ستاره‏اى (زهره يا مشترى در آخر ماه) را ديد و گفت: اين ستاره پروردگار من است.

 2- چون ماه را در حال طلوع و درخشندگى ديد، فرمود: اين خداى من است.

 3- چون خورشيد آشكار شد فرمود: اين خداى من است. چون اين‏ها ناپديد و پنهان شدند، فرمود: من از آن چه شما شرك مى‏ورزيد بيزار هستم. در كتاب مرصاد العباد به تأويلات عرفانى صفحه 303 مى‏گويد: ابراهيم در بدايت حال ستاره ديد؛ كه آينه دل به قدر كوكب صفا يافته بود. چون ماه را مشاهده كرد، آينه دل به كمال صافى شد. چون خورشيد را مشاهده كرد؛ عكسى از پرتو انوار صفات ربوبيت بود كه در آينه دل مشاهده كرد. در سالك آن چه از انوار حق مشاهده دل شود؛ همان، نور معرفت دل گردد و تعريف حال خود هم به خود كند، آن چه در دل كامل مى‏بيند از حضرت است نه از اغيار. پس آن چه از ستاره و ماه و خورشيد در ظاهر ديده شود، در عالم دل هم مشاهده كند، چون آينه دل صافى شده گاه مشاهدات در عالم غيب ببيند از عالم دل به واسطه خيال، گاه در شهادت از عالم ظاهر به واسطه حس بيند.

952- صفت كريمان

              تو مگو ما را بدان شه بار نيست                با كريمان كارها دشوار نيست

چون كريم مى‏بخشد و منت نمى‏گذارد و كارش دائماً لطف و رحمت و فضل است، در سر سفره كريمانه رفتن و ارتزاق كردن ممدوح است. اما ديده باز و كريم شناس مى‏خواهد كه حضرت كريم را بشناسد.

              او را به چشم پاك توان ديد چون هلال        هر ديده جاى جلوه آن ماهپاره نيست

اگر حضرت كريم در حاجت بندگانش تأخير روا مى‏دارد، با آن كه بسيار عطايا به آنان داده است، از باب لطفى خاص است كه مى‏خواهد صدايشان را بشنود، نه آن كه از درياى كرامت ذاتى‏اش، ذره‏اى كم شده است.

              خوش همى آيد مرا آواز تو                        و آن خدايا گفتن و آن راز تو

              زآن كه اندر لابه و در ماجرا                       مى‏فريباند به هر نوعى مرا

خزانه كريم پايانى ندارد، عطايايش از بسيارى، بى‏معرفتان را گيج كرده است و الّا دم به دم فيض در او ظاهر و باطن منتشر است، و امتناع او هم به خاطر مصالح و اعمال خلايق است، همانند ابر كه مانع از تابش خورشيد است.

953- انواع سحر

 شخصى از امام صادق‏عليه السلام درباره سحر و چطور ساحر مى‏تواند كارهاى عجيب انجام بدهد، سؤال كرد. امام فرمود: سحر بر چند گونه است، يك قسم مانند طب را مى‏ماند، همان طور كه طبيب‏ها براى هر دردى دوائى وضع كردند، ساحرها هم براى تندرستى، آفتى و براى هر عافيت، بيمارى و براى هر كار خوب و با معنى، حيله‏اى وضع نمودند. يك قسم از سحر، ساحر كارها را به سرعت انجام مى‏دهد، بيننده اسباب آن‏ها را نمى‏بيند؛ كه به نيرنگ و خرق عادت (چشم بندى) شباهت دارد. يك قسم از آن را اولياى شياطين ياد مى‏دهند. از امام پرسيد: شياطين علم سحر را چگونه ياد مى‏گيرند؟ فرمود: همانند طبيب‏ها بعضى به تجربه و بعضى به معالجه. پرسيد: آيا ساحر مى‏تواند انسان را به صورت سگ و الاغ و مانند آن در بياورد؟ فرمود: نه، ساحر عاجز است كه تغيير در خلقت الهى بدهد، و الّا شريك در خلقت خداوندى است. خدا بالاتر از آن است كه به كسى چنين قدرتى نشان بدهد.

 فرمود: اگر ساحر چنين قدرتى داشت، از خودش هموم، آفات، امراض، پيرى و فقر را دور مى‏نمود. از بزرگترين سحرها، سخن چينى است؛ كه بين دو دوست را جدا كند و دشمنى را ايجاد نمايد و خون‏ها ريخته شود و خانه‏ها خراب گردد و پرده سرّها دريده شود. نمّام بدترين آدم است كه روى زمين راه مى‏رود. بهترين سخن درباره سحر آن است كه مانند طب است كه ساحر مردى را مى‏بندد و نمى‏تواند با زنش مجامعت كند. پس نزد طبيب (سحر گشا) مى‏رود و او را معالجه مى‏كند و خوب مى‏شود.

 

954- جمله اسير

    مؤمن و كافر مگوى، محسن و فاسق مجوى                 جمله اسير تواند دست كرم برفشان

    كيستكه مستتو نيست،جرعهپرستتو نيست          مهره‏ىدستتو­­نيست،بر همهافسون بخوان

 

955- قضاى الهى

 قضاى الهى همانند ابرى است كه خورشيد را مى‏پوشاند. شير و اژدها با همه قدرت، در برابر حكم الهى به موشى ضعيف تبديل مى‏شوند.

              اين قضا ابرى بود خورشيد پوش                شير و اژدها شود زو، همچو موش

همه انسان‏ها با تدبير و عقل جزئى و محاسبات، در برابر تقديرات محكوم هستند. خداوند براى مؤمن اگر قضائى همانند تاريكى شب تقدير كرد، باز قضائى حاكم مى‏كند كه از تاريكى نجاتش بدهد.

              گر قضا پوشد سيه، همچون شبت             هم قضا دستت بگيرد عاقبت

اگر در قضا، به درد و بى‏پولى و گرفتارى برخورد، باز خداوند به اين مؤمن تقديرى جبران كننده مى‏دهد، و او را به مقام عالى مى‏رساند.

              گر قضا صد بار، قصد جان كند                    هم قضا جانت دهد، درمان كند

اگر حق بنده‏اى را مى‏ترساند از كرم اوست كه مى‏خواهد او را به اين وسيله به مقام ايمنى بنشاند.

 

956- خستگى و دوستى

 امام صادق‏عليه السلام فرمود: حضرت زين العابدين‏عليه السلام در كار عبادت بسيار مى‏كوشيد، روز را روزه و شب را زنده‏دار بود. اين كار به بدنش زيان زد. لذا گفتم: اى پدر! اين خستگى در عبادت براى چيست؟ فرمود: بدين ترتيب با پروردگارم دوستى مى‏كنم تا مرا به خود نزديك سازد.

 

957- اسحار

 حضرت داوود از جبرئيل سؤال كرد بهترين اوقات چه وقت است؟ گفت: نمى‏دانم، ولى سحرها عرش به حركت و جنبش در مى‏آيد. (يهتزُّ فى الاسحار) در سوره آل عمران آيه 17 درباره مؤمنين اهل دعا و مناجات خداوند مى‏فرمايد:«والمستغفرين بالاسحار؛ سحرها استغفار مى‏كنند.» در سوره ذاريات آيه 18 درباره متقين خداوند مى‏فرمايد: «و بالاسحار هم يستغفرون؛ در سحرها اينان طلب آمرزش مى‏كنند.»

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: «سحر خيز باشيد، زيرا سحر خيزى مايه بركت است؛ فى السّحور بركه»

              دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند                   واندر آن ظلمت شب آب حياتم دادند

همت حافظ و انفاس سحرخيزان بود          كه ز بند غم ايام نجاتم دادند

 

958- نفس بيدار

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: رياضت بهره نمى‏رساند مگر به كسى كه نفسش بيدار باشد (فى نَفس يَقظة).

959- سه بيت

 در شرح احوال عارف بالله ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى نوشته‏اند كه:

 1- در قنوت نمازهاى مستحبى مكرر اين بيت را مى‏خواند:

              ما را ز جام باده گلگون خراب كن               زان پيشتر كه عالم فانى شود خراب

2- شب‏ها در صحن خانه ديوانه‏وار قدم مى‏زد و زبانش به اين شعر مترنّم بود كه:

              گر بشكافند سرا پاى من                         جز تو نيابند در اعضاى من

 به مرحوم آيت الله كوهستانى، اين قصه و دو شعر را نقل كردند، فرمود: به‏به عجب سخن شيرينى است. مرحوم ملكى در حاشيه كتاب غاية القصوى (ترجمه عروة الوثقى) در سجده نماز نوشته است كه: جايز است در قنوت و غير قنوت از احوال نماز (غير واجب) دعا كردن به فارسى، اگر چه شعر فارسى باشد مثلاً در سجده بگويد:

              مالم به خاك، روى مذلت به اين اميد          شايد كه دوست را به ضَراعت رضا كنم

 

960- توسل به خلق و زندان

 در سوره يوسف آمده است، وقتى يوسف را به زندان كردند، دو جوان همراه او وارد زندان شدند. هر دو خوابى ديدند، كه يوسف‏عليه السلام اولى را تعبير كرد كه به دار آويخته مى‏شود و دومى ساقى شاه مى‏شود. (آيه 35-42) هنگامى كه دومى از زندان آزاد مى‏شد و عنوان ساقى شاه گرفت، يوسف‏عليه السلام هنگام خروج به او فرمود: مرا نزد سلطان يادآورى كن (اُذكرنى عندَ رَبّك) چون يوسف متوسل به بنده شد، اثر وضعى عدم توكلش اين شد كه: 1- شيطان يادآورى او را نزد پادشاه از خاطر وى برد. 2- يوسف چند سال در زندان باقى ماند (بضع سنين).

 

961- رقّت قلب

 امام صادق‏عليه السلام فرمود: يك روز پيامبرصلى الله عليه وآله در جاى خود نشسته بود، عبدالله بن تيهان آمد و گفت: يا رسول الله‏صلى الله عليه وآله من بسيار خدمت شما مى‏نشينم و به سخن شما بسيار گوش فرا مى‏دهم، ولى رقّت قلب پيدا نمى‏كنم و اشكم نمى‏آيد؟ پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: عدس بخور كه قلب را رقّت مى‏بخشد و اشك را فرو مى‏ريزد؛ هفتاد پيامبر به آن تبرك جسته‏اند.

 در روايتى ديگر پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: پيغمبرى از سنگدلى امتش به خدا شكايت كرد، خداوند متعال به وى وحى كرد، كه به قوم خود دستور بده عدس بخورند كه قلب را رقيق مى‏كند، گريه مى‏آورد، خود خواهى را مى‏برد، طعام ابرار مى‏باشد. در حديث ديگر فرمود: عدس مبارك و مقدس است و هفتاد پيامبر، به آن تبرك جسته‏اند، كه آخرشان عيسى بن مريم بود.

 

962- جنت معنوى

              اين چنين جنت كه ما را در دل است           هر كسى را در جهان كى حاصل است؟

هفت جنت كه از صفات سبعه خاست        هشتمين خود جنت ذات خداست!

 

963- ارتداد و قهقراء

 عده‏اى پس از مدتى سلوك، مى‏ايستند و به قهقراء برمى‏گردند و مرتد از خاص به عام مى‏شوند. علل زيادى مى‏توان در اين باره گفت از جمله: 1- سالك، طالب حقيقى نبوده است. 2- تلوّن داشته است. 3- استقامت و عزم راسخ نداشته است. 4- به آب سبوئى بسنده كرده و از گوهر بحرها باز مانده است. 5- استاد كاملى نداشته و يا بى‏استاد طى سلوك كرده است. 6- موانعى داشته كه سدّ راهش بوده است. مانند: پدر و مادر.

964- آفت حقايق

 رسيدن به بعضى حقايق ممكن است وليكن مصون بودن از آفات بعدى، مانند هوى نفس و شهوات، حائز اهميت است.

آفت اين در هوى و شهوت است                ور نه اينجا شربت اندر شربت است

تا انساناز رذايل كهآفات نفسهستند؛دست نكشد،درب حقايق بازنمى‏شودو چشمجانشنخواهد ديد.

              چشم بند آن جهان، حلق و دهان              اين دهان بربند، تا بينى عيان

حلق و زبان و آن چه بر او از غذاى حرام فرو مى‏رود و آن چه كه با او بيان مى‏شود، از آفات حقايق است. چون آفات آمد، شخص از حقايق باز مى‏ماند و محجوب مى‏شود و دل زنگار پيدا مى‏كند. كارش به جايى مى‏رسد كه اول فروع، بعد اصول دين را انكار مى‏كند و اين از خطرات دنيوى و اُخروى هر نفسى به شمار مى‏آيد.

965- عجب آيه‏اى؟!

 نقل است كه مالك دينار، اين آيه «اياك نعبد و اياك نستعين» خواندى، زار بگريستى. پس گفتى: اگر اين آيت از كتاب خدا نبودى و بدين امر نبودى هرگز نخواندمى يعنى: مى‏گوييم كه تو را مى‏پرستيم و به يقين، خود (نفس) را مى‏پرستيم و مى‏گوئيم: از تو يارى خواهيم و به اين در و آن در مى‏رويم و از هر كسى شكر و شكايت مى‏نماييم.

966- محامد محمد بن ابى بكر

 محمد فرزند ابوبكر خليفه اول و مادرش اسماء بنت عميس است. بعد از وفات ابوبكر، اميرالمؤمنين‏عليه السلام مادر او را به زنى گرفت و محمد در دامن امام پرورش يافت. اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: «محمد پسر من از صلب ابى بكر است.» محمد از طرف اميرالمؤمنين‏عليه السلام حاكم مصر شد و در صفر 38 هجرى به دست معاويه شهيد شد. بعد از شهادت محمد، اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: به ما خبر رسيد كه محمد شهيد شده است، او را به حساب خدا مى‏گذاريم. به خدا قسم محمد آن طور كه من مى‏شناسم كسى بود كه به مقدرات الهى خرسند بود و همواره براى پاداش خدا انجام وظيفه مى‏نمود او رويّه‏ى گناهكاران را دشمن مى‏داشت و صفات مؤمنان را دوست مى‏داشت. او برادر فرزندانم (يحيى و عون) بود و خود را براى او پدرى مهربان به حساب مى‏آوردم. او را فرزند خود مى‏خواندم. محمد هيچ وقت راضى نمى‏شد كه معصيت خدا كند. اهل شام وقتى شنيدند محمد كشته شد شاد شدند. اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: اندوه ما به اندازه سرور مردم شام بلكه به مراتب بيشتر مى‏باشد.

 

967- چرا گرگ؟

 وقتى برادران يوسف خواستند او را به بيرون شهر براى تفريح ببرند، نزد پدر (حضرت يعقوب) آمدند و اين تقاضا را نمودند. حضرت يعقوب فرمود: 1- از بردن او غمگين مى‏شوم 2- و از اين مى‏ترسم كه گرگ او را بخورد. «يأكُلُهُ الذئبُ» (آيه 14 سوره يوسف) پس يوسف را بردند و در چاه انداختند و پيراهن او را خونى كردند، شبانه نزد پدر آمدند و گفتند: يوسف را نزد اثاث خود گذارديم و گرگ او را خورد. «فأكله الذّئب» (آيه 17 سوره يوسف) اين كه شايد گرگ يوسف را بخورد؛ بر زبان حضرت يعقوب جارى شد. پس برادران يوسف هم، به پدر گفتند: گرگ او را خورد. تقدير، گاهى از فال زدن و تعليم دادن و خواسته زبانى، كاشته مى‏شود و به خود برمى‏گردد.

968- پيامبر جلوى جنازه

 شب قبل از رحلت عارف واصل ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى طلبه‏ها در صبح پنج شنبه به همديگر مى‏گفتند: ما ديشب خوابى ديديم و همه يك خواب ديده بودند و آن خواب اين بود كه ديده بودند: جنازه ميرزا جواد آقا را بر روى تابوت حركت مى‏دهند و پيامبر جلوى جنازه حركت مى‏كند. پس صبح هنگام متوجه شدند كه ميرزا جواد آقا وفات كردند. (م 1343)

 

969- با خدا گردى

              اگر چه با تو خدا هست در همه احوال                  تو نيز جهد نما تا كه با خدا گردى

خداى مثل ندارد ولى مَثل دارد                           جلا ده آينه، مرآة حق نما گردى

رسى به مرتبه قربش آن زمان كه كنى                تهى ز غير، دل خويش و با صفا گردى

 

970- ساقى ديرتر آب بياشامد

 ابوقتاده حارث از شجاعان در جنگ‏هاى پيامبرصلى الله عليه وآله بود در سال 554 وقتى وفات كرد اميرالمؤمنين‏عليه السلام بر جنازه‏اش شش يا هفت تكبير گفت. ابوقتاده گويد: در يكى از سفرها ظرف آب پيامبرصلى الله عليه وآله نزد من بود. هوا گرم بود و جمعيت تشنه شدند و خدمت پيامبرصلى الله عليه وآله آمدند و گفتند: يا رسول الله‏صلى الله عليه وآله تشنه‏ايم آب به ما بدهيد. پيامبرصلى الله عليه وآله كاسه‏اى خواست و به من فرمود: در اين كاسه آب بريز تا به اينان بدهم. آب درون كاسه مى‏ريختم و پيامبرصلى الله عليه وآله به اصحاب آب مى‏دادند تا همه سيراب شدند. آن گاه فرمود: تو هم آب بياشام. عرض كردم: شما بياشاميد! فرمود: ساقى جمعيت بايد ديرتر از همه بياشامد، من آب خوردم، سپس حضرت آب آشاميد. اين دستور اخلاقى و انسانى پيامبرصلى الله عليه وآله، در سيره ائمه بسيار وارد شده است. و سيراب كردن كبد تشنه را، از افضل اعمال شمرده‏اند.

 

971- درد و داغ

 خواجه عبدالله انصارى در الهى نامه‏اش مى‏گويد: الهى! اگر چه بهشت چون چشم و چراغ است، بى‏ديدار تو درد و داغ است.

972- فوائد و آثار نماز شب

 از تواتر روايات استفاده مى‏شود كه نماز شب را آثار و بركات و فضايلى است كه به نمونه‏هايى از آن مى‏توان اشاره كرد. 1- استجابت دعا 2- سلامتى جسم 3- زيبايى چهره 4- نيكو شدن اخلاق 5- بوى بد دهان را خوش مى‏سازد 6- رزق فراوان و بركت در آن 7- اداء قرض 8- آمرزش گناهان روز 9- رضايت پروردگار 10- دوستى ملائكه 11- شيطان دور مى‏شود 12- قبولى اعمال 13- شفيع بين مصلى و عزرائيل 14- چراغ قبر 15- جواب‏گوى نكير و منكر 16- مونس در قبر 17- هفت صف از ملائكه هر صفى كه شمارش آن را كسى ندارد 18- معرض رحمت خدا 19- بهترين افراد به شمار آيند 20- زينت دنيا و آخرت 21- شرف مؤمن 22- دل را روشن مى‏كند 23- گذرنامه عبور از صراط 24- حجابى بين او و آتش مى‏شود.

973- قبله

 قبله عارف بود نور وصال                قبله عقل مفلس شد خيال

 قبله زاهد بود يزدان بر                  قبله مطمع بود هميان زر

 

974- شباهت ظاهرى ملاك نيست

 در سيره پيامبرصلى الله عليه وآله اين چنين آمده كه: هميشه در مقام گفتن محاسن و ترغيب به باطن بوده و نادراً در مقام تشبيه چيزى بوده است. كه منظور خاص داشته تا ديگران بدانند. به ظاهر اشاره مى‏كرد ولى ظواهر دخالتى در بهشت و جهنمى بودن نداشت. مثلاً نوشته‏اند: پيامبرصلى الله عليه وآله به يكى از صحابه به نام عبدالغرى يا اكثم بن ابى الجون فرمود: دجّال (كه در آخر الزمان مى‏آيد و مظهر دروغ، حيله و كفر است( را )به كشف( ديدم كه تو )از نظر ظاهر) به او شباهت دارى. او عرض كرد: يا رسول الله! آيا شباهت داشتن من به دجّال به ضرر من است؟ فرمود: نه، زيرا تو مؤمن و او كافر است. در روايت ديگر آمده است كه پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: عمرو بن لحى را در آتش ديدم و تو شبيه‏ترين افراد به او هستى. عرض كرد: آيا شباهت من به او براى من ضرر است؟ فرمود: نه تو مؤمن و او كافر است. او اول كسى بود كه دين حضرت اسماعيل را تغيير داد و بت پرستى را رواج داد.

 

975- جبرئيل كجاست؟

 وقتى اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: از من درباره راه‏هاى آسمان‏ها و زمين بپرسيد كه من به راه‏هاى آسمانها داناتر از راه‏هاى زمين هستم. در اين هنگام جبرئيل به صورت مردى در آمد. عرض كرد: اگر تو راست مى‏گويى، پس خبر ده كه جبرئيل در كجاست؟ حضرت نگاهى به آسمان از طرف راست و چپ نمود و سپس به زمين از جانب راست و چپ نگاه كرد و فرمود: در آسمان و زمين او را نيافتم انگار خودت جبرئيل هستى.

976- آفتاب جان

 مشرق جنبه‏ى روشنى دارد و مغرب جنبه‏ى تاريكى دارد. سالك اگر از حجاب‏هاى مغرب بگذرد، به روشنى آفتاب جان برسد. آفتاب جان هميشه جاودانه و روشن است. به تعبير مثنوى اگر سالك همانند اسكندر (متوفى 323 قبل از ميلاد) از لذات جسمى يعنى مغرب گذشته باشد، به مشرق كه عالم لذات روح و عقل است برسد.

              آفتاب معرفت را نقل نيست                      مشرق او غير جان و عقل نيست

چون ذات متّصف به آفتاب حقيقى شد، اسماء و صفات در چنين فردى ظهور پيدا مى‏كنند و دائماً در تلألؤ و روشنى است و ناظران لايق، از وجودشان استفاده مى‏برند.

              بعد از آن هر جا روى مشرق شود              شرق‏ها بر مغربت عاشق شود

 

977- ابو ضمضم

 پيامبرصلى الله عليه وآله هميشه مى‏فرمود: آيا عاجزيد مانند ابو ضمضم باشيد؟ گفتند: يا رسول الله‏صلى الله عليه وآله! ابو ضمضم چه كسى بود؟ فرمود: اول كسى بود قبل شما از امت‏هاى گذشته هر گاه صبح مى‏كرد، مى‏گفت: خدايا از هر بدى كه از مردم به آبرو و شخصيتم خورد، همه را تصدّق كردم و بخشيدم.

978- عوامل دوستى يكرنگ

 پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: سه چيز دوستى را يكرنگ (خالص) مى‏سازد: 1- هديه كردن عيب‏هاى يكديگر. (اهداء العيب) 2- در نبود دوست او را از هر جهت حفظ كند. (حفظ الغيب) 3- در سختى يارى رساندن. در روايات ديگر، به بعضى عوامل كه در يكرنگى در دوستى تأثير دارد چنين آمده است: 1- سلام كردن 2- در مجالس جا برايش بگشادن 3- با محبوب‏ترين نام خواندن 4- به عيادت رفتن 5- خوش‏رويى در ديدار 6- ادب ورزيدن 7- بگو مگو نكردن 8- فخر نفروختن 9- دشمنى نورزيدن 10- شوخى بى‏ربط نكردن.

979- فضل عالم با عمل بر عابد

 پيامبرصلى الله عليه وآله در چهار حديث فرمود: 1- فضيلت عالم بر عابد چون فضيلت من بر امتم است. 2- فضل عالم بر عابد چون فضيلت ماه شب چهارده بر ساير ستارگان است. 3- فضل عالم بر عابد هفتاد درجه است كه فاصله هر درجه چون فاصله زمين و آسمان است. 4- فضل عالم بر عابد مانند فضيلت من، بر پست‏ترين شماست.

980- دل شيدايى

              وقتى دل شيدايى مى‏رفت به صحراها                 بى خويشتنم كردى بوى گل و ريحانها

گه نعره زدى بلبل گه جامه دريدى گل                 چون ياد تو افتادم از ياد برفت آنها

 

981- لذيذترين چيز

 اميرالمؤمنين‏عليه السلام فرمود: طيب‏ترين و لذيذترين چيز در بهشت، حبّ الله و حب در راه او و حمد براى اوست. خداوند در قرآن فرمود: آخرين كلام اهل بهشت «الحمدلله رب العالمين» است. چون اهل بهشت نعمت‏ها را به معاينه ببينند، محبت در قلب‏شان به هيجان و زبانه در مى‏آيد و حمد خداى ربّ العالمين كنند.

 

982- طلا و نقره

 هنگامى كه حضرت صادق‏عليه السلام طلا و نقره را لعن و نفرين فرمود؛ يكى از ياران تعجّب كرد و در اين باره سؤال نمود. امام‏عليه السلام فرمود: منظور از طلا چيزى است كه دين را از بين مى‏برد، منظور از نقره چيزى است كه سرچشمه كفر و بى‏ايمانى مى‏شود. يعنى هر طلا و نقره‏اى مورد لعن نيست، بلكه طلا و نقره‏اى كه دين و ايمان را از بين مى‏برد، مورد لعنت است.

 

 

 

 

983- دفع فقر و نزول رزق

 اين ذكر حضرت موسى در قرآن «ربّ انّى لما انزلت الى من خير فقير: خدايا من به خيرى كه تو نازل فرمايى محتاجم» (قصص: 24) براى دفع فقر و نزول رزق مؤثر است، اگر در سجده باشد آثارش بيشتر است. عدد لفظى 810 و عدد مناسب در سجده 202 مى‏باشد.

 

984- نحس

 خداوند در سوره سجده آيه 16 مى‏فرمايد: ما در روزهاى (نحسات) شوم و بدبختى، باد سرد (صدادار) و ترسناك بر قوم عاد (قوم حضرت هود) فرو فرستاديم، تا پيش از عذاب قيامت در زندگانى دنيا، عذاب و شكنجه رسوايى را بچشانيم. در سوره قمر آيه 19 فرمود: ما باد بسيار تند (يا باد سرد) را بر ايشان (قوم عاد) فرو فرستاديم، در روز (نحس) شوم كه شومى آن ثابت و پا برجا بود. از اين دو آيه استفاده مى‏شود كه روز نحس روز خاصى نيست كه بعضى گفته‏اند روز چهارشنبه آخر ماه و يا سه روز آخر ماه، كه آن را محاق مى‏گويند و ماه ديده نمى‏شود، مى‏باشد. بلكه روز نحس روز عذاب الهى است كه بر بندگان وارد مى‏شود.

985- هر مقام به رنگى

 الوان (رنگ‏ها) در هر مقامى كه مشاهده افتد، رنگى مخصوص دارد، به حسب مقام سالك: 1- نفس لوّامه نورى ارزق (كبود) پديد آيد. 2- چون ظلمت نفس كمتر شود، نور روح زيادتر گردد، پس نور سرخ مشاهده شود. 3- چون نور روح بر ظلمت غلبه گيرد، نورى زرد پديد آيد. 4- چون ظلمت نفس نماند، نورى سفيد پديد آيد. 5- چون نور روح با صفاى دل امتزاج گيرد، نورى سبز پديد آيد. 6- چون دل تمام صافى شود، نورى چون نور خورشيد پديد آيد.

 

986- تناسب ظرف و مظروف

              طفل را گر نان دهى بر جاى شير              طفل مسكين را از آن نان مرده گير

مرغ پر نارسته چون پرّان شود                            لقمه هر گربه درّان شود

 

987- اسم حقيقى و عاريتى

 اسم هر چيزى از ناحيه پروردگار باشد، همان مسمى و معنى و حقيقت وجودى، با تعيّن خاص را همراه دارد. ما فقط ظاهر هر اسمى را مى‏شناسيم ولى سرّ و حقيقت هر اسم نزد خداوند است.

              اسم هر چيزى، بر ما ظاهرش                            اسم هر چيزى، بر خالق سرّش

مثلاً اگر ديوار و پرده، دو اسم براى پوشانندگى هستند، در واقع اين دو چيز مظهر اسم ستّار يعنى بسيار پوشاننده مى‏باشند و يا اگر چيز برّنده، اسمش شمشير است اين اسم مظهر اسم قهّار حق تعالى مى‏باشد.

              نزد موسى نام چوبش بُد عصا                            نزد خالق، بود نامش اژدها

در ظاهر چوب دستى موسى اسمش عصا بود، اما در حقيقت و از ازل نام واقعى او اژدها بود. «فَاَلقى عَصاهُ فاذا هى ثعبان مبين: پس موسى عصاى خود را افكند و در دم اژدهايى نمايان شد» (شعراء: 32) همان صورت فعليت نهايى طبق علم ازلى است، كه حقيقت را تعيين مى‏كند نه فعليت بدوى، چه بسا شخص اول كافر است بعد مؤمن، اول منى بود، بعد انسان مى‏شود. اسم‏هاى خلايق، عاريتى است چه بسا اسم فردى رضاست ولى آدمى‏نارضاست، يا صادق است ولى در عمل كاذب است. اما اسمى كه از طرف خداوند ناميده شود؛ مسمى آن مطابق همان اسم تحقق مى‏يابد.

 

988- قرآن ميراث على‏عليه السلام است

 شخصى به اميرالمؤمنين‏عليه السلام عرض كرد: عيسى بن مريم مردگان را زنده مى‏كرد و حضرت سليمان سخن مرغان را مى‏فهميد. آيا شما را هم اين مقام هست؟ امام‏عليه السلام فرمود: سليمان چون هدهد را نيافت خشمناك شد. هدهد آب را در دل زمين مى‏ديد و آنان را راهنمايى مى‏نمود و در حالى كه حضرت سليمان اين را نمى‏دانست، با اين كه قدرتى داشت كه بادها و مردگان و پريان و ديوان در زير فرمانش بودند. خداوند در قرآن مى‏فرمايد: 1- اگر قرآنى باشد كه به اعجازش كوه‏ها روان شوند و زمين بشكافد و مردگان به سخن آيند، «همانا اين قرآن است» (رعد: 31-2) و فرمود: «هيچ موجود ناپديدى در آسمان و زمين نيست مگر در كتاب مبين مى‏باشد» (نحل: 75-3) و فرمود: «سپس كتاب را ميراث برگزيدگان از بندگانمان قرار داديم» (فاطر: 32) بعد امام‏عليه السلام فرمود: ما هستيم كه خداى متعال اين قرآن را ميراث ما قرار داده است، قرآنى كه در اوست چيزى كه به اعجازش كوه‏ها روان شود و زمين بشكافد و مردگان به سخن آيند و آب در زير زمين ديده شود، و ميراث ما قرار داد اين كتاب را كه در آن بيان هر چيزى هست.

989- رفع حُجب

 امام صادق‏عليه السلام فرمود: هر كس دو سوره‏ى انفطار و انشقاق را تلاوت كند و آن دو را، در نمازهاى واجب و نافله (مستحبى) برابر چشم خود قرار دهد، هيچ حجابى او را از خدا محجوب نمى‏دارد و چيزى ميان او و خدا حائل نمى‏شود، پيوسته (با چشم دل) به خدا مى‏نگرد و خدا (با لطفش) به او نگاه مى‏كند، تا از حساب مردم فارغ شود. سوره انفطار 19 آيه دارد و سوره انشقاق 25 آيه دارد و هر دو سوره درباره معاد و عمل انسان، بهشت و جهنم، حساب و نامه اعمال سخن گفته است. و اول سوره‏ى انفطار فرمود: آن گاه كه آسمان شكافته شود. و اول سوره انشقاق فرمود: و آن گاه كه آسمان شكافته شود، بر مى‏آيد براى رفع حُجب و شكستن هوى و بت نفس مؤثر است. آنهايى كه حفظ نيستند، مى‏توانند از روى خط قرآن در نماز واجب و مستحب و يا در هر وقت كه مى‏توانند بخوانند.

 

990- كبر كبريايى

 نقل است كه به امام صادق‏عليه السلام گفتند: اين همه هنر دارى، زهادت و كرم باطن، قرةالعين خاندانى وليكن بس متكبّرى!! فرمود: من متكبّر نيم، لكن كبر كبريايى است، چون از سر كبر خود برخاستم، كبريايى او بيامد و به جاى كبر من بنشست؛ به كبر خود كبر نشايد كرد؛ اما به كبريايى او كبر شايد كرد.

991- سخاوت

 سخاوت از اخلاق انبياء و شعاع نور يقين است. 1- پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: اولياء خدا از جهت فطرت و ذات سخى هستند. 2- پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: سخى به خدا، مردم و بهشت نزديك است. 3- پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: سخى، بر آن چه مالك است، براى خدا بذل مى‏كند. بهتر است سخاوت تعلق بگيرد، به چيزى كه مورد علاقه انسان است، اگر چه خودش احتياج بدان دارد. سخى چون عطا مى‏كند، منت ننهد و خود را امانت دار اموال الهى مى‏داند. اگر همه آن چه دارد را صرف كند دلگير نشود. نبايد سخاوت به تظاهر كشيده شود، كه عوارض و آفات همراه دارد. پيامبرصلى الله عليه وآله گفت: خداوند در حديث قدسى فرمود: اى فرزند آدم! آن چه در ظاهر براى شماست، من مالك آنم و شما مسكين هستيد. اين اموال قبل از شما بوده و بعد از شما هم خواهد بود، آنچه خوردى و تمام آنچه پوشيدى كهنه شد، آن چه تصدّق دادى برايت مى‏ماند. صاحب سخاوت داراى همّت عالى است و خود را به جواديت الهى شبيه مى‏كند كه همه عوالم سر سفره بخشش او هستند و سخاوت او ذاتى است.

992- خوابى كه بيدارى است