11- گلستان كشميرى

نوشته شده توسط مدیر وب سایت on . Posted in مطالعه کتب

گلستان كشميرى

بسم الله الرحمان الرحيم

 به مناسبت نهمين سالگرد رحلت عالم ربانى عارف بالله سيد عبدالكريم كشميرى (ره)

 سيد على اكبر صداقت

 

فهرست مطالب

مقدمه

1- اتفاق غلام با مولى

2- بازار عشق

3- اضافات دعاى عرفه

4- وّد

5- مناسبت اسماء با خواص

6- سبحان ربى العظيم و بحمده

7- ملكوت

8- عطاى خاص الخاص

9- ارتباط اسماء تلفيقى

10- تمثيلاتى درباره مرگ مؤمن

11- زندان بلا

12- فرق بين دو ولى

 13- عارف

 14- تسبيحات اربعه با تربت

 15- وحدت در كثرت

 16- افتاد

 17- ابجد 251-260 دعاى جوشن كبير

 18- خطبه‏اى در وصف غدير

 19- بى اسباب و فروتنى

 20-مى و مستى

 21- فرهاد صفت

 22- تقوى

 23- جود و گدا

 24- دعا در حق ديگران

 25- بخت ياورى

 26- رخ و زلف

 27- خواهم كرد

 28- ابجد 271-280 دعاى جوشن كبير

 29- تجليات وجودى

 30- عجب

 31- ابجد 201-210 دعاى جوشن كبير

 32- فضيلت سوره طور

 33- لياذ

 34- گواه عشق

 35- فضيلت سوره اسراء

 36- ظهور واحد

 37- زمزمه فرهاد

 38- ابجد 181-190 دعاى جوشن كبير

 39- اعيان ثابته و اعيان ممكنه

 40- فضيلت سوره نجم

 41- مظهريت راستى مجنون

 42- طلب

 43- مفردون

 44- دل ديوانه

 45- ابجد 211-220 دعاى جوشن كبير

 46- فضايل سوره جحد

 47- آثار وضعى شادى دل افسرده

 48- ابجد 171-180 دعاى جوشن كبير

 49- مقرر اهل رياضت

 50- لجا

 51- نغمه‏ها تو را نفريبد

 52- همرهى خضر

 53- ابجد 191-200 دعاى جوشن كبير

 54- اختيار تام

 55- منازل بشريت

 56- اساس سلوك

 57- احوال معنوى

 58- آثار فراگيرى علم

 59- تأثير هم نشينى با عوام

 60- تفرّج صورت

 61- هم نشينى با نيك بختان

 62- ابجد 221-230 دعاى جوشن كبير

 63- بى مراقبتى امام و مأموم

 64- برو

 65- ابجد 141-150 دعاى جوشن كبير

 66- مانند جريمه دادن

 67- دو تأويل

 68- علم مسموع و مطبوع

 69- جمع بين دنيا و آخرت

 70- رضاى دوست

 71- خوش به حال شيعيان

 72- دو سه روز

 73- بلاهاى رنگارنگ

 74- سخن به اندازه عقل مردم

 75- حياء

 76- فروشنده و خريدار نفس

 77- دلبر

 78- آية الكرسى

 79- آثار جوابگويى عطسه

 80- غمى نيست

 81- محب راه خدا

 82- نفس حر

 83- انانيت نفس

 84- فضل او نه پندار

 85- عشق جاودانى

 86- پرورش صفات

 87- علامت بهشتى و جهنمى

 88- نكنم عاشقى

 89- اهل غرّه

 90- مرهون محبت مرده

 91- رؤوف

 92- ذكر دل

 93- كنه توصيف او؟

 94- عشق به عبادت

 95- به بهانه يار

 96- ابجد 51-60 دعاى جوشن كبير

 97- فساد

 98- بوى عشق از دهان عاشق

 99- امام:قرآن ناطق

 100- علامت بخشندگى

 101- فرار

 102- هدايا به اندازه محبت

 103- هزار داماد

 104- قضاء حوائج برادران

 105- سزاى اعمال

 106- ابجد 301-310 دعاى جوشن كبير

 107- مونس پيامبر(ص)

 108- نقش بوريا

 109- نوجوانان و ولايت

 110- نقاب ها

 111- قلعه دارى

 112- محبت خدا

 113- جنود عقل و جهل

 114- حروف منظوم

 115- قيّوم

 116- ابجد 151-160 دعاى جوشن كبير

 117- صدا از قبر پيامبر(ص)

 118- فصول و ظهور اسماء الله

 119- بندگى دوست

 120- تصويرهاى بى جان

 121- ديده بختم

 122- ابجد 281-290 دعاى جوشن كبير

 123- معاملت

 124- استغفار مجلس

 125- خويشتن دارى

 126- مظهريت اسم ستّار

 127- اتهام مرسومات

 128- مشكل بودن بريدن

 129- روح

 130- چگونه با خودى

 131- كثرت تفكّر

 132- عكس اعيان ثابته

 133- انابت

 134- از لوازم چشم محبوب

 135- ابجد 391-400 دعاى جوشن كبير

 136- حزن

 137- سفر وادى عشق

 138- پيغام سروش

 139- اى كاش

 140- كار دل آيد

 141- انفراد

 142- بى مهرى از نبوسيدن

 143- كتاب حق بخوان

 144- درخت زيتون

 145- برزخ را ببين

 146- حساب رسى

 147- تعيّن سالك

 148- ظهور ملكات

 149- ابجد 381-390 دعاى جوشن كبير

 150- فاصله بين ظاهر پرستان و باطن بينان

 151- آب ديده نياز

 152- حرز پيامبر(ص)

 153- احوال عمر

 154- دل عكس خال روى جانان

 155- لب فراز كنم

 156- مداومت

 157- ياد داشت و كتابت

 158- صورت عمل و معنى

 159- حشر با محبوب

 160- قارى قرآن

 161- گرفتار شدم

 162- دو طرف دعا

 163- از انگيزه اولى تا دومى

 164- تحميد بى حصر

 165- صاحب سگ

 166- زيارت و قصور استعداد

 167- وصال مى‏طلبى

 168- تفويض

 169- راحتى با نفس نيست

 170- يكى بيش نيست

 171- توجه به معنى نه صورت

 172- مثال شادى و غم

 173- اسم اعظم را از دست داد

 174- عبادت بدون عادت

 175- استغراق

 176- بنده خاص

 177- احتما(پرهيز كردن)

 178- جان جان

 179- على نفس پيامبر است

 180- روزها

 181- لب دوختن

 182- قوه متخيله

 183- بر راه افتاد

 184- علامتى از نفاق

 185- آب آن سو است

 186- ابجد 131-140 دعاى جوشن كبير

 187- گنج معرفت

 188- رؤيت به چشم

 189- ادب

 190- ابجد 321-330 دعاى جوشن كبير

 191- عبادت الاحرار يا كرام

 192- جوانان رقيق القلب اند

 193- ختم قرآن هديه به امام

 194- كرامت ولايت

 195- قصه عاشقان

 196- ابجد 331-340 دعاى جوشن كبير

 197- ذكر از ناف

 198- سه گونه تقوى

 199- جز يار نمى‏گنجد

 200- ميدان فتوح

 201- آثار سوء عمل بدون علم

 202- تخم محبت

 203- نسب نامه او

 204- حبط اعمال

 205- بطنه(پر خورى)

 206- تسبيحات عالم انوار

 207- نكوئى كن

 208- اخلاص با سه وصف

 209- كرامت

 210- تصرف در چشم‏هاى بدريون

 211- اتحاد معين

 212- موافقت

 213- نام محبت

 214- ادعا كردن

 215- صلوات بر محمد و آل محمد

 216- وارث معنوى

 217- محاسبه

 218- صفت شيرين

 219- چهار شب از سال

 220- تقسيم گوشت قربانى

 221- قرآن و اهل آسمان

 222- آرزوست؟

 223- ظاهر به صورت كل

 224- عكس دلدار

 225- اتهام ديوانگى و كافرى

 226- مجنون نيى

 227- اين ظاهر و آن باطن

 228- قبول كرامات

 229- تفسير معنى

 230- ديده به راه

 231- بلاء

 232- رضاى دوست

 233- تسبيحات اربعه با حوقله

 234- ميدان جهاد

 235- قصه عجيب

 236- خرابات

 237- مقامات معنوى

 238- خلع و لبس

 239- ابجد 261-270 دعاى جوشن كبير

 240- باسط

 241- دهند

 242- ابجد 291-300 دعاى جوشن كبير

 243- ترتيل قرآن

 244- غوغاى نفس

 245- از خيال به خيالى ديگر

 246- مسئله عشق

 247- حسن ظن

 248- (زن)نفس، (مرد)عقل

 249- ليلاى من

 250- سه نوع توبه

 251- مرگ اختيارى

 252- پاداش بزرگ

 253- ديدن صورتهاى جبرئيل

 254- خدمت برادران

 255- ابجد 371-380 دعاى جوشن كبير

 256- خودى خود

 257- خوف و رجاء

 258- كيش اهل حقيقت

 259- عجز و دام محبوب

 260- خمخانه

 261- تقوا سبب عطاى علم

 262- علت تحول شفيق بلخى

 263- اسوه با اعمال

 264- ابجد 401-410 دعاى جوشن كبير

 265- تبين كشف

 266- زين همسفران

 267- حرفها اعتبارى ندارند

 268- سرنوشت عاشقان

 269- مهمانهاى ناخوانده

 270- گرفتار زلف

 271- تنزل از مقامات

 272- هلاكت خود و ديگران

 273- دامن عشق

 274- با رياضت توحيد مى‏دهند

 275- علامت عاقل

 276- عالمى دگر دارى

 277- انكسار از باطن

 278- نتايج اعمال

 279- ترك فنون

 280- عقل عقل

 281- جان بر افشانيم

 282- به دربار شاهان جان

 283- منت خداى

 284- انابه

 285- آية الكرسى

 286- فالق

 287- كيست اين پنهان

 288- الف

 289- خاموش

 290- استادى نباشد

 291- تفاوت نيست

 292- ولايت

 293- مهر گلرخان

 294- خوش صورت

 295- راه بى نهايت

 296- انواع حشر

 297- توصيف عارف سيد على شوشترى

 298- قابل علاج نبود

 299- شأن

 300- آرام باش

 301- چرا نگفت الف؟

 302- پسندد مرا

 303- حقيقت عبوديت

 304- زبان عشق

 305- محو نه نحو

 306- صحبت دوستان

 307- انقطاع

 308- راضى به قضاى الهى

 309- گوينده حسد

 310- قرب و بعد

 311- بصيرت

 312- نفس واحده

 313- غفلت

 314- ناز نازنين

 315- چهار نوع پرستش

 316- گله از دوستان

 317- پير كامل

 318- فرق قديم و محدث

 319- قلب مجبور و خسته

 320- يكى كارگر شود

 321- حى و قيوم

 322- خود آگاهى

 323- فكر در اعمال

 324- رقيب

 325- عشق ازلى

 326- سوره جن

 327- رهبت

 328- بهار عشق

 329- عمر مفت از دست مى‏رود

 330- براى زلزله

 331- از ميان شوم

 332- الحاح

 333- بيدارى

 334- ابجد 231-240 دعاى جوشن كبير

 335- مى خوردن ما

 336- حامل قرآن

 337- از خويش مگوييد

 338- ملك

 339- ابجد 111-120 دعاى جوشن كبير

 340- بيدارى و هوشيارى

 341- صفات آمر به معروف

 342- نيت سوء ابو عامر

 343- براى قيامت دوستى

 344- دل آگاه

 345- بديع

 346- لرزيدن زمين

 347- بنده خاص و شيطان

 348- نقش عجيب

 349- سماع

 350- طعام بهشتى

 351- مقام توحيد ذاتى

 352- لقمه

 353- موعظه

 354- محب و محبوب كيست

 355- فطانت اولياء

 356- پنج اطوار

 357- جلوه معشوق

 358- از كمال بود

 359- مخمر بهتر

 360- بنگريد

 361- سرزمين طلا و نقره

 362- توحيد همين است

 363- تجلى ربوبيت و الوهيت

 364- ولايت مكتوب بود

 365- او بى چند و چون

 366- آخر شد

 367- مؤمن در صلب كافر

 368- تكرار چهار اسم

 369- فيض مقدس

 370- فضيلت شكر

 371- فقر باطن

 372- طبع دوم

 373- بوى صدق و كذب

 374- سخن بر ضرر

 375- غِبطه

 376- حُبّيه و قهريه

 377- رزّاق

  متن کتاب

1- اتفاق غلام با مولى

 وقتى مولا و خواجه گويد: غلامم ترشى بيار، غلام گويد: نه، شيرينى بياورم كه شيرينى بهتر است. اين لايق غلام نيست. شيرينى به حقيقت آن است كه مولى فرمايد.  مولى مى‏گويد: من فلان جاى مى‏روم. غلام مى‏گويد: خدا با تو باشد من نمى‏آيم.  مولى فرمايد: چرا نمى‏آيى؟ گويد: وقت آمدن مى‏آيم الان عذرى هست. اين لايق غلام نيست و خلاف آموختن است. در اين ره اتفاق بايد بود نه خلاف اوامر مولى.

 

  2- بازار عشق

 خاك نشينان عشق، بى مدد جبرئيل *** هر نفسى مى‏كنند سير سموات را

 در سر بازار عشق، كس نخرد اى عزيز *** از تو به يك جو هزار كشف و كرامات را

 وحدت از اين پس مده دامن رندان ز دست *** صرف خرابات كن، جمله اوقات را

 

3- اضافات دعاى عرفه

 دعاى عرفه امام حسين(ع) در همه كتب ادعيه معروف و مشهور است، لكن در قسمت الحاقى كه ابتداء آن اين طور آمده است: ((الهى انا الفقير فى غناى...)) بحث است كه اين قسمت از امام صادر شده يا از سيد بن طاوس ابداع شده است. حضرت آيت الله بهجت مدت‏ها بر اين باور بودند كه بخش الحاقى از امام است. امابعد فرمودند: شخصى در مشهد گفت: روز عرفه‏اى مشغول خواندن آن قسمت الحاقى شدم، پس مرحوم سيد بن طاوس كه بلند بالا بود را ديدم (به مكاشفه) و به بنده گفت: اين بخش از منشأت خود من است.

 

4- وّد                                                    

 ((ود)) به معنى دوست داشتن است. و ((ودود)) از اسماء حسنى است، و دو بار در قرآن سوره هود آيه 90 ((رحيم ودود)) و در سوره بروج آيه 14 ((الغفور الودود)) آمده است.  در ذيل آيه 96 سوره مريم ((ان الذين آمنوا و عملوا الصالحات سيجعل لهم الرحمان وداً: همانا آنان كه به خدا ايمان آورده‏اند و عمل صالح انجام داده‏اند خداوند مهربان آن‏ها را (در نظر خلق) محبوب گرداند. آمده است، كه درباره حضرت على بن ابيطالب(ع) مى‏باشد. ابن عباس گفته: مؤمنى نيست مگر آن كه در قلبش آن حضرت است. و اين ود را خدا در قلوب مؤمنين قرار داد كه مخصوص على(ع) است. در سوره شورى آيه 23 خداوند به پيامبر(ص) مى‏فرمايد: به مردم بگو من اجر رسالت از شما نمى‏خواهم مگر مودت به نزديكانم (اهل بيتم) بورزيد. خداوند نفرمود: محبت به نزديكانم، بلكه مودت را ذكر كرده است چرا كه مودت جنبه عملى و محبت جنبه قلبى دارد.

 اميرالمؤمنين(ع) درباره وُدّ و مودت فرمود:

 1- دوستى با مردم اساس عقل است.

 2- به راستى كه دوستى (مودت) را زبان اظهار كند و محبت را چشمان. (يعنى محبت امر قلبى و مودت دوستى است كه در عمل آشكار مى‏شود.)

 3- در تنگى و سختى، درستى مودت آشكار مى‏گردد.

 4- دوستى با مردم عوام بريده شود همانند بريده شدن ابرها، و باز شود همانند باز شدن سراب.

 5- دوست با وفا از دوستى خود باز نگردد اگر چه زمان (بسيار) طولانى از آن بگذرد.

 در كتاب غررالحكم 44 روايت درباره اين موضوع ود نه حب از امام نقل كرده است.

 

5- مناسبت اسماء با خواص

 چون اسماء الهى داراى خواص متعدد است و استخراج آن براى همگان ميسر نيست مگر براى اولياء الهى،پس كسى بخواهد از ربط با معنى و مسمى و آثار ذكر پى ببرد بهتر است، از نفس اولياء استفاده كند. اما براى فتح و راهنمائى نمونه هايى را ذكر مى‏كنيم:

 1- اول : شروع كار

 2- آخر : حسن عاقبت

 3- اكرم : دفع فقر

 4- باقى : طول عمر

 5- باطن : نورانيت دل

 6- بر : سالم بودن فرزند از آفات

 7- تواب : توبه

 8- جبار : جبران كمبود، نابود شدن جباران

 9- حفيظ : حفظ از هلاكت

 10- حى : حيات دل

 11- خبير : اطلاع پيدا كردن بر ضماير

 12- ديان : صفاى باطن

 13- رحيم : بر آمدن حوائج دنيوى و اخروى

 14- سميع : استجابت دعا

 15- شافى : شفاى امراض

 16- صمد : قوى شدن اراده

 17- ضار : نجات از خوارى

 18- طاهر : كسب اخلاق فاضله

 19- ظاهر : پيدا شدن مخفيات

 20- عليم : فتوحات قلبيه

 21- غفور : بخشش معاصى

 22- فتاح : رفع حجب

 23- قدوس : پاك شدن باطن از رذائل

 24- كريم : روزى فراوان

 25- لطيف : كفايت مهمات

 26- مصور : براى فرزند دار شدن

 27- نافع : توانگرى

 28- وكيل : توكل قلبى

 29- هادى : پيدا شدن استاد و راهنما

 

 6- سبحان ربى العظيم و بحمده

 چون اين آيه ((فسبح باسم ربك العظيم: تسبيح گو به اسم پروردگار عظيمت)) (واقعه:96) نازل شد، پيامبر(ص) فرمود: آن را در ركوع قرار بدهيد. در حديث صلوة معراج آمده است كه خداوند به پيامبر فرمود: به عرشم نگاه كن. پيامبر(ص) گويد: پس من نگاه كردم، عظمتى مشاهده كردم كه به خاطر آن روحم پرواز كرد، و بيهوش افتادم.

 پس الهام بر من شد، گفتم: ((سبحان ربى العظيم و بحمده)) اين ذكر را در رابطه با عظمت آن چه ديده بودم، گفتم: چون اين را گفتم، حالت غش و بى هوشى از من برطرف شد. هفت بار اين ذكر را تكرار كردم، پس به خود آمدم، همان گونه كه از پيش بود.

 

 7- ملكوت

 امام صادق(ع) فرمود: هر كس بگويد: ((لا اله الا الله)) وارد ملكوت آسمان نمى‏شود مگر قولش را با عمل صالح تتميم كند. عمل متم و مكمل قول است. وارد ملكوت و باطن عالم نمى‏شود كسى كه عمل با قولش ناقص باشد. ملكوت يعنى باطن ((فسبحان الذى بيده ملكوت كل شئى)) (يس:83): منزه است خدائى كه به دستش ملكوت هر چيزى است. ملك يعنى ظاهر ((تبارك الذى بيده الملك)) (ملك:1): خجسته باد آن كه به دستش پادشاهى است. خداوند ملكوت را با سبحان و ملك را با تبارك آورده است. در سوره اعراف آيه 185 مى‏فرمايد: ((اولم ينظروا فى ملكوت السموات والارض: چرا به ملكوت آسمانها و زمين نمى‏نگريد.)) اين جا لسان تشويق است كه چرا سرى به باطن عالم نمى‏زنيد و نگاه نمى‏كنيد؛ در واقع دعوت مى‏كند.

 

 8- عطاى خاص الخاص

 عالم ربانى شيخ محمد حسين اصفهانى برادر آقا نجفى اصفهانى (م1332) بود كه همراه هم در عراق مشغول درس و تهذيب اخلاق (1266-1308) بودند. در سامراء در سرداب مقدس آقا نجفى در مكاشفه‏اى به او امر مى‏شود به ايران برود و برادرش شيخ محمد حسين براى كامل كردن مقامات معنوى در عراق بماند. شيخ محمد حسين پس از تلمذ نزد ميرزاى شيرازى و ميرزا حبيب الله رشتى با بارى از علوم وارد اصفهان مى‏شود. با مرجعيت و متصدى حكومت شرعيه و منبر، شروع به علم، اخلاق و تكميل علوم مى‏كند. مى‏بيند ناقص است پس دست از جميع رياست خود برداشت و درب خانه را بست و از اصفهان خارج شد و به تهذيب نفس پرداخت.

موقع وفاتش اين شعر را مى‏خواند:

آنكه دائم هوس سوختن ما مى‏كرد *** كاش مى‏آمد و از دور تماشا مى‏كرد

 او در سن 42 سالگى در اول محرم سال 1308 وفات يافت. تفسيرى دو جلدى به نام ((مجد البيان)) از او به يادگار مانده است. شنيدم كه مرحوم عارف كامل سيد على آقا قاضى تفسيرش را تعريف مى‏كردند. بعد از وفاتش در سامراء كسى در عالم رويا خدمت پيامبر مى‏رسد و بعد از كلماتى مى‏پرسد: اى رسول خدا آيا شيخ مرتضى انصارى نجات پيدا كرد؟ فرمود: به شفاعت ما نجات پيدا كرد. بعد سئوال كرد آيا شيخ محمد باقر اصفهانى (پدر شيخ محمد حسين) نجات پيدا كرد؟ فرمود: به محبت ما نجات پيدا كرد. سئوال كرد: شيخ محمد حسين نجات پيدا كرد؟ فرمود: بر خداى وارد شد و هر چه خواست خدا به او داد.

 

 9- ارتباط اسماء تلفيقى

 تلفيق يعنى به هم پيوند دادن، با هم جور كردن و ترتيب دادن است. در قرآن بسيار ديده مى‏شود كه اسماء الهى تلفيقى آمده است: مثلاً غفور با رحيم 72 مرتبه تكرار شده است. تمام تلفيقى‏ها داراى جدول و ربط و مناسبت خاص خودش را دارد. مثلاً اسم الله ((رحيم)) اين طور مى‏توان از تلفيقى‏ها استخراج و توصيف كرد كه خداوند چون مربى است (رب رحيم) و مى‏آمرزد (غفور رحيم)، و توبه‏پذير است (تواب رحيم) و به همه رؤوف است (رؤوف رحيم)، و محبت به بندگان دارد (رحيم ودود) پس رحيميت او با بسيارى از اسماء پيوند مى‏خورد.

 و در مثل اسم ((عزيز)) به دو معنى آمده است: 1- توانا و قوى، 2- ارجمند و شريف.

 استعمال اين اسم اگر با ذوانتقام بيايد (عزيز ذوانتقام) به معنى خداى قوى گيرنده انتقام از ظالمان است. اگر با حميد بيايد (عزيز حميد) به معنى خداوند شريف و در خور ستايش و حمد است. در قرآن ((عزيز حكيم، عزيز رحيم، عزيز عليم، عزيز غفور، عزيز وهاب، عزيز جبار، عزيز مقتدر)) آمده كه هر تلفيقى به جدول خودش بايد معنى كرد و ذاكر اسماء تلفيقى با در نظر گرفتن دو اسم براى حاجت و آثارش، آنها را بگويد.

 

 10- تمثيلاتى درباره مرگ مؤمن

 براى مرگ مى‏توان به تشبيهات و تمثيلاتى متمسك شد تا به اندازه فهم، افراد آن را بيابند.

 1- امام زين العابدين(ع) فرمود: مرگ براى شخص مؤمن هم چون دور افكندن لباس چركين و برداشتن بندها و زنجيرها و تبديل آنها به خوشبوترين لباس و راحت‏ترين مركب و بى ترس‏ترين خانه هاست.

 2- امام كاظم(ع) فرمود: مرگ مانند دستگاه تصفيه است، كه مؤمنان را از گناه پاك مى‏كند، به طورى كه آخرين دردى، كه آن را تحمّل مى‏كنند، كفّاره آخرين گناهى است كه در آنها باقى مانده بود.

 3- امام هادى(ع) فرمود: مرگ براى انسان مؤمن همانند رفتن به حمام و تطهير چرك و كثافت و آفات است، كه او را از گناه شستشو و تطهير مى‏كنند.

 4- امام حسين(ع) فرمود: مرگ چيزى نيست مگر پلى كه شما را از سختيها و دشواريها به بهشت پهناور و نعمتهاى دائمى عبور مى‏دهد؛ پس كدام يك از شما دوست ندارد كه از زندان به قصر منتقل شود؟

 5- اميرالمؤمنين(ع) فرمود: شيعه‏اى كه دوست صميمى ماست مرگ براى او يعنى خارج شدن روح از بدنش، مانند نوشيدن آب گوارا و سرد در يك روز تابستان كه موجب خنكى دل و جگر مى‏شود.

 6- امام صادق(ع) فرمود: مرگ براى مؤمن مانند خوش‏بوترين عطر است كه استشمام مى‏كند و در نتيجه به سبب بوى خوش آن به خواب مى‏رود و همه دردها و رنجها از او برطرف مى‏شود.

 

 11- زندان بلا

 زندان بلايت را،صد باره چه ايوبم *** من يوسف حسنت را همواره چه يعقوبم

 من عاشق ديدارم من طالب مطلوبم *** در دام تو محبوسم در دست تو مغلوبم

                                           

12- فرق بين دو ولى؟

 عاشق دل سوخته ابى عبدالله الحسين(ع) مرحوم كربلائى احمد تهرانى (م1379) فرمودند: يكى از اولياى الهى را ديده بودم، آميرزا تقى خان، كه بى نظير بود. در عالم معنى او را ديدم كه از فرط عظمت همانند خورشيدى درخشندگى داشت و بر اهل زمين مى‏تابيد. وقتى قاصدى از طرف حضرت صاحب الامر او را دعوت براى تشرف كردند، پا برهنه دنبال پيك حضرت راه افتاد و حتى دست و صورتش را هم نشست. اما وقتى قاصد حضرت صاحب الامر براى تشرف، نزد شيخ رجبعلى خياط آمده بود، او براى آن كه شرط ادب را به جاى آورد، رفت درون خانه تا لباسهايش را عوض كرده و عباى تازه‏اى بپوشد. وقتى آمد ديد قاصد امام رفته است. همان جا حضرت به وى فهمانده بود كه ما تو را همان گونه كه بودى مى‏خواستيم.

 

 13- عارف

 عارف از نظر ظاهرى با خلق است، اما قلبش باخداست. عارف امين ودايع الهى و دليل رحمتش بر خلق است.

 عارف بى نياز از مردم و از مقاصد دنيوى است؛ و مونسى غير خدا ندارد. نطق و اشاره و نفس كشيدنش فقط براى خداست. عارف در بوستانهاى قدس الهى در حال تردد است و از لطايف فضلش خوشه چينى مى‏كند و استفاده مى‏برد.

 

 14- تسبيحات اربعه با تربت

 امام رضا(ع) فرمود: هر كس تسبيح تربت امام حسين(ع) را بگرداند و بگويد: ((سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اكبر)) با هر دانه حق تعالى از براى او شش هزار حسنه بنويسد و شش هزار گناهش را محو كند و شش هزار مرتبه درجه‏اش بلند شود و شش هزار شفاعت براى او بنويسد.

 سلام دادن بر امام حسين از دور:

 امام صادق(ع) به سدير فرمود: آيا نمى‏دانى كه حق تعالى را دو هزار فرشته (هزار هزار فرشته) مى‏باشد كه ژوليده مو غبارآلود بر امام حسين مى‏گريند و زيارت مى‏كنند و سست نمى‏شوند؛ چه مى‏شود تو را اى سدير! كه زيارت قبر امام حسين كنى در هر جمعه پنج مرتبه و در هر روزى يك مرتبه. عرض كرد: فدايت شوم بين ما و كربلا فرسخهاى بسيار است! فرمود: به بالاى بام خانه ات برو، پس نظر كن به جانب راست و چپ، و بلند كن سر خود را به سوى آسمان به جانب قبر آن حضرت را و بگو: ((السلام عليك يا اباعبدالله السلام عليك و رحمة الله و بركاته)) پس براى زيارتى تو يك حج و عمره نوشته مى‏شود. يونس بن ظبيعان به امام صادق (ع) عرض كرد: فدايت شوم من بسيار شود كه امام حسين(ع) را ياد كنم پس در آن وقت چه بگويم. فرمود سه مرتبه بگو: ((صلى الله عليك يا ابا عبدالله)) كه اين سلام به آن حضرت از نزديك و دور مى رسد.

 

 15- وحدت در كثرت

 عارف كثرت را در وحدت و وحدت را در كثرت مشاهده مى‏كند. يعنى حق تعالى را با آينه‏ها و آينه‏ها را با وجه حق تعالى مى‏بيند. و در تمام مراتب هستى با مشاهده يكى از آن دو از ديگرى محجوب نشود. پس حق تعالى را در آينه‏هاى مظاهر وجودى او مشاهده كند به گونه‏اى كه شخص مشاهده كننده با ديدن آينه، از مشاهده حق تعالى و با مشاهده حق از ديدن آينه‏ها غافل نشود. موحد حقيقى كسى است كه بين وحدت و كثرت جمع كرده باشد و به مقام ((فرق بعد از جمع)) كه بالاتر از همه مقام هاست نائل شود. مقصود از وحدت، وحدت حقيقت وجود است و مقصود از كثرت، كثرت مظاهر است. پس به همراه اسماء و صفات مظاهر را براى حق ثابت بدانيم، حق را به همراه خلق و خلق را به همراه حق مشاهده كنيم. يكى ظاهر و يكى مظهر، ظاهر و مظهر هم اوست.

 

 16- افتاد

 به دام زلف تو تنها نه من گرفتارم *** در اين كمند بلا، همچو من، هزار افتاد

 دگر نه پاى طلب دارم و نه دست سبب *** كه آن بماند ز رفتار و اين ز كار افتاد

 

17- ابجد (251-260) دعاى جوشن كبير

 (( رب البيت الحرام:925 )) ، (( رب الشهر الحرام:1018 )) ، (( رب البلد الحرام:549 )) ، (( رب الركن و المقام:721 )) ، (( رب المشعر الحرام:1123 )) ، (( رب المسجد الحرام:620 )) ، (( رب الحل و الحرام:557 )) ، (( رب النور و الظلام:1398 )) ، (( رب التحية و السلام:824 )) ، (( رب القدرة فى الانام:755 ))

 

 18- خطبه‏اى در وصف غدير

 اميرالمؤمنين(ع) در خطبه‏اى فرمود: بدانيد كه در مانند اين عيد (غدير) نيكى كردن در اين روز دارائى ثمر مى‏دهد و بر عمر افزوده مى‏شود. عطوفت كردن به يكديگر موجب رحمت خداست. به برادران و عيال خودتان از فضل خدائى بخشش كنيد، و به آن چه در استطاعت داريد احسان نمائيد. در بين خودتان خوش رويى ظاهر سازيد و در ملاقات مسرور باشيد. خداى را بر آن چه به شما عنايت كرده سپاسگزار باشيد و بر اهل وطن خودتان بيشتر توجه نمائيد. از آن چه در استطاعت شماست با ضعيفان مساوات كنيد، زيرا يك درهم بخشش در اين روز دويست هزار درهم به شمار آيد، و افزونى آن از جانب خداست. روزه اين روز را خدا مستحب كرده، و تعظيم آن را مورد كفايت قرار داده است تا حدى كه اگر بنده‏اى از ابتداى دنيا تا انقضاى آن، روزها روزه دار و شبها شب زنده دار باشد، چون بنده مخلص در روزه‏اش با اخلاص باشد ايام دنيا براى كفايت آن كوتاه خواهد بود. (يعنى روزه اين روز برابر عمر دنياست.) هر كس در شب روز عيد مؤمنى را افطار دهد، مثل اين است كه صد هزار پيامبر و صديق و شهيد را افطار داده است. اگر كسى عده‏اى از مؤمنين و مؤمنات را تكفل كند، من در نزد خداى تعالى ضمانت امان او را از كفر و فقر مى‏نمايم. اگر در آن شب و يا روزش يا بعد از آن در چنان روزى بميرد در صورتى كه مرتكب گناه كبيره‏اى نشده باشد، اجر او با خداست. هر كس قرض به برادران بدهد و اعانت كند، من در نزد خدا ضامنم كه او را خدا نگه دارد و اگر بميرد از او در گذرد. وقتى يكديگر را ملاقات مى‏كنيد با زبانهاى خودتان با هم مصافحه كنيد و به نعمت در اين روز تهنيت بگوئيد. پس حاضرين به غائبين اين مطالب را برسانند كه پيامبر مرا امر كرد اينها را به شما برسانم.

 

 19- بى اسباب و فروتنى

 سبب و ابزار خود نوعاً دعوى اثبات وجود مجازى براى شخص مدعى بود. در عرفان نزد خدا بى آلتى و كمال فقر گوهر راستين است. ديدار شاهان بسيار نادر و در كاخ‏هاى عظيم نهانى، جلوى هر درى حاجبان مى‏گماشتند تا كسى وارد نشود. ليكن در اعياد و روزهاى خاص، شاهان با كوكبه در شهر مى‏گشتند و مردم از پنجره‏ها آنان را مى‏ديدند. پس وقتى جمال حقيقت بر دل بتابد اسباب ساقط گردد و وصول دست دهد. خود نمايى از طريق داشتن وسايل آيين تشرف به حضور پادشاه نيست آن جا عنايت مؤثر است نه وسيلت. زيرا وسيله سازى دليل بر وجود شخصيت و نوعى عرض هنر است. فروتنى در مقابل مؤثرتر است كه باصطلاح با فناء وصفى و فعلى مى‏توان به حضرت حق رسيد.

 

 20- مى و مستى

 مى و مستى در نزد اهل شرب و محفل شرابخواران جز عربده جويى و سر و صدا و ديوانگى و كلمات پوچ و تو خالى عنوانى ندارد. اما مى و مستى در اصطلاح اهل عرفان، آن حالت گرمى كه از قرب و انس به حق براى سالك حاصل مى‏گردد تعبير مى‏شود. كشش از طرف حق وقتى آيد، آتش عشق فراهم گردد، سالك عاشق از آن كشش و آتش، حالش دگرگون گردد و گرمى عجيبى در او ايجاد شود پس در آن حالات، تعلقات دنيوى از دلش مى‏رود، حرفهايى گويد كه ديگران نگويند، خوف و وحشت در آن حال ندارد، تكبر نمى‏ورزد، با عقل رياضى نمى‏نگرد و به عشق سخن مى‏گويد چرا كه شراب طهور چشيده نه شراب انگور كه بعد از ساعتى اثرش مى‏رود ولى آن در نفس باقى مى‏ماند.

 

 21- فرهاد صفت

 روى شيرين صفتان در نظر آراست مرا *** ريخت طرح هوس اندر سر و فرهادم كرد

 بس كه فرهاد صفت ناله و فرياد زدم *** بيستون ناله و فرياد ز فريادم كرد

 

22- تقوى

 متقيان سه دسته‏اند: خرد، ميانه و بزرگ.

 متقى كوچك آن است كه توحيد خود را به شرك، اخلاص خود را به نفاق و تعبد خود را به بدعت نيالايد. متقى متوسط آن است كه خدمت را به ريا و حال را به تصنع و قوت خود را به شبهت نيالايد. متقى بزرگ آن است كه نعمت به شكايت نيالايد و جرم خود را به حجت نيارايد و از ديدن منت نياسايد.

 

 23- جود و گدا

جود نيازمند گداست مانند زيبارويان كه طالب آئينه صاف هستند. روى احسان از گدايان نمايان مى‏گردد. بينوايان سبب مى‏شوند تا كريمان سنجيده شوند. پس بينوايان آينه جود هستند، بهوش باش، بر روى اين آينه دم مزنيد تا تيره و تار شود كنايه از اين كه با منت نهادن هنگام سخاوت آينه كرم تيره مى‏شود. بعضى بخشنده‏اند تا گدايى بيايد و چيزى بدهند. بعضى بخشنده‏اند خودش نيازمند پديد آورد و دنبال فيض رسانى مى‏باشد.

 پس گدايان آئينه جود حق اند *** و آنكه با حق اند، جود مطلق اند

 آرى آن فقيرى كه از خود فانى به حق باقى هستند، جود مطلق اند.

 

 24- دعا در حق ديگران

 1- امام صادق(ع) فرمود: هر كه چهل مؤمن را مقدم دارد، و از براى ايشان دعا كند، و بعد از آن براى خود دعا كند دعايش مستجاب مى‏گردد.

 2- پيامبر(ص) فرمود: هيچ دعايى زودتر مستجاب نمى‏شود از دعاى غايبى براى غايبى.

 3- امام باقر(ع) فرمود: نزديكترين دعاها به اجابت، دعاى مؤمنى است كه از براى برادر مؤمن خود غايبانه دعا كند، پس ملكى موكل است به دعاى او، كه مى‏گويد: آمين و از براى تو خدا دو برابر آنچه از براى برادر خود دعا كردى عطا مى‏فرمايد.

 4- امام صادق(ع) فرمود: دعا از براى برادر مؤمن خود، غايبانه كردن، باعث زيادتى روزى مى‏شود و بلاها را دفع مى‏كند.

 5- حضرت موسى بن جعفر(ع) فرمود: هر كه براى برادر مؤمن خود غايبانه (پشت سرش) دعا كند از عرش او را ندا كنند، كه از براى تو صد هزار برابر است از آن چه براى او دعا كردى.

 6- پيامبر(ص) فرمود: بنده‏اى را به طرف جهنم مى‏برند، در آن حال مؤمنان و مؤمنات گويند: پروردگارا! اين بنده در دنيا براى ما دعا مى‏كرد، ما را در حق او شفاعت بده.  پس خداوند شفاعت ايشان را قبول و بنده دعاگو به خاطر ايشان نجات يابد.

 

 25- بخت ياورى

 آن به كه نشنوم سخن اين و آن به گوش *** وز چاكران حلقه پير مغان شوم

 شايد بدين سبب كندم بخت ياورى *** در بزم دوست محرم راز نهان شوم

 

 26- رخ و زلف

 هر چيزى كه در عالم امكانى ظاهر است همانند عكسى است كه از آفتاب عالم علوى بر ممكنات نقش پيدا كرده است؛ و هر چيزى به جاى خودش نيكو و مناسب است. تجلى خداوند گاهى به صورت جمال است مانند لطيف و رؤوف، تواب، محيى و هادى و وهاب و...و گاهى به صورت جلال است مانند مانع و قابض و قهار و مميت و مضل و ضار. از تجلى جمالى به ((رخ)) تعبير مى‏كنند كه رخ مه رويان از ظهور جمالى است. از تجلى جلالى به ((زلف)) تعبير مى‏كنند كه زلف پريشان و تيرگى و ظلمت از ظهور جلالى است.

 تجلى گه جمال و گه جلالست *** رخ و زلف آن معانى را مثالست

 صفات حق تعالى لطف و قهر است *** رخ و زلف بتان را زان دو بهراست

 

 27- خواهم كرد

 سالها در ره عشق تو قدم خواهم زد *** عمرها نام تو را ورد زبان خواهم كرد

 مهر روى تو دگر جاى به دل خواهم داد *** غم عشق تو دگر مونس جان خواهم كرد

 

 28- ابجد (271-280) دعاى جوشن كبير

 (( عماد من لا عماد له:386 )) ، (( سند من لا سند له:384 )) ، (( ذخر من لا ذخر له:3156 )) ، (( حرز من لا حرز له:586 )) ، (( غياث من لا غياث له:3178 )) ، (( فخر من لا فخر له:1916 )) ، (( عز من لا عز له:310 )) ، (( معين من لا معين له:496 )) ، (( انيس من لا انيس له:398 )) ، (( امان من لا امان له:340 )).

 

 29- تجليات وجودى

تجليات عبارتند از مظاهرى كه در هر مظهرى حق در آن منطوى است. تجليات وجودى همان مظاهر جمال و كمال است كه بر عالم آيد و آن سه قسم است:

1- تجليات ذاتى كه حق از خودش براى خودش مجرد از هر مظهر و صورت و صفت و اسم و رسمى منزه است و آن عالم احديت است و به عالم سر الاسرار و غيب الغيوب تعبير مى‏كنند.

2- تجليات صفاتى، عبارت از تعينات حق از نفس خودش در مظاهر كمالات كه اسماء حق باشند و آن عالم وحدت است كه از كمون اسرار غيب مطلق به اعيان آشكار مى‏شوند و محل تجليات صفات حق است.

3- تجليات افعالى، عبارت از تعينات حق كه در مظاهر اعيان خارجى از شكل و نوع و شخص و حسى و معنوى متجلى مى‏شود و آن را عالم وحدانيه گويند.

در مجموع، حق را وجودى حقيقى است در ذات خويش، و وجودى است اضافى كه در اعيان ممكنات ظاهر مى‏شود و اين وجود اضافى را مى‏شود به سايه‏اى تشبيه كرد كه بر كل ممكنات و موجودات كشيده شده است.

 

 30- عجب

 عجب مدار كه شب تا به صبح بيدارم *** عجب بود كه درآيد به چشم عاشق خواب

 بيا و اين من و ما را تو از ميان بردار *** كه غير اين من و ما نيست در ميانه حجاب

 

  31- ابجد (201-210) دعاى جوشن كبير

 ((على:110)) ، ((وفى:96)) ، ((غنى:1060)) ، ((ملى:80)) ، ((حفى:98)) ، ((رضى:1010)) ، ((زكى:37)) ، ((بدى:16)) ، ((قوى:116)) ، ((ولى:46)).

 

 32- فضيلت سوره طور

امام باقر(ع) و امام صادق(ع) فرمودند: هر كه سوره طور را بخواند حق تعالى خير دنيا و آخرت را براى او جمع نمايد.

اين سوره 49 آيه و 312 كلمه و 1500 حرف دارد.

 

 33- لياذ

 لياذ با حق زيستن و به وى پيوستن است. چون هيبت با محبت بياميزد آن لياذ بود و اين مقام متصلان است و نشانه‏اش اين است كه: اسباب در توكل سالك گم شوندو كم گردند؛ و علايق در يقين وى مستهلك شوند؛ و چاره جويى و حيله در ثقت وى فانى شوند. چون چنين شود، از مردم بى نياز شود و از خلق وحشت نكند و آرزوى مرگ كند. به خاطر استهلاك از تدبير خود رها شود و بى نياز از تميز خود گردد و فراغت از مؤنت خود شود. به خاطر نداشتن مكر و چاره جوئى، با مقربان و نفس عارفان و علم عالمان ربانى وقت را مى‏گذراند و فيض مى‏گيرد.

 

 34- گواه عشق

 شوريدگان عشق، برابر نمى‏كنند *** با صد هزار افسر شاهى كلاه عشق

 اى شيخ! روى زرد و لب خشك و چشم تر *** در شرع ما بود به حقيقت گواه عشق

 

35- فضيلت سوره اسراء

 امام صادق(ع) فرمود: هر كه سوره بنى اسرائيل (سوره اسراء) را در هر شب جمعه بخواند نميرد تا قائم آل محمد(ص) را در يابد و از اصحاب او شود. اين سوره 111 آيه و 1533 كلمه و 6460 حرف دارد.

 

 36- ظهور واحد

 واحد در ذات بى نياز است و همه اعداد به او نياز دارند. وجود مطلق حق در حكم واحد است كه همه موجودات در تحقق به او نيازمندند. وجود موجودات براى كمال، احتياج مبرم به يك دارند تا تكثر پيدا كنند و هر وجودى به اندازه ظرفيت خود عددى مى‏گيرد.واحد در هر مرتبه از مراتب اعداد ظهور خاصى و خاصيت و فايده‏اى دارد كه در همه تفضيلات مرتبه واحد است. پس همه موجودات با تغايرى كه دارند تفاصيل وجود واحد حق است. البته واحد حقى را نه مثلى و نه جزئى باشد، و آن چه ظهور از واحد مى‏آيد به اعداد نا متناهى و مركبات خارجى مى‏شود ولى بت همه كثرات از واحديش خارج نمى‏گردد و باقى مى‏ماند. در واقع مبدأ آثار و احكام واحد حقيقى است كه به هر ماهيتى جلوه خاص دارد كه به ديگرى ندارد.

 

 37- زمزمه فرهاد

 من اگر رندم و بد نام، برو خرده مگير *** زآنكه هر خوب و بدى از ادب استاد است

 دامن دشت گر از ناله مجنون خالى است *** كمر كوه پر از زمزمه فرهاد است

 

38- ابجد (181-190) دعاى جوشن كبير

 ((من لا يرجى الا فضله:1291)) ، ((من لا يسئل الا عفوه:415)) ، ((من لا ينظر الا بره:1520)) ، ((من لا يخاف الا عدله:953)) ، ((من لا يدوم الا ملكه:308)) ، ((من لا سلطان الا سلطانه:458)) ، ((من وسعت كل شئى رحمته:1639)) ، ((من سبقت رحمته غضبه:3112)) ، ((من احاط بكل شئى علمه:526)) ، ((من ليس احد مثله:778)).

 

 39- اعيان ثابته و اعيان ممكنه

 اعيان جميع اشياء موجود، در خارج بيش از وجود خارجى، در علم حق بوده‏اند و آن صور علميه اشياء را اعيان ثابته مى‏خوانند. پس هر عينى از اعيان به اقتضاى ذاتى و قابليت، به تجلى وجود حق به صورت آن اعيان در وجود خارجى به همان صورت پديدار شد. اعيان ثابته صور اسماء الهيه‏اند كه وجود محض و در مقام احديت بودند و از تجلى حق در واحديت از ناحيه تجلى اسمائى متحقق شده‏اند و اثر و ظهور وجود مطلق اند. حقايق و موجودات عينى، ظل و سايه و صورت و ظهور و فرع اعيان ثابته‏اند. در احاديث از نمود (عين ثابت تعين و رنگ) تعبير به طينت شده است. طين در فلسفه به هيولاى اولى تعبير شود. آنچه در صورت اعيان خارجيه ديده مى‏شود نيست مگر حقيقتى واحد كه به واسطه تلبس و و شؤون و صفات متكثر و متعدد مى‏نمايد. جامى گفت:

 تا چند حديث جسم و ابعاد و جهات *** تا كى سخن معدن و حيوان و نبات

 يك ذات فقط بود محقق نه ذوات *** اين كثرت وهمى ز شؤون است و صفات

 پس اعيان ثابته در مرتبه واحديت كه منشأ كثرات و اسماء است از يكديگر جدا گشته‏اند. جامى گويد:

 اعيان همه شيشه‏هاى گوناگون بود *** كافتاد در آن پرتو خورشيد وجود

 هر شيشه كه سرخ بود يا زرد و كبود *** خورشيد در او به آنچه او بود، نمود

 

 40- فضيلت سوره نجم

 امام صادق(ع) فرمود: هر كه سوره نجم را در هر شب يا در هر روز بخواند:

 1- در ميان مردم به خير و نام نيك زندگى نمايد.

 2- گناهانش آمرزيده شود.

 3- محبوب دل‏هاى مردم گردد.

 

 41- مظهريت راستى مجنون

گويند: ليلى به مجنون گفت: گوش تو را مى‏گيرم و دور شهر مى‏چرخانمت! مجنون گفت: اگر تو مى‏كشى برو تا برويم. ليلى يك سيلى به گوش مجنون نواخت. مجنون آن طرف صورتش را جلو آورد و گفت: جانم به فدايت! يكى ديگر هم بزن كه قبلى خيلى مزه داشت. مجنون چون خودش را وقف ليلى كرده بود، دردى احساس نمى‏كرد و بى آبرويى را نمى‏فهميد؛ تنها چيزى كه مى‏ديد ليلى بود و راستى او در محبت مظهريت پيدا مى‏كرد.

 

 42- طلب

 طلب جستن و كوشيدن است؛ و طلب ثواب از طلب بهشت است؛ شفاعت و عفو و خوشندى اين از طلب مجتهدان است. اما طلب حق تعالى كارى عظيم است و خلق آن را به سستى مى‏نگرد، و آن ترك دنيا و آخرت است. همه چيز پيش جويند و پس يابند؛ و حق تعالى را پيش ياوند و پس جويند.

 

 43- مفردون

 پيامبر(ص) فرمود: ((سير كنيد كه مفردون پيشى گرفتند. مردم گفتند: اى رسول خدا! مفردون كيانند؟ فرمود: مهيرون (يعنى متحيرين) آنان كه در ذكر و ياد خداى  عزوجل سر گشته‏اند، ياد خدا، بارهاى گران را از ايشان بر مى‏دارد، از اين روى روز قيامت سبك بال خواهند بود.))  مفرد به كسر راء كسى است كه با قوت توحيد حق تعالى را از غير، تنها و جدا ساخته است و مفرد به فتح راء كسى است كه حق تعالى او را با جذب به سوى خود، تنها و جدا ساخته است، روايت به هر دو صورت نقل شده است. در بعضى نسخه‏ها مفرد با تشديد راء آمده است. در كتاب صحيح مسلم كتاب الذكر آمده است، كه پيامبر در طريق مكه مى‏رفتند پس بر كوهى كه اسمش ((جمدان)) بود عبور كردند و فرمود: سير كنيد اين جمدان (بى حركت، بى جنبش) است، پيشى گرفتند مفردون. عرض كردند: مفردون كيانند؟ فرمود: مردان و زنانى كه ياد خدا زياد مى‏كنند. ((الذاكرون الله كثيراً و الذاكرات))

 

 44- دل ديوانه

 محرم راز خدايى، دل ديوانه ماست *** مخزن گنج نهان، سينه ويرانه ماست

 برو اى زاهد افسرده، كه در محفل دوست *** ما چو شمعيم و خلايق همه پروانه ماست

 

45- ابجد (211-220) دعاى جوشن كبير

 ((من اظهر الجميل:1310)) ، ((من ستر القبيح:901)) ، ((من لم يوأخذ بالجريرة:1928)) ، ((من لم يهتك الستر:1286)) ، ((عظيم العفو:1207)) ، ((حسن التجاوز:566)) ، ((واسع المغفرة:1493)) ، ((باسط اليدين بالرحمة:463)) ، ((صاحب كل نجوى:220)) ، ((منتهى كل شكوى:891)).

 

 46- فضائل سوره جحد(كافرون)

 1- پيامبر(ص) فرمود: هر كه سوره كافرون را بخواند، چنان باشد كه ربع (يك چهارم) قرآن را خوانده باشد.

 2- پيامبر به كسى كه اين سوره را مى‏خواند، فرمود: او از شرك برى شود و در روايتى آمده، كه گناهانش آمرزيده شده است.

 3- پيامبر(ص) به نوفل بن معاوية اشجعى فرمود: هرگاه در رختخواب براى خوابيدن قرار گرفتى، اين سوره را بخوان، چون قرائت كردى از شرك برى مى‏شوى.

 

 47- آثار وضعى شادى دل افسرده

 اميرالمؤمنين(ع) به كميل بن زياد نخعى فرمود: خانواده‏ات را سفارش كن در روز پى مكارم اخلاق حميده باشند، و شب در رفع نيازمندان بكوشند. به آن خدائى كه همه صداها را مى‏شنود، هر كه دل افسرده‏اى را شاد كند خداوند مددكارى براى او مى‏آفريند، كه هر گاه گرفتارى برايش پيش آيد، همانند سيل به طرف گرفتارى هجوم برده و آن را دور مى‏سازد، چنان كه شتربان شتران بيگانه را ميراند و دور مى‏كند.

 

 48- ابجد (171-180) دعاى جوشن كبير

 ((من هو فى ملكه مقيم:476)) ، ((من هو فى سلطانه قديم:500)) ، ((من هو فى جلاله عظيم:1280)) ، ((من هو على عباده رحيم:551)) ، ((من هو بكل شئى عليم:613)) ، ((من هو بمن عصاه حليم:447)) ، ((من هو بمن رجاه كريم:672)) ، ((من هو فى صنعه حكيم:484)) ، ((من هو فى حكمته لطيف:793)) ، ((من هو فى لطفه قديم:469)).

 

 49- مقرر اهل رياضت

 شارح خطبة البيان محمد دهدار شيرازى (م1016) چنين نوشت: پوشيده نخواهد بود كه مقرر اهل رياضت است، كه تا حضرت اميرالمؤمنين را در خواب يا در غيبت يا در واقعه نبينند، ايشان را فتح نمى‏شود. اين لا شئى (هيچى) از سيد محمد لار شنيدم كه گفت: در وقتى كه مرا شيخ به خلوت نشاند، مدتى فتح نشد، تا در واقعه ديدم كه حضرت اميرالمؤمنين(ع)آمدند و نئى از طلا در دست، يك سر آن را بر سينه من بالاى دل نهادند و دهان مبارك خود بر سر ديگر نهاده، چند نفس دميدند، پس مرا آغاز فتح شد. واز سيد محمد سر مست شنيدم كه گفت: مرا مدتى فتح نمى‏شد. شبى اميرالمؤمنين على(ع) را در خواب يا در واقعه ديدم، به بدنى در كمال بزرگى و قامتى در غايت بلندى كه سر، بالا بايد كرد كه روى مبارك آن حضرت را ديد، آن گاه مرا بنياد فتح شد.

 

 50- لجا

 لجا باز پناهيدن است به يك جا. خداوند در سوره توبه آيه 118 فرمود: (( و دانستند كه از غضب خدا جز او ملجأ و پناهى نيست.)) لجاى زبان، اعتذار و لجاى دل، افتقار و لجاى جان، اضطرار است. لجا خود را به وى سپردن است، توكل كار به وى سپردن است. متوكل به عطا آرام گيرد و خداوند لجا، به وى آرام گيرد در راه لجا حجاب نيست. هر لجا كه لجا نيست حقيقت را مايه نيست. لجا پيرايه پيوستگان و مايه دست گرفتگان و حلقه در حق است به دست جويندگان.

 

 51- نغمه‏ها تو را نفريبد

 كميل بن زياد از اصحاب خاص امام على(ع) گويد: شبى از مسجد كوفه با امام خارج شدم و به سمت منزلش روان گرديديم. يك چهارم شب گذشته بود. در راه از جلو خانه‏اى عبور كرديم، كه مردى قرآن مى‏خواند و اين آيت را تلاوت مى‏كرد: (امن هو قانت اناء الليل ساجداً و قائماً يحذر الآخره و يرجو رحمة ربه) (زمر:9) چون صداى او خوش و دل نواز بود، كميل به صدايش گوش مى‏داد و به حال او غبطه مى‏خورد. امام فرمود: اى كميل نغمه‏هاى اين (طنطنة) مرد تو را نفريبد كه او اهل جهنم است؛ بعد تو را آگاه خواهم ساخت. بعد از اتمام جنگ نهروان، امام با نوك شمشير، سرهاى كشته‏گان را جا به جا مى‏كرد پس به سرى مى‏رسد و آيه فوق را تلاوت مى‏كند؛ كميل فهميد اين همان قارى قرآن آن شب است كه جذب صدايش شده بود؛ و امام فرموده بود او اهل جهنم است. پس كميل پاهاى امام را بوسيد و طلب آمرزش از خدا مى‏نمود.

 

 52- همرهى خضر

 دست ز هستى بشوى، تا شودت روى دوست *** جلوه گر از شش جهت، گر چه ندارد جهات

 همرهى خضر كن در ظلمات فنا *** ور نه به خود كى رسى، در سر آب حيات

 سر به ارادت بنه در قدم رهروى *** كز سخن دلكشش حل شودت مشكلات

 

53- ابجد (191-200) دعاى جوشن كبير

 ((فارج الهم:360)) ، ((كاشف الغم:1472)) ، ((غافر الذنب:2064)) ، ((قابل التوب:572)) ، ((خالق الخلق:1492)) ، ((صادق الوعد:306)) ، ((موفى العهد:246)) ، ((عالم السر:432)) ، ((فالق الحب:252)) ، ((رازق الانام:431)).

 

 54- اختيار تام

 آن كه گويد: مركبم تن و روحم سواره است و اختيار تام دارم و اين سبب شد كه تكليف بر عهده‏ام باشد!

 چنين عقيده از تو هم استقلالى پيدا شده است، مانند آتش پرست كه دو مبدء قائل است: فاعل خير (يزدان) فاعل شر (اهرمن) در حالى كه اين چنين نيست، جوابش اين است: اگر اختيار تام دارد، پس چرا تصميم بسيار كارها مى‏گيرد و به آن نمى‏رسد. چه طور از عدم آمده و هيچ اختيارى نداشته، حالا اين همه اختيارات دارد. اگر اختيار تام دارد پس بعد از سرورها چرا غم‏ها مى‏آيد، با اينكه غم و سرور مناسبتى ندارند. همه خواهان كمال لذات، و اميد بدان دارند، اما هيچ كس به كمال اميد جاودانى نرسيد. چرا مناصب دنيوى و مال‏ها باقى نمى‏ماند و صاحبان اينها زوال پذيرند. بله يك مقدار خداوند اختيار اعتبارى و مجازى داده، پس پاى از حد فراتر مى‏نهد و ادعاى اختيار تام مى‏كند. نسبت دادن همه افعال به خود مجازى و اعتبارى است؛ قبل از آمدن به دنيافعلى نبود، حالا براى ظهور اسماء، خداوند نمودى داده است. و حكمتها جارى است و، در ظروف مستعده فيوضات بخشيده شده، و اين كرامتى به انسان است. بنده متناهى و موزون و عاجز را نباشد در ساحت كبريايى خويش را مستقل و مختار مطلق بداند، كه خلاف ادب بندگى است.

 

 55- منازل بشريت

 سائلى از شيخ ابوسعيد ابوالخير از شريعت و طريقت و حقيقت پرسيد:

 فرمود: اسامى منازل بشريت بود.

 شريعت: همه نفى و اثبات بر قالب بود.

 طريقت: همه محو كلى بود.

 حقيقت: همه حيرت بود.

 

 56- اساس سلوك

 در راه سلوك چهار چيز لازم و ضرورى است:

 1- استاد راه.

 2- مجاهده راه.

 3- رفيق راه.

 4- كتاب راه.

 

 57- احوال معنوى

 برخش علم و چوگان عبادت *** ز ميدان در ربا گوى سعادت

 ترا از بهر اين كار آفريدند *** اگر چه خلق بسيار آفريدند

 پدر چون علم و مادر هست اعمال *** بسان قرة العين است احوال

 

58- آثار فراگيرى علم

 اميرالمؤمنين(ع)فرمود: دانش را فرا گيريد، زيرا:

 1- آموختن آن حسنه است.

 2- مذاكره آن تسبيح است.

 3- جستجوى آن در حكم جهاد است.

 4- آموزش آن به كسى كه نمى‏داند، صدقه است.

 5- در حال وحشت انيس است.

 6- در تنهايى رفيق است.

 7- سلاحى عليه دشمنان است.

 

 59- تأثير هم نشينى با عوام

 مبادا هيچ با عامت سرو كار *** كه از فطرت شوى ناگه نگون سار

 تلف كردى بهرزه نازنين عمر *** نگوئى در چه كار است اين چنين عمر

 

60- تفرج صورت

 شمس تبريزى در يكى از سفرهاى خود به مردى از اهل دانش برخورد كرد و او به ((تفرج صورت)) مشغول بود.

 فرمود: هى! در چيستى؟ گفت: صور خوبان، چون آئينه است! حق را در آن آئينه مشاهده مى‏كنم! فرمود: اى ابله! حق را در آئينه آب و گل مى‏بينى، چرا در آئينه جان و دل نبينى و خود را نطلبى.

 

 61- هم نشينى با نيك بختان

 همنشينى با انسانهاى نيك بخت همانند كيمياست، آيا كيميايى همانند نگاه آنان يافت مى‏شود؟

 همنشينى مقبلان، چون كيمياست *** چون نظرشان كيميايى، خود كجاست؟

 خداوند در سوره كهف آيه 28 فرمود: ((واصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم بالغداوة و العشى يريدون وجهه:اى پيامبر(ص) با كسانى نشين كه بامدادان و شبانگاهان ما را خواندند و ذكر ما گويند.))

 مولانا در جاى ديگر مثنوى گويد:

 هر كه خواهد همنشينى با خدا *** گو نشين اندر حضور اولياء

 از حضور اولياء گر بگسلى *** تو هلاكى ز آنكه جزوى نه كلى

 از اين جهت گفته‏اند: ((سالك را هيچ شربتى بعد از توبه، سازگارتر از صحبت پاكان نيست.)) اگر انسان با موحدان و عارفان نشست و برخاست كرد، بدون ترديد افكارشان بر روح و روانشان تأثير مى‏گذارد و شخصيت انسان در همنشينى‏ها شكل مى‏گيرد.

 

 62- ابجد (221-230) دعاى جوشن كبير

 ((ذاالنعمة السابغه:1996)) ، ((ذاالرحمة الواسعة:1158)) ، ((ذاالمنة السابقه:1026)) ، ((ذاالحكمة البالغه:1874)) ، ((ذاالقدرة الكامله:1168)) ، ((ذاالحجة القاطعه:964)) ، ((ذاالكرامة الظاهرة:2140)) ، ((ذاالعزة الدائمه:904)) ، ((ذاالقوة المتينه:1378)) ، ((ذاالعظمة المنيعه:1953)).

 

 63- بى مراقبتى امام و مأموم

 آن يكى پرسيد: كه امامى در نماز چشم به موضع سجده نمى‏دارد، به چپ و راست مى‏نگرد، نماز او ناقص باشد؟ عارف فرمود: نماز هر دو ناقص باشد. گفت: من از نماز امام مى‏پرسم، تو هر دو را يكى دانى! فرمود: يكى امام است كه پراكنده مى‏نگرد و حضور را تشويش مى‏دهد، يكى مقتدى است كه چشم امام را موكل شده است، و مراقبت مى‏كند و جلوى خود را نمى‏نگرد.

 

 64- برو

 برو از گوشه نشينان خرابات بپرس *** لذت خلوت و خاموشى و تنهايى را

 برو اى عاقل و از ديده مجنون بنگر *** تا ببينى همه سو، جلوه ليلايى را

 

 65- ابجد (141-150) دعاى جوشن كبير

 ((ذاالجود و الاحسان:902)) ، ((ذاالفضل و الامتنان:2221)) ، ((ذاالامن والامان:952)) ، ((ذاالقدس و السبحان:1054)) ، ((ذاالحكمة و البيان:904)) ، ((ذاالرحمة و الرضوان:2079)) ، ((ذاالحجة و البرهان:1043)) ، ((ذاالعظمة و السلطان:1934)) ، ((ذاالرحمة و المستعان:1676)) ، ((ذاالعفو و الغفران:2256)).

 

 66- مانند جريمه دادن

 كسى از حضرت آيت الله بهجت پرسيد: نماز برايم مانند جريمه دادن است، چه كنم؟ فرمود: زياد بگوييد: ((و ربك الغنى ذو الرحمة))(انعام:42) عدد اين آيت 2305 مى‏باشد.

 

 67- دو تأويل

 عارف شبسترى فرمود:

 علوم دين ز اخلاق فرشته است *** نبايد در دلى كو سگ سرشت است

 علوم دينى از اخلاق فرشتگان است نبايد دل عالم دينى، دنبال صفات سگى يعنى حرص به دنيا باشد.

 حديث مصطفى آخر همين است *** نكو بشنو كه البته چنين است

 آنكه پيامبر(ص) در حديثى فرمود: در خانه‏اى كه سگ باشد فرشته داخل نمى‏شود، در معنى منظور همين است يعنى دلى كه در آن صفات سگى باشد، جاى نزول فرشتگان نخواهد بود.

 درون خانه‏اى چون هست صورت *** فرشته نايد اندر وى ضرورت

 از پيامبر(ص) حديث است: درون خانه‏اى كه عكس و نقوش باشد ملك در نيايد، در معنى منظور اين است: هر چه اشتغال دنيوى آورد و دل را مشغول كند، نقش، غير خدايى باشد و فرشته در نيايد.

 

 68- علم مسموع و مطبوع

 علم مسموع آن است كه انسان مى‏شنود، و به شنيدن ضبط مى‏كند همانند ضبط صوت كه مطالب را در خود ضبط مى‏كند. علم مطبوع علمى است كه در قلب جاى مى‏گيرد و نفع كلى دارد. آن كه بسنده بر علم مسموع و منقول مى‏كند، نه تنها معرفت حقيقى نصيبش نمى‏شود، چه بسا ضررهائى هم به بار مى‏آورد، از جمله عجب و انيت و محروم ماندن از معارف حقيقى و علم لدنى مى‏شود.

 

 69- جمع بين دنيا و آخرت

 روزى بهلول را ديدند كه با كنده درختى گلاويز شده است. گاهى يك سر آن را بلند مى‏كند و سپس رهايش كرده، و سر ديگر آن را بلند مى‏كند. از او پرسيدند: چه مى‏كنى؟ گفت: دنيا را گرفتم، آخرتم رها شد. آخرت را دريافتم، دنيايم رها شد خواستم دنيا و آخرت را با هم داشته باشم، قدرتم نرسيد. وقتى خوب انديشيدم، به اين نتيجه رسيدم كه بايد دنيا را با اهلش رها كنم به اميدى كه رستگار شوم.

 

 70- رضاى دوست

 به نيش هجر گرت سينه چاك گشته منال *** كه عاقبت شود از رشته وصال رفو

 بيان عشق ز يك نكته بيشتر نبود *** رضاى دوست چو خواهى مراد خويش مجو

 

71- خوش به حال شيعيان

 امام كاظم(ع) فرمود: خوش به حال شيعيان ما، كه در زمان غيبت قائم ما به ريسمان ما چنگ مى‏زنند، در دوستى به ما و بيزارى از دشمنان ما ثابت قدمند. آنان از ما و ما از آنانيم. آنها به امامت ما ائمه خوشنود و ما نيز به چنين شيعيانى خشنوديم. پس خوشا به حالشان و وخوشا به حالشان؛ به خدا سوگند آنان در روز رستاخيز همراه ما در درجه ما (جايگاه و مقام) ما خواهند بود. (هم والله معنا فى درجاتنا).

 

 72- دو سه روز

 جهدى بكن، ارپند پذيرى دو سه روز *** تا پيشتر از مرگ، بميرى دو سه روز

 دنيا زن پيرست، چه باشد از تو *** با پير زنى، انس نگيرى دو سه روز

                                   ابو سعيد ابو الخير

 73- بلاهاى رنگارنگ

در وادى محبت اولين قدمى كه برداشته مى‏شود، در بيابان فقر و بلاست. اگر قلب سليم در محبت مى‏خواهى، بايد سينه‏اى بلا كش داشته باشى. او مى‏خواهد كه تو را به خودش معتاد كند، لذا بلاهاى رنگارنگى را بر سرت نازل مى‏كند، تا هيچ خيالى جز او نداشته باشى و تنها سراغ خانه او را بگيرى. هيچ چيز هم مانند بلا، انسان را در برابر معشوق ذليل نمى‏كند. معشوق ما كه مقام كبريايى دارد، كاسه دوستانش را از بلا پر مى‏كند، تا از عشق زود گذر به مقام محبت حقيقى صعود كنند و يقين داشته باشند كه بلا از عسل براى جان شيرين‏تر است.

 

 74- سخن به اندازه عقل مردم

 امام صادق(ع)فرمود: رسول الله(ص) هيچ گاه با مردم به كنه (عمق) عقل آنان سخن نگفت. پيامبر(ص) فرمود: ما گروه انبياء از طرف خدا مأموريم كه به اندازه عقل خودشان با آنان سخن گوئيم.

 

 75- حياء

 حياء نوريست كه جوهرش مركز ايمان است. تفسير حياء آن است كه انسان در برابر هر چيزى كه منافى اهل توحيد و معرفت باشد، توقف كند. پيامبر(ص) فرمود: ((حياء از ايمان است آن را به ايمان محكم و مقيد كنيد.))

 صاحب حياء داراى همه خوبى‏ها و خيرهاست. كسى كه از حياء محروم شد، صاحب همه بدى هاست اگر چه به عبادت بپردازد. اگر يك گام در ميدان هيبت الهى با حياء بردارى، بهتر از هفتاد سال عبادت بدون حياء باشد. بى شرمى اساس نفاق و كفر است. پيامبر(ص) فرمود: ((وقتى حياء نداشتى هر چه خواستى انجام بده.)) يعنى هرگاه از حياء محروم شدى، هر كار خير و بدى كه انجام دهى، در نزدت يكسان بود و به اين سبب عقاب مى‏شوى. قوت حياء از حزن و خوف است. حياء در اول، جلو گاه هيبت حق و در مرحله آخر رؤيت حق است. صاحب حياء به خودش مشغول است و از مردم كناره گيرد، اگر به حال خودش گذاشته شود، با احدى مجالست نمى‏نمايد. حياء بر پنج نوع مى‏باشد: حياء از گناه، حياء در تقصير و كوتاهى، حياء كرامت حياءمحبت و حياء هيبت. پيامبر(ص) فرمود: هر گاه خدا به بنده‏اى خير بخواهد بدهد، خوبيهايش را در نزدش پوشيده و بديهايش را به چشمش آورد، و همنشينى با اهل غفلت را ناپسند مى‏دارد.

 

 76- فروشنده و خريدار نفس

 اميرالمؤمنين(ع)در نهج البلاغه فرمود: دنيا خانه عبورى است نه جاى ماندنى، مردم در اين دنيا دو دسته‏اند يكى نفس خود را بفروشد و به تباهى اندازد و يكى نفس خود را بخرد و آزاد نمايد.

 

 77- دلبر

 دلبر نشسته در دل و ما بى خبر از او *** بيهوده كوه و دشت و بيابان شتافتيم

 گفتيم ترك صحبت ابناى روزگار *** مردانه وار روى دل از جمله تافتيم

 

78- آية الكرسى

1- ابوذر از پيامبر(ص) سؤال نمود: كدام آيه عظيم‏ترين آياتى است كه بر تو نازل گرديده است؟ فرمود: آية الكرسى.

 2- اميرالمؤمنين(ع)فرمود: كسى كه چشمش آزار داشته باشد، آيةالكرسى بخواند، و در خاطر خود قرار دهد كه برطرف مى‏شود به توفيق الهى، عافيت مى‏يابد ان شاءالله تعالى.

 

 79- آثار جوابگويى عطسه

 امام باقر7 فرمود: كسى كه صداى عطسه كسى را بشنود و حمد الهى بكند و صلوات بر پيغمبر(ص) واهل بيتش بفرستد، هرگز به درد دندان و درد چشم مبتلا نشود.

 

 80- غمى نيست

ما نقطه پرگار وجوديم وليكن *** گاهى به ميان اندر و گاهى به كناريم

 چون در نظر دوست عزيزيم غمى نيست *** هر چند كه در چشم خلايق همه خواريم

 

 81- محب راه خدا

 كسى كه به خاطر خدا انسانى را دوست بدارد، محب راه خدا گويند، محبوب خداوند است، پس دوستى هم براى خداست. پيامبر(ص) فرمود: ((هر كس با آن چه دوست دارد محشور مى‏شود.)) پس هر كس بنده‏اى را به خاطر خدا دوست داشته باشد در واقع خدا را دوست داشته است. پيامبر(ص) فرمود: ((بعد از پيامبران برترين خلق در دنيا و آخرت، دوستان خدا و آنهائى كه همديگر را به خاطر او دوست دارند، هستند.)) اميرالمؤمنين(ع)فرمود: ((خوشبوترين و لذيذترين چيزها در بهشت، حب خدا و دوستى در راه خدا ورزيدن و ستايش حق تعالى است.))

 هر دوستى كه براى خدا نباشد سبب دورى از رحمت حق مى‏شود و از دشمنى خالى نبود، مگر آن دوستى كه براى خدا باشد كه از يك چشمه مى‏نوشند و دوستى شان كم نمى‏گردد.

 

 82- نفس حر

 نفس ديدم بد چو زنبوران نخست *** و آخرش چون شاه زنبوران درست

 اولش از كافرى رو تافتم *** آخرش عين مسلمان يافتم

 اين بيانم از سر تمثيل كرد *** نفس را نفس حر تأويل كرد

 كاول، از هر كافرى، كفرش فزود *** آخر او از هر مسلمان بيش بود

 

 83- انانيت نفس

 در دنيا چهارده عزيز حق، عصمت ذاتى دارند؛ و سهو و نسيان و ترك اولى بر آنان راه ندارد. برخلاف انبياء كه ترك اولى داشتند. هر كس ((انا الحق)) بگويد سخت رسواست و آن كه ((سبحانى)) گفت: پوشيده‏تر است. هيچ كس نيست از بشر كه در او قدرى از انانيت نباشد. موسى گفت: روى زمين از همه داناترم. پس چيزى در او درآمد كه اين بگفت. آنگاه حواله به خضر كردند، تا چند روز پيش او بود، و معلوم شد خضر از او اعلم‏تر مى‏باشد.

 

 84- فضل او نه پندار

شيخ ابوسعيد ابوالخير عارف نامى در شرح حال سلوك خود گويد: در ابتداء حالت روزه بر دوام داشتيم و از لقمه حرام پرهيز كرديم، و ذكر بر دوام گفتيم و شب بيدار بوديم و پهلو بر زمين ننهاديم و خواب جز نشسته نكرديم، و جز روى به قبله ننشستيم و تكيه نزديم و در هيچ كودك امرد و در محرمات نگاه نكرديم و مردم ستانى (جلب محبت مردم) ننموديم، قانع بوديم و گدائى نكرديم، در تسليم و نظاره بوديم، پيوسته در مسجد نشستيم و در بازارها نشديم. متابع خبر رسول بوديم، هر شبانه روز ختمى كرديم، در بينائى كور بوديم و در شنوايى كر بوديم، در گويايى گنگ بوديم. يك سال با كس سخن نگفتيم، نام ديوانگى بر ما نهادند و ما روا داشتيم، سر انگشتان پاى ايستاديم، نمازها بگزارديم . سر بر زمين نهاديم و پاى در هوا بسته، عبادت مى‏كرديم و مى‏گفتيم: بار خدايا ما را نمى‏يابد، ما را از ما نجات بده،گاهى خون از چشم ما بيرون مى‏آمد. از اين جنس رياضتها بر ما گذر كرد. ما مى‏پنداشتيم كه آن ما مى‏كنيم، فضل او آشكار گشت و به ما نمود كه آن همه فضل و توفيق حق تعالى است، از آن توبه كرديم و بدانستيم كه آن پندار بوده است. اكنون تو گويى كه من اين راه روم كه پندارست؟ گويم كه اين نا كردنت پندارست. تا اين همه بر تو گذر نكند آن پندار به تو ننمايند. تا شرع را سپرى نكنى پنداشت پديد نيايد. ناكردن كفر است، و كردن و ديدن شرك. تو هست و او هست، دو هست شرك بود،خود را از ميان بردار.

ما را نشستى بود، در آن نشست عاشق فناء خود بوديم. نورى پديد آمد كه ظلمت هستى ما را ناچيز گردانيد.

خداوند عزوجل ما را به ما نمود، كه آن نه تو بودى و اين نه توئى، آن توفيق ما بود و اين فضل ماست.

 

 85- عشق جاودانى

 عشقى كه نه عشق جاودانى است *** بازيچه شهوت جوانى است

 عشق آينه بلند نور است *** شهوت، ز حساب عشق دور است

 

86- پرورش صفات

 بدان كه متخلق شدن به اخلاق الهى و متصف به صفت حقانى، پرورش و تربيت و تهذيب لازم دارد. مثلاً اگر صفت حلم را خواهد كه پرورش دهد، بايد كه قوت يابد تا تحمل رنج خلق كند تا حلم پديد آيد. حلم صفت حق و عجز صفت خلق است. اگر تحمل اضطرارى رنج و اذيت خلق كند آن حلم نباشد عجز باشد. اگر صفت عفو را خواهد كه پرورش دهد بايد قدرت داشته باشد بر مكافات اهل جرايم، تا از ايشان در گذرد تا به صفت حق موصوف شود. اگر به صفت قهر خدا متصف شود، بايد آلت قدرت را به قمع كفار و اهل نفاق و بدعت، به كمال قيام نمايد. ((يا ايها النبى جاهد الكفار و المنافقين واغلظ عليهم:اى پيامبر با كافران و منافقان جهاد كن و بر آنان سخت بگير.)) (توبه:73) اگر خواهد به صفت رحمت و رأفت متصف شود، بايد نسبت به رعاياى و بندگان،به هر يك به اندازه استحقاق شفقت مرحمت نمايد.

 

 87- علامت بهشتى و جهنمى

 شمس تبريزى مى‏فرمايد: هر كه را خلق و خوى فراخ ديدى و سخن گشاده و فراخ حوصله و دعاى خير براى همه كند، كه از سخن او تو را گشاده دل حاصل شود و تنگى اين عالم بر تو فراموش شود. او چنان محض توحيد، از برون آب چشمت و از درون صد هزار خنده باشدت، آن فرشته و بهشتى است. و آن كه از سخن او قبض مى‏بينى و تنگى و سردى مى‏شوى، آن شيطان است و دوزخى.

 

 88- نكنم عاشقى

 بارها با خود اين قرار كنم *** كه روم، ترك عشق يار كنم

 باز انديشه مى‏كنم كه اگر *** نكنم عاشقى، چه كار كنم

 

 89- اهل غره

 عارف نامى ابو سعيد ابو الخير در نيشابور سخن مى‏گفت: كلمه‏اى گفت كه مردمان فهم نكردند. خواجه ناصحى گفت: به نزديك من فقيهى نشسته بود و ما از شيخ دور بوديم. فقيه به من گفت: اين سخن غيب است! شيخ ابو سعيد روى به ما كرد و گفت: اى فقيه نه هر چه به نزديك تو غيب بود، به نزديك ديگران غيب بود، هر خلقى را از غيب دانا مى‏گردانند اى فقيه، نه خبر رسول خداست كه فرمود: از علم، علمى است مكنون كه آن را نمى‏دانند مگر علماء بالله، وقتى آنان سخن گويند منكر آن نمى‏شوند مگر اهل غره (جماعت نا آموزده و غافل) دريغ بود كه شما اين جا حاضر آئيد و اين سخن شنويد و از اهل غره باشيد، قيمت هر كس به اندازه همت اوست.

 

 90- مرهون محبت مرده

 مرحوم شيخ بهايى فرمود: يكى از اشخاص قابل اعتماد براى من حكايت كرد: روزى با يكى از دوستان، از بيابانى عبور مى‏كرديم كه به زنى باديه نشين برخورد كرديم، كه بسيار زيبا هم بود. او ما را به مهمانى خود خواند و ما پذيرفتيم. وقتى به خيمه او وارد شديم، در داخل آن، قبرى را مشاهده نموديم! از او درباره آن قبر سؤال كرديم. آهى كشيد و گفت: قبر محبوبى است كه مرا دوست مى‏داشت و در حقم نيكويى مى‏نمود! چون از دنيا رفت او را نزد خودم دفن نمودم. به او گفتيم: نظر تو، درباره محبوبت چيست؟ صورتش متغير و اشك هايش جارى شد و با حالت سوزناكى ناله را سر داد، پس برخاست و با صدايى دردآميز و غم‏انگيز اين شعر را خواند: ميان من و او خاك فاصله دارد، از او چنان حيا مى‏كنم كه شما با ديدن من همانگونه حيا مى‏كنيد. اگر شما دو نفر مى‏خواهيد بدانيد چه قدر به او عشق مى‏ورزم، بگويم: من مرهون و اسير صاحب اين قبر هستم.

 

 91- رؤوف

 يكى از اسماء الهى رؤوف است كه به معنى بسيار مهربان و شفقت مى‏آيد. از 11 مرتبه كه در قرآن تكرار شده، 9 مرتبه با رحيم تلفيقى آمده است. كه دلالت دارد به رحمت عامه او، اقتضاى بخشش و افاضه الطاف بى حد و حصر مى‏نمايد. در دعاى جوشن كبير بند 45 آمده است: ((يا اراف من كل رؤوف: اى مهربان‏تر از هر مهربانى.))

 از مظاهر رؤوف بودن، بخشش گناهكاران، مهلت دادن به اهل معاصى، تأخير عذاب، افاضه فضل‏هاى بى شمار، و دادن مقام خاص به شفاعت كنندگان است.  خداوند يكى از القاب پيامبر(ص) را رؤوف ناميده است. در سوره توبه آيه 128 خداوند فرمود: پيامبرى بر شما آمد كه گمراهى شما بر او ناگوار و حريص بر ايمان آوردن شماست و بر مؤمنين بسيار مهربان و رحيم است. (بالمؤمنين رؤوف رحيم) استعمال و اطلاق رؤوف نوعاً به انسانها تعلق مى‏گيرد نه به خورشيد و ستاره و جمادات و نباتات و امثال اينها.چنان كه در قرآن رؤوف به عباد (آل عمران:30) و رؤوف به مردم (بقره:143) آمده است.

 

 92- ذكر دل

گفت: ذكر مى‏خواهيم، فرمود: ذكرى بايد كه از مذكور باز ندارد و آن ذكر دل باشد،كه ذكر زبان كم باشد. بايزيد بسطامى چون مست بود سبحانى گفت، متابعت مصطفى به مستى نتوان كردن. متابعت به هشيارى توان كردن.

 

 93- كنه توصيف او؟

1- امام سجاد(ع) فرمود: اگر اهل آسمانها و زمين جمع شوند كه خدا را به عظمت وصف كنند، اصلاً قادر نيستند.

2- امام كاظم(ع) فرمود: خداوند اعلى (بالاتر) و اجل (والاتر) و اعظم (بزرگتر) از آن است كه كسى به كنه صفت او برسد؛ خدا را توصيف كنيد به آن چه خدا خود را (در قرآن) وصف كرده و از پيش خود چيزى فراتر نگوئيد.

3- امام عسگرى در جواب سهل درباره توحيد نوشتند: از توحيد پرسيدى، در صورتى كه از (وظيفه) شما بر كنار است. خدا واحد و احد است نزاده و زاده نشده چيزى همتاى او نيست. او خالق است، و جسم و غير جسم را بيافريند، آن چه خواهد صورتگرى كند و خودش صورت نيست؛ (جل ثناؤه) بزرگ است سپاسش، و مقدس است نامهايش، از اين كه براى او مانندى باشد، چيزى مانندش نيست و او شنوا و بيناست.

4- امام صادق(ع)فرمود: خداوند عظيم و رفيع است و بندگان قادر بر توصيفش نباشند و كنه عظمت او را در نيابند، چشم‏ها او را درك نكنند، و او لطيف و خبير است او به كيف (چگونگى) و اين (مكان) و حيث (چه سوئى) وصف نشود. چگونه چگونگى او را وصف كنم با اينكه او آنها را آفريد تا چيزى شدند و بوسيله چگونگى آنرا شناختيم! چگونه توانم او را به جايگاهى وصف كنم در صورتيكه او جا را آفريد تا مكان محقق شد و ما بوسيله جايگاه كه برايمان قرار داد، معنى جايگزينى را فهميديم. چگونه توانم او را به چه سوئى وصف كنم در صورتى كه او جهت را آفريد تا آن محقق شد و ما بوسيله جهتى كه براى خود ما قرار داد، جهت را فهميديم. او داخل (احاطه) در همه جاست ولى (ذاتش) خارج از همه چيز است. چشم‏ها او را نمى‏بيند و او همه چيز را مى‏بيند. خدائى غير او كه على و عظيم و لطيف و خبير است نيست.

 

 94- عشق به عبادت

 پيامبر(ص) فرمود: با فضيلت‏ترين مردم كسى است كه:

 1- عشق به عبادت ورزد.

 2- آن را در آغوش بگيرد.

 3- به قلبش آن را دوست بدارد.

 4- با تنش آن را به جاى آورد.

 5- براى آن فارغ باشد.(بكار ديگر مشغول نگردد)  پس چنين شخصى انديشه نمى‏نمايد كه صبح مى‏كند، در دنيا به سختى يا به راحتى زندگى را بگذراند.

 

 95- به بهانه يار

 شمس تبريزى فرمود: راست نتوانم گفتن، كه من راستى آغاز كردم، مرا بيرون مى‏كردند، اگر تمام راست گفتى به يك بار، همه ى شهر مرا بيرون كردندى، خرد و بزرگ. و مولانا نيز با ايشان يار شدى، بگو چون؟ چون ديدى كه همه جمع شدند، او هم برون رفتى به بهانه يارى و بنگريستى كه كجا روم، بيامدى بر پى من.

 

 96- ابجد (51-60) دعاى جوشن كبير

 ((من تواضع كل شئى لعظمته :3172)) ، ((من استسلم كل شئى لقدرته:1780)) ، ((من ذل كل شئى لعزته:1691)) ، ((من خضع كل شئى لهيبة:2372)) ، ((من انقاد كل شئى من خشيته:1611)) ، ((من تشققت الجبال من مخافته:2673)) ، ((من قامت السموات بامره:1417)) ، ((من استقرت الارضون باذنه:3097)) ، ((من يسبح الرعد بحمده:534)) ، ((من لا يعتدى على اهل مملكته:1186)).

 

 97- فساد

 فساد ظاهر از فساد باطن است. كسى كه در پنهانى به خداوند خيانت كند، خداوند ظاهرش را رسوا كند.

 بزرگترين فساد اين است كه: بنده راضى به غفلت باشد؛ و اين از آرزوى دراز و حرص و دنيا دوستى ناشى مى‏شود. خداوند در قصه قارون فرمود: ((در روى زمين فساد نكنيد كه خداوند فساد كنندگان را دوست ندارد.)) (قصص:4) كه به سبب غفلت از خدا، فساد ظاهر مى‏گردد. بهترين راه براى نرفتن به سوى فساد اين است كه: انسان ترك دنيا كند و از عادات عرفى دورى نمايد و ريشه شهوات را بكند. و از مردم فاسد دورى نمايد. البته در اين كار، جفاء و سرزنش و شماتت خلق و فاميل را بايد تحمل كرد. چون اين شيوه پيشه شود، لطف و رحمت حق باز گردد، و از زمره غافلين بيرون رود و از بند شيطان خلاصى يابد.

 

 98- بوى عشق از دهان عاشق

 هر چه گويد مرد عاشق، بوى عشق *** از دهانش مى‏جهد در كوى عشق

 مرد عاشق هر چه از دهانش بيرون آيد بوى عشق مى‏دهد، اگر بخواهد كتمان كند باز بوى عشق از دهان او به مشام انسان مى‏رسد. اگر شخص عاشق از فقه هم صحبت كند، باز رنگ و بوى فقه، جنبه معنوى و جذبه عشق را مى‏گيرد. اگر كلمات ترددآميز هم بزند، بوى يقين از آن مى‏وزد. اگر كف‏هاى دريا به ظاهر كج مى‏نمايد، اما زير بناى آن، آب صاف و زلال درياست. سخن نادرست عاشق نماينده راستى و صفاى اوست؛ و قصد تخريب ندارد. سخن عاشق مانند قرص نانى را مى‏ماند كه از شكر پخته است، كه ظاهر، شكل نان دارد اما مزه‏اش شيرين است. اگر مؤمنى بتى بيابد كه طلائى باشد، هيچ وقت آن را براى سجده باقى نمى‏گذارد. بلكه بت را درون آتش مى‏افكند، تا صورت ظاهرى بت از بين برود و توجه‏اش به گوهر اصيل طلا باشد. ذات بت خوب است اما نقش آن عاريتى و اعتبارى است.

ذات زرش، ذات ربانيت است *** نقش بت بر نقد زر عاريت است

پس آن چه از عاشق سر مى‏زند، اصل آن از جذبه و حالت ذوق او سر مى‏زند، اگر چه به ظاهر مورد طعن واقع مى‏شود.

 

 99- امام:قرآن ناطق

 روزى ابابصير به حضور امام باقر(ع) رسيد، حضرت اين آيه را قرائت كرد: ((بل هو آيات بينات فى صدور الذين اوتوا العلم: بلكه قرآن آيه هائى است روشن در سينه كسانى كه به آنها علم داده شده است.)) (عنكبوت:49)

 حضرت فرمود: به خدا اى ابابصير، خداوند نفرموده: قرآن آيه هائى است ميان دو جلد. عرض كرد: فدايت شوم چه كسانى هستند كه قرآن در سينه آنها جا گرفته است؟ فرمود: انتظار مى‏رود به جز ما كسانى باشند؟!

 

 100- علامت بخشندگى

 عدى بن حاتم در سال 68 هجرى در صدوبيست سالگى در گذشت. او از كسانى بود كه در جنگ جمل و جنگ صفين همراه امام على(ع) بود. او مردى بخشنده و بزرگوار بود چنانكه نوشته‏اند، كه براى مورچه‏ها نان ريز مى‏كرد و مى‏گفت: اينان  همسايگان هستند.

 

 101- فرار

خداوند در سوره عبس آيه (34-36) فرمود: ((روز قيامت انسان از برادر و مادر و پدر و زن و فرزندانش مى‏گريزد.))

در دنيا مشاهده مى‏شود كه آن كه سالك الى الله است پدر از فرزند، برادر از برادر، از يكديگر فرار مى‏كنند زيرا قيامت كبرى نمونه‏اش قيامت صغرى است، و آن مصداقش در دنياست. ((در آن روز هر كدام از آنها در كارى باشد كه او را كاملاً به خود مشغول مى‏سازد.)) (آيه:37) مثلاً در دنيا پدر به پول مشغول و فرزند به آخرت، و برادر به تكاثر اموال و برادر ديگر به تهذيب اخلاق مشغول هستند.

 

 102- هدايا به اندازه محبت

 يك نفر كفشى نيكو براى پيامبر(ص) دوخت و تقديم كرد. پيامبر(ص) فرمود: نيكو دوختى، خوش دوختى. آن شخص عرض كرد: بهتر از آن مى‏توانم بسازم يا رسول الله! فرمود: پس آن نيكوتر را مى‏توانى درست كنى، براى كه نگه داشتى، چون براى من ندوختى، براى كه خواهى دوختن؟

 

 103- هزار داماد

 نصيحتى كنمت ياد گير و در عمل آر *** كه اين حديث ز پير طريقتم ياد است

 مجو درستى عهد از جهان سست نهاد *** كه اين عجوزه عروس هزار داماد است

                                      

 104- قضاء حوائج برادران

امام كاظم(ع) فرمود: بى گمان پايان كارهايتان بايد، برآوردن نيازمندى‏هاى برادران و احسان به آنان در حد توان باشد،و گر نه هيچ عملى از شما پذيرفته نيست، پس به برادرانتان ترحم و مهربانى كنيد تا به ما بپيونديد.( وارحموهم تلحقوابنا )

 

 105- سزاى اعمال

 هر كه به نيكى عمل آغاز كرد *** نيكى او روى بد و باز كرد

 هر كه بدى كرد به بد يار شد *** هم به بد خويش گرفتار شد

                                    

  106- ابجد (301-310) دعاى جوشن كبير

 ((عزيزاً لا يضام:977)) ، ((لطيفاً لا يرام:412)) ، ((قيوماً لا ينام:289)) ، ((دائماً لا يفوت:583)) ، ((حياً لا يموت:506)) ، ((ملكاً لا يزول:175)) ، ((باقياً لا يفنى:295)) ، ((عالماً لا يجهل:221)) ، ((صمداً لا يطعم:295)) ، ((قوياً لا يضعف:1108)).

 

 107- مونس پيامبر(ص)

پيامبر(ص) فرمود: تلقين كنيد مرده‏هاى خود را در وقت جان دادن به (لا اله الا الله) كه گناهان را در هم مى شكند. صحابه گفتند: يا رسول الله! كسى كه در صحت بگويد: چون است؟ فرمود: اين بيشتر باعث در هم شكستن و برطرف شدن گناهان مى‏شود. به درستى كه (لا اله الا الله) مونس من در حال حيات و هنگام مبعوث شدن بود.

 

 108- نقش بوريا

هر كه كارش از براى حق بود *** كار او پيوسته با رونق بود

 چون نباشد پاك اعمال از ريا *** هست بى حاصل چو نقش بوريا

                            

109- نوجوانان و ولايت

 امام صادق(ع)به احول فرمود: به بصره رفتى؟ عرض كرد: آرى، فرمود: شوق مردم به اين امر (ولايت و امامت ما) و پذيرش آنها را چگونه ديدى؟ عرض كرد: به خدا قسم اندكند؛ آنان كارهايى (ضد شما) كرده‏اند. امام فرمود: بر تو باد به نوجوانان (عليك بالأحداث) زيرا اين گروه در پذيرش هر نوع خوبى شتاب بيشترى نشان مى‏دهند.

 

 110- نقاب ها

 حق تعالى نقاب‏ها را براى مصلحت آفريده است. اگر جمال حق بى نقاب روى نمايد، ما طاقت آن نداريم و بهره‏مند نشويم، بلكه به واسطه اين نقاب‏ها مدد و منفعت گيريم. مثلاً، اين آفتاب را مى‏بينيد، كه در نور او راه مى‏رويم و مى‏بينيم و نيك را از بد تميز مى‏دهيم و گرم مى‏شويم؛ و درختان ميوه مى‏دهند و معادن از تأثير او ظاهر مى‏شوند و... اگر آفتاب نزديكتر آيد هيچ منفعت ندهد، بلكه همه از نزديكى بسوزند. چون حق تعالى بى حجاب تجلى كند همه زير و زبر و ذره ذره مى‏گردند. همه آرزوها و شفقت‏ها كه خلق دارند به پدر و مادر و طعام‏ها و باغها و علمها، همه آرزوى حق دانند و آن چيزها جمله نقاب هاست. چون به آن عالم بروند آن شاه را بى نقاب ببينند، بدانند آن همه نقاب‏ها و روپوش‏ها بود و مطلوبشان يك چيز بود؛ و همه ى مشكل‏ها حل و همه سؤالها در دل داشتند بشنوند بلكه به يك جواب همه سؤال معلوم و مشكل‏ها حل گردد.

 

 111- قلعه دارى

 عارف ناشناخته آميرزا تقى خان هميشه مى‏گفت: قلعه‏گيرى خيلى راحت است اما قلعه دارى مشكل است. عاشق شدن راحت است اما عاشق ماندن و عاشق مردن خيلى سخت است، و مرد راه مى‏خواهد.

 

 112- محبت خدا

 دوستى خدا هر گاه بر دل بنده‏اى بتابد، دل او از هر ذكر غير الهى كه ظلمت آور است تخليه مى‏شود. دوست خدا از نظر باطن خالص‏ترين مردم است. خداوند به ملائكه آسمان هنگام مناجات دوستش مباهات مى‏كند، و به ديدنش فخر مى‏نمايد. به وسيله او شهرها را معمور مى‏كند و عبادتش را تكريم مى‏دارد. خداوند به وسيله دوستانش بلاها را دور مى‏كند و حاجت بندگان را به وسيله اينان اجابت مى‏نمايد. اگر بندگان مقام اينان را نزد خدا بدانند، هر آينه با خاك قدم اين دوستان، به خدا تقرب مى‏جويند. اميرالمؤمنين(ع)فرمود: ((محبت خدا آتشى است، كه به هر چيزى بگذرد او را مى‏سوزاند.))

 نور محبت حق:

 1- همانند آسمانى است كه در زير آن هر چيزى قرار گيرد، آن را مى‏پوشاند.

 2- همانند نسيمى است كه به هر چه بوزد، آن را حيات مى‏بخشد.

 3- همانند آبى است كه به وسيله آن هر چيزى زنده مى‏شود.

 4- همانند زمينى است كه از آن هر چيزى از گياه و نبات روئيده مى‏شود.

 پيامبر(ص) فرمود: هر گاه خداوند بنده‏اى را دوست داشته باشد، محبت او را در دل اصفياء ملائكه و سكان عرش خود، قرار مى‏دهد تا او را دوست بدارند.

 

 113- جنود عقل و جهل

 سماعه گويد: خدمت امام صادق(ع)بودم و جمعى از دوستانش هم حضور داشتند كه ذكر عقل و جهل به ميان آمد. امام فرمود: عقل و لشكرش و جهل و لشكرش را بشناسيد. عرض كردم: قربانت گردم غير از شما كسى را نمى‏شناسيم كه به ما بفهماند. فرمود: خداوند عقل را از نور خويش آفريد...و جهل را از تاريكى آفريد... 75 لشكر به عقل و 75 لشكر به جهل داد و آنها اينان هستند: 1- خير وزير عقل و ضدش شر است و شر وزير جهل است. 2- ايمان ضدش كفر،  3- تصديق ضدش انكار،  4- رجاء ضدش نوميدى،  5- عدل ضدش ستم،  6- رضا ضدش سخط،  7- شكر ضدش كفران،  8- طمع ضدش يأس، 9- توكل ضدش حرص،  10-رأفت ضدش سخت دلى،  11- رحمت ضدش غضب، 12- علم ضدش جهل،  13- فهم ضدش نادانى،  14- عفت ضدش بى باكى،  15- زهد ضدش رغبت، 16- رفق ضدش بد رفتارى، 17- رهبت ضدش گستاخى،  18- تواضع ضدش كبر،  19- آرامش ضدش شتابزدگى،  20- حلم ضدش بى خردى، 21- صمت ضدش پر گويى،  22- رام بودن ضدش گردن كشى،  23- تسليم ضدش شك، 24- صبر ضدش جزع،  25- چشم پوشى ضدش انتقام،  26- غنى ضدش فقر،  27- تذكر ضدش سهو،  28- حفظ ضدش فراموشى،  29- مهر ورزى ضدش دورى،  30- قناعت ضدش حرص، 31- تشريك مساعى ضدش خود دارى،  32- دوستى ضدش دشمنى، 33- وفا ضدش پيمان شكنى،  34- طاعت ضدش معصيت،  35- خضوع ضدش بلندى جستن،  36- سلامت ضدش بلاء،  37- حب ضدش بغض، 38- صدق ضدش كذب،  39- حق ضدش باطل،  40- امانت ضدش خيانت،  41- اخلاص ضدش ناپاكى،  42- چالاكى ضدش سستى،  43- زيركى ضدش كودنى،  44- معرفت ضدش نا شناسايى،  45- راز دارى ضدش فاش كردن راز،  46- يك رويى ضد آن دغلى،  47- كتمان ضدش افشاء،  48- نماز ضدش تباه كردن نماز،  49- روزه گرفتن ضدش روزه خوردن،  50- جهاد ضدش فرار از جهاد،  51- حج ضدش حج شكستن، 52- سخن نگهدارى ضدش سخن چينى،  53- نيكى به والدين ضدش نافرمانى والدين،  54- با حقيقت بودن ضدش ريا كارى،  55- معروف ضدش نا شايستگى، 56- خود پوشى ضدش خود آرايى،  57- تقيه ضدش پخش كردن،  58- انصاف ضدش جانبدارى باطل،  59- خود آرايى براى شوهر ضدش زنا دادن،  60- نظافت ضدش پليدى،  61- حياء ضدش بى حيايى،  62- ميانه روى ضدش تجاوز از حد، 63- راحتى ضدش به رنج افتادن،  64- آسان‏گيرى ضدش سخت‏گيرى،  65- بركت ضدش بى بركتى،  66- عافيت ضدش بلاء،  67- اعتدال ضدش افزون‏طلبى،  68- حكمت ضدش پيروى از هوس،  69- وقار ضدش سبكى (جلفى)،  70- سعادت ضدش شقاوت،  71- توبه ضدش اصرار بر گناه،  72- استغفار ضدش بيهوده طمع بستن،  73- محافظت ضدش سهل انگارى،  74- دعا ضدش سر باز زدن از دعا،  75- خرمى ضدش كسالت، 76- فرح ضدش حزن،  77- الفت ضدش كناره گرفتن،  78- سخاوت ضدش بخل (تعداد78، سه عدد آن اضافى است كه در نسخه بدل آمده كه شامل شماره 43 و 44 و 66 مى‏شود.) تمام اين صفات كه لشكريان عقل هستند جزء در پيغمبر و جانشين او و مؤمنى كه خداوند قلبش را براى ايمان آزموده باشد. اما دوستان ديگر ما برخى از اينها را دارند تا تدريجاً همه را دريابند و از لشكريان جهل پاك گردند. آن گاه با انبياء و اوصياء در درجات اعلى شوند. درك اين مطالب با شناخت عقل و لشكريانش و دورى از جهل و لشكريانش به دست آيد. خدا ما و شما را توفيق براى طاعت و رضايتش قرار دهد.

 

 114- حروف منظوم

حروف منظوم را پهلوى همديگر مى‏نويسى، چگونه خوش مى‏شود، تا بدانى كه خوشى در جمعيت ياران است، پهلوى همديگر مى‏نازند و جمال مى‏نمايند. آن كه حروف را جدا جدا مى‏افتند، هوا در ميان ايشان در مى‏آيد، آن نور ايشان مى‏رود. ياران جدا جدا هم، نور خوشى و هم زيبايى و يگانگى آنان از بين مى‏روند.

 

 115- قيوم

 به ذات خويش قيوم است يزدان *** قوام عالم هستى از او دان

 بود او قيم و قيوم و قائم *** خداونديش پا برجاست دائم

                         

 116- ابجد (151-160) دعاى جوشن كبير

 ((من هو رب كل شى:483)) ، ((من هو اله كل شى:497)) ، ((من هو خالق كل شى:1192)) ، ((من هو صانع كل شى:672)) ، ((من هو قبل كل شى:593)) ، ((من هو بعد كل شى:537)) ، ((من هو فوق كل شى:647)) ، ((من هو عالم بكل شى:604)) ، ((من هو قادر على كل شى:876)) ، ((من هو يبقى و يفنى كل شى:739)).

 

 117- صدا از قبر پيامبر(ص)

يكى از عمال بنى مروان بالاى منبر در روز جمعه در مسجد پيامبر(ص) گفت: پيامبر على را به خاطر شفاعت فرزندش فاطمه به خلافت منصوب كرد با اين كه مى‏دانست كه على خائن است.(نعوذبالله)  در اين هنگام اهل مسجد از قبر مقدس پيامبر(ص) شنيدند: دروغ مى‏گويى اى دشمن خدا، دروغ مى‏گويى اى كافر. همه اهل مسجد اين صوت را از داخل قبر شنيدند.

 

 118- فصول و ظهور اسماء الله

در فصل بهار ظهور سلطنت اسم ((الحى)) غالب، و در فصل تابستان ظهور سلطنت اسم ((القدير)) غالب، و در فصل پاييز غلبه سلطنت اسم ((المريد)) غالب و در فصل زمستان ظهور سلطنت اسم ((العليم)) غالب است.

 

 119- بندگى دوست

 از بندگى به مرتبه خواجگى رسيد *** هر كس كه كرد بندگى دوست، بنده وار

 از صدق سر به پاى خراباتيان بنه *** در كوى فقر دامن دولت به دست آر

 

120- تصويرهاى بى جان

 آن كس كه عاشق تصوير و وهم خويش است، كى مى‏تواند عاشق خداوند باشد. اشخاص مرده دل، اگر فرضاً بر روى برگ كاغذ، تصوير شاداب و غمگينى رسم شده را ببينند، از غم و شادى عكس نمى‏تواند خبر داشته باشند. در حالى صورت خندان نقش مى‏تواند براى او باشد،  تا از آن به معنى پى ببرد.

صورت خندان نقش از بهر توست *** تا از آن صورت شود معنى درست

 پس از غم و شادى صورت، مى‏توان به شادى و غم معنوى پى برد. در قديم در سر بينه حمام كه لباسها را از تن بيرون مى‏كردند، نقوش بسيارى از پادشاهان و پهلوانان و حيوانات و زنان دف زن رامى‏كشيدند. بعضى آدم‏ها هم، اگر به دقت ديده بنگريد، در واقع همانند همان نفوس، تصويرهاى بى جانى هستند كه روح ندارند.

 نقش‏هايى كاندرين گرمابه هاست *** از برون جامه كن، چون جامه هاست

 

 121- ديده بختم

 عاقبتم شد وصال دوست ميسر *** ديده بختم دگر ز خواب بر آمد

 عشق ندانم چه حالت است كه از وى *** ساحت دريا به اضطراب بر آمد؟

 

122- ابجد (281-290) دعاى جوشن كبير

 ((عاصم:201)) ، ((قائم:151)) ، ((دائم:55)) ، ((راحم:249)) ، ((سالم:131)) ، ((حاكم:69)) ، ((عالم:141)) ، ((قاسم:201)) ، ((قابض:903)) ، ((باسط:72)).

 

 123- معاملت

 خداوند در سوره طلاق آيه 6 فرمود: ((در ميان خود به خوبى سازگارى كنيد.)) (واتمروا بينكم بمعروف)

 حسن معاملت اين است كه: انصاف به عدل، و بذل را به فضل و ايثار را به لطف روا داشته شود. چون انصاف روا مى‏دارد،به قدر خود مى‏كوشد و از مجازات مى‏ترسد كه مبادا كوتاهى نسبت به خلق كند. چون بذل روا مى‏دارد، صفت جوانمردى را پياده مى‏كند و از خاست مى‏گريزد. چون ايثار به لطف را روا مى‏دارد، آيين پيوستگى را انتخاب مى‏كند و شادى آفرين حقيقى مى‏شود، و شرافت را بر مى‏گزيند. (اين بود معاملت با خلق)

 

 124- استغفار مجلس

 امام صادق(ع)فرمود: ((پيامبر(ص) در مجلسى كه مى‏نشستند هر چند اندك بود، تا بيست و پنج مرتبه استغفار نمى‏كردند، بر نمى‏خاستند.)) استغفار پيامبر نه براى گناه بوده، بلكه براى اهل مجلس بود كه نيات و حرفهاى غبارآلود را به بار مى‏آوردند. اميرالمؤمنين(ع)فرمود: خود را خوشبو گردانيد به استغفار تا رسوا نكند شما را بوى بد گناهان.

 

 125- خويشتن دارى

 خويشتن دارى، حكومت و تسلط بر نفس است يعنى در خاموشى و پاسخگويى و لطف و قهر به هنگام باشد.

 اول، آن كه غناى روحى داشته باشد؛ و هم لطف و هم قهر باشد. دوم، تعادل روحى داشته باشد و آن به خاطر صفات متضاد روانى مانند مهر و كين و لطف و قهر از نظر كميت بر يكديگر فزونى نداشته باشد. يعنى خاموشى و سكوت را هر كدام در جاى مناسب و وقت خودش، متعادل و هماهنگ پياده كند. سوم، رسائى تشخيص است كه با تميز و تشخيص و درك صريح و روشن، سراب را از آب، وهم را از حقيقت، دوست را از دوست نما و بيگانه را از آشنا باز شناسد.

 

 126- مظهريت اسم ستار

 هر كه باشد شير اسرار و امير *** او بداند هر چه انديشه ضمير

 مولانا مى‏گويد: هر كس شير اسرار و حقايق شد، هر چه در ضمير ديگران آيد، بداند هر چند كه باطن خود را از ديگران پنهان بدارد.

 هين نگه دار اى دل انديشه خو *** دل ز انديشه بدى در پيش او

 يعنى اى كسى كه فكرت در خيالات نا صواب است، دلت را نزد اولياء از انديشه بد نگه دار اگر مى‏فهمند و فاش نمى‏كنند فقط به رخ تو لبخند مى‏زنند و تجاهل عارف روا مى‏دارند و مظهر اسم ستار را پياده مى‏كنند.

 

 127- اتهام مرسومات

مرسومات امورى هستند كه وسيله راه وصول به مقصد هستند. احكامى مى‏باشند كه مأمور اجراى آن مى‏باشيم، تا به آنها عمل نكنيم به بندگى نتوانيم رسيد. مرسومات آيين و روش است كه به فرمان رسم شده است. پس مرسومات زاد و توشه راه هستند، ولى بايد با نور بصيرت باشد. مسئله‏اى كه در آن مطرح است، اتهام مرسومات است، مثلاً آن كه به مقام مقربين رسيده، و آن كه به مقام ابرار رسيده در حالات و درجات از نظر خلوص و فكر و قدرت روحى با هم فرق مى‏كنند لذا فرموده‏اند: ((حسنات الابرار سيئات المقربين: نيكى‏هاى ابرار براى مقربين گناه حساب مى‏شود.)) به عبارت ديگر مقرب چيزى مى‏بيند و ادراك مى‏كند كه ابرار از ادراك آن عاجزاند. از آن طرف تحمل كارهاى مقربين براى ابرار حلش مشكل است. قضيه عمل سلمان و تعجب ابوذر،و سه كارى كه خضر پيامبر كرد و موسى اعتراض نمود، نمونه‏اى از اتهام مرسومات است.

 

 128- مشكل بود بريدن

 دانى كه چيست دولت ديدار يار ديدن *** در كوى او گدايى بر خسروى گزيدن

 از جان طمع بريدن آسان بود وليكن *** از دوستان جانى مشكل بود بريدن

                                                    

129- روح

1- احول گويد: از حضرت صادق(ع) درباره روحى كه در حضرت آدم دميده شد پرسيدم كه خدا فرمايد: چون او را برابر ساختم، از روح خود در او دميدم (نفخت فيه من روحى) (اعراف:172) فرمود: آن روح مخلوقست؛ و هم روحى كه در عيسى دميده شد مخلوق بود.

2- حمران گويد: از امام صادق(ع)درباره اين آيه ((و روح منه: روحى از طرف او بود)) (به مريم القاء نمود) (نساء:171) پرسيدم، فرمود: آن روح آفريده است كه آن را خدا در آدم و عيسى پديد آورد.

3- محمدبن مسلم گويد: از امام صادق(ع)درباره اين آيت ((روح خود را در او دميدم)) (اعراف:172) پرسيدم كه آن دميدن چگونه بود؟

فرمود: روح مانند باد متحركست و براى آن روحش نامند كه نامش از ريح (باد) مشتق است؛ و چون ارواح هم جنس باد باشند روح را از لفظ ريح بيرون آورد و آن را به خود نسبت داد. زيرا كه آن را بر ساير ارواح برگزيد، چنان كه نسبت به يك خانه از ميان همه خانه‏ها فرمود: ((بيتى)) خانه من (و آن كعبه است) و نسبت به يك پيغمبر حضرت ابراهيم را از ميان پيغمبران فرمود: خليل من و نظاير اينها.... همه اينهامخلوق و ساخته شده و پديد آمده و پروريده و تحت تدبير اويند.

4- محمد بن مسلم گويد: از امام باقر(ع) پرسيدم: راجع به آن چه روايت كنند كه خدا آدم را به صورت خود آفريده است (خلق آدم على صورته)

فرمود: آن صورتى است پديده و آفريده كه خدا آن را انتخاب كرده و بر ساير صورتهاى مختلف برگزيده است و به خود نسبت داده است؛ هم چنان كه كعبه و روح را به خود نسبت داده و فرمود: ((خانه من)) (بيتى)، دميدم در او از روحم (نفخت فيه من روحى)

 

 130- چگونه با خودى؟

 شمس تبريزى در بيانى براى تفهيم گفت: اگر مرا ديدى، خود را چه بينى؟!

 اگر ذكر من كنى، ذكر خود چه كنى؟

 اگر مرا مى‏شناسى و مرا ديدى، ناخوشى را چرا ياد كنى؟

 اگر با منى چگونه با خودى؟

 اگر دوست منى چگونه دوست خودى؟!

 

 131- كثرت تفكر

امام عسكرى(ع) فرمود: عبادت به زياد خواندن نماز و گرفتن روزه نيست، بلكه به كثرت تفكر در امر (كار) خداست.

 

 132- عكس اعيان ثابته

هر آن چيزى كه در عالم عيان است *** چه عكسى ز آفتاب آن جهان است

جهان چون زلف و خال و خط و ابروست *** كه هر چيزى به جاى خويش نيكوست

 

133- انابت

 انابت با تمام وجود برگشتن است. انابت انبياء اين بود كه همگى بازگشتند و كس را به جز از ايشان طاقت آن نبود. 1- در سوره هود آيه 75 خداوند درباره حضرت ابراهيم فرمود: همانا ابراهيم بسيار دلسوز و بازگشت كننده (به سوى خدا) بود. (أواه منيب)  2- در سوره ص آيه 24 درباره داود فرمود: با فروتنى به درگاه خدا بازگشت. (خر راكعاً و اناب)  3- در سوره هود آيه 88 حضرت شعيب عرض كرد: بر او توكل كرده‏ام و به سوى او باز مى‏گردم. (اليه انيب)  4- در سوره لقمان آيه 15 به پيامبر(ص) فرمود: از راه آن كس كه به درگاه ما رجوع اش بسيار است پيروى كن. 5- در سوره زمر آيه 17 درباره عارفان فرمود: به درگاه خدا با آمرزش بازگشتند آنها را بشارت رحمت باد. 6- در سوره زمر آيه 54 درباره دشمنان توحيد فرمود: به درگاه خداى خود به توبه باز گرديد. انابه بالاتر از توبه است، در توبه از معصيت بر مى‏گردد ولى در انابه، رو به حق مى‏كند و از دل تسليم حق مى‏گردد.

 

134- از لوازم چشم محبوب

 در عرفان هر يك از الفاظ محسوس به معانى خاص معقول، اشاره و تشبيه و تعبير مى‏شود مثلاً از چشم ظاهر به چشم معشوق عالم،تعبير مى‏شود براى نمونه گفته‏اند:

1- از چشم محبوب بيمارى بر مى‏خيزد.

2- از چشم دل رباى او، دلهاى عارفان مست و مخمور مى شوند.

3- همه گرفتار فراق و هجران مى‏شوند.

4- همه عالم به خاطر استغناى ذاتى او، در نظر چشم او هيچ است.

5- از چشم مستغنى او خون ما دائم در جوش و اضطراب است.

6- چشم پر كرشمه او عدم التفات است كه هستى را به غارت نيستى مى‏دهد.

7- از بر هم زدن و غمزه او، همه را در دام اندازد.

8- چشم عاشق را در فراق نگه مى‏دارد.

9- با غمزه چشم همه را فانى مى‏سازد و مى‏ميراند.

به چشمش در نيايد جمله هستى *** درو چون آيد آخر خواب و مستى

 

135- ابجد (391-400) دعاى جوشن كبير

 ((غافر:1281)) ، ((ساتر:661)) ، ((قادر:305)) ، ((قاهر:306)) ، ((فاطر:290)) ، ((كاسر:281)) ، ((جابر:206)) ، ((ذاكر:921)) ، ((ناظر:1151)) ، ((ناصر:341)).

 

136- حزن

 حزن شعار اهل معرفت است، كه به سبب آن واردات غيبى بر قلبشان وارد مى‏شود. محزون ظاهرش قبض و باطنش بسط است. با خلق همانند افراد بيمار زندگى مى‏كند و با خدا همانند افراد نزديك مى‏باشد. حزن، طبيعى و بدون تكلف ايجاد مى‏شود. حزن از باطن و فكر از ظاهر محقق مى‏شوند. اگر حزن از قلوب عارفين ساعتى گرفته شود بى تابى مى‏كنند، و اگر در قلوب غير عارفين وارد شود آن را مكروه مى‏دارند. بعد از حزن امن و بشارت است. محزون متفكر است و با بصيرت و عبرت مى‏نگرد. طرف راست حزن انكسار و طرف چپش خاموشى است، و آن مختص عارفان بالله است. خداوند در قضيه حضرت يعقوب از قول او مى‏گويد: ((همانا شكايت شدت غم و اندوه خود را به خدا مى‏كنم، و مى‏دانم از طرف خدا چيزى را كه شما آگاه نيستيد.)) (يوسف:86) (انما اشكوا بثى و حزنى الى الله)  آيه اشاره است به علمى كه در تحت حزن است و فقط به وسيله او آگاهى پيدا مى‏كنند و ديگران محرومند.

 

 137- سفر وادى عشق

 به نگاهى كه كند ديده، دل از دست مده *** سفر وادى عشق است و خطرها در پيش

 از كم و بيش ره عشق مينديش كه نيست *** عاشقان را به دل انديشه ره، از كم وبيش

 

138- پيغام سروش

 حافظ در غزل 326 فرمود:

 ديشب شخصى كاردان و باهوش به من گفت:

 گفت: آسان گير بر خود كارها كز روى طبع *** سخت مى‏گيرد جهان بر مردمان سخت كوش

 يعنى در كارهاى دنيا سخت‏گيرى مكن و به خود فشار نده، كه دنيا نوعاً بر مردم سخت گير، سخت مى‏گيرد.

 گوش كن پند اى پسر وز بهر دنيا غم مخور *** گفتمت چون در حديثى گر توانى دار گوش

 بشنو اى پسر براى دنيا غم مخور، و اگر توانى اين مطب را حفظ كن. بعد فرمود: هر چه رنج و زخم كوچك از درون داشته باشى، لبت خندان باشد، و مانند چنگ به خروش نيايى.

 تا نگردى آشنا زين پرده رمزى نشنوى *** گوش نا محرم نباشد جاى پيغام سروش

 تا آشنا از عشق نشوى رمزى نمى‏شنوى، چون گوش نامحرم شايسته پيغام فرشته نباشد.

 در حريم عشق نتوان زد دم از گفت و شنيد *** ز آنكه آنجا جمله اعضا چشم بايد بود و گوش

 در عالم عشق همه اعضاء بايد ناظر و سامع باشند و دعواى قال و قيل را بايد ترك نمود.

 

 139- اى كاش

 از مرحوم شيخ حسنعلى نخودكى اصفهانى نقل گرديده كه فرمود: من مى‏توانم كارى انجام دهم كه مردم با كوبيدن درب خانه‏ام مشكلاتشان حل شود، بدون اينكه آن را به من بگويند! چون موجب سست شدن اعتقاد مردم به حضرت رضا(ع) مى‏شود آن را انجام نمى‏دهم. ايشان از كودكى تمام ختومات و اعمالى كه انجام داده، يادداشت كرده بود و اسرار و نكات مهم را در آن درج كرده بود، به همين خاطر صلاح نمى‏دانستند در اختيار همگان قرار دهند. مؤلف كتاب صحيفه مهديه گويد: پدرم فرمودند: مرحوم حاج شيخ حسنعلى اصفهانى در اواخر حيات خود آن كتاب را به مرحوم آية الله حاج سيد على رضوى از علماى ربانى مشهد دادند. حاج شيخ در آخر آن كتاب چنين نوشتند كه بايد درس مهمى براى همه كسانى كه در راه معنويات و سير و سلوك شرعى سعى مى‏كنند باشد....اى كاش اين اذكار و ختومات و اين اوراد و زحمات را در راه نزديك شدن و تقرب به امام زمان(ع) انجام مى‏دادم.

 

 140- كار دل آيد

 عمل كان از سر احوال باشد *** بسى بهتر ز علم قال باشد

 ولى كارى كه از آب و گل آيد *** نه چون علم است كان كار دل آيد

 

 141- انفراد

انفراد يگانه گشتن است. انفراد قاصدان در تجريد قصد و متوكلان در صحت توكل و واجدان در نسيم انس.  قاصدان قدم از خود و دو گيتى برگرفتن و خويشتن را در پيش خويش نديدن و از حق به جز حق خرسند نبودن است. متوكلان از اسباب بر نا رسيدن و علايق را نپذيرفتن و از تدبير خود بگريختن است. واجدان نفس را فانى و دل را از غير غايب و نفس را غرق كنند.

 

142- بى مهرى از نبوسيدن

 پيامبر(ص) حسن(ع) و حسين(ع) را بوسيد. اقرع بن حابس كه حضور داشت عرض كرد: من ده فرزند دارم و هيچ گاه يكى از آنها را نبوسيده‏ام. پيامبر(ص) فرمود: چه كنم كه خدا رحمت و مهربانى را از تو برگرفته است؟

 

 143- كتاب حق بخوان

 برو بزداى اول تخته دل *** كه تا سازد ملك پيش تو منزل

 كتاب حق بخوان از نفس و آفاق *** مزين شو باصل جمله اخلاق

 

144- درخت زيتون

 خداوند در سوره نور آيه 35 مى‏فرمايد: ((از درخت مبارك زيتون كه نه خاورى و نه باخترى (نه شرقى نه غربى) فروزانست.))  اين درخت از درختان جهان حس و عالم طبيعت آن چنان كه محجوبان از حق گمان مى‏كنند نيست، و گر نه در گوشه‏اى از اطراف جهان مكان داشت و مورد اشاره حسى قرار مى‏گرفت. اين درخت در دنيا و در جهان ديگر نيست، تنها خداوند براى نور وجود خود مثل زده است. درخت زيتون در نزد پوشيدگان از حق كه به پائين‏ترين مرتبه از معانى قانع شده‏اند، عبارتست از درختى كه در شام يا ديگر نقاط روئيده مى‏شود كه گويند بهترين زيتون، زيتون شامى است. اما به حسب مقامات عارفين و اشارات قرآنى، گاهى تعبير به درخت طوبى و سدرة المنتهى مى‏شود و آن روغن زيتون، مطالب علمى و برهانى و نورانى است كه شامل خطابات و موعظه‏ هاى نيكو است كه عقلهاى بلند آن را پذيرا مى‏گردند.

 

 145- برزخ را ببين

چون لباس تن در قبر قرار گرفت، روح به عالمى رود به نام برزخ، در قالب مثالى كه همه چيز را از خوبيها و بديها و نياتها و...برايش آشكار مى‏شود. قالب مثالى بدون هيچ كدورتى همانند آب صاف كه صورت در آن ديده مى‏شود ظاهر مى‏گردد و ملكات ممثل مى‏شوند. در دنيا آن چه بالقوه بوده، در آنجا بالفعل ديده مى‏شود يعنى هر نيت درونى و هر عمل باطنى كه در دنيا داشته بود، آنجا به صورت مشخص و خوى‏ها ملكوتى و حيوانى به ظهور مى‏آيد. همه اخلاق و كردار، از فضائل و رذائل به صورت حور و غلمان و گرگ و سگ و...مجسم و بارز مى‏گردد. عالم دنيا پر از تعين و كثرات است، وقتى انسان به برزخ رفت، تعين و حجابى باقى نمى‏ماند، همه چيز حضورى و بدون مانع ديده مى‏شود. در بدن عنصرى مرض و صحت و پيرى و جوانى راه دارد، اما آن جا، عالم يكرنگى و يك سنخى است. همه اعضا از پا و سر و چشم همانند دل ادراكى و شهودى مى‏شوند، چون از تعين و صورت گلى و عنصرى به در آمده‏اند، پس اتحاد همه اعضاى را فراگيرد. چون عالم حضور و مشاهده است؛ آن كه لايق جانان باشد با تجلى نور ذات، به بالاترين درجه از شهود و مقامات ربانى نائل آيند.

 

146- حسابرسى

 اميرالمؤمنين(ع)فرمود:

 1- از نفس خود بخواه، انجام آن چه را بر او واجب شده، تا از اين كه ديگران آن را از تو بخواهند، در امان باشى. از نفس به سختى باز پرسى كن تا از باز پرسى ديگران بى نياز گردى.

 2- كسى كه بازرسى نفس خود كند، به حسابرسى از سهل انگارى آن در امان ماند.

 3- نفسهاى خودتان را با حسابرسى در بند كنيد و با مخالفت كردن با آنها زمام اختيارشان را در دست گيريد.

 4- كسى كه حساب خود را برسد بر عيبهاى خود واقف گردد و به گناهان خود احاطه يابد، پس درخواست عفو از خدا كند و عيبهاى خود را اصلاح كند.

 5- ثمره حسابرسى نفس، اصلاح نفس انسان است.

 6- حسابرسى نفس خود براى خودت كن كه براى ديگران حسابرسى جز تو خواهد بود (يعنى به جستجو حسابرسى ديگران مباش).

 7- هر كس حسابرسى نفس خود كند نيك بخت گشت (سعد) و سود برد.(ربح)

 

 147- تعين سالك

 ملاصدراى شيرازى فرمود: از جمله حجابها و پرده‏ها، هويت سالك و رونده راه است. چنانكه گفته‏اند: ((وجودت گناهى است كه با هيچ گناهى آن را نتوان سنجيد.))  هم چنين تعين سالك كه به نام جبل موسى (كوه طور) ناميده مى‏شود. تا هنگامى كه سالك از هويت خود فنا و رها نشده، كوه (انيت) او هم چون برف منجمد شده در موقع تابش خورشيد به حقيقت گداخته و نيست نگردد و ذات حق تعالى را مشاهده نخواهد كرد. اولين قدم آن است كه از سر راه خود آزار و گزند هويت خويش را كه او از موجوداتى است كه زود غروب كند، و ناپديد مى‏شود، دور نمايد.

 

 148- ظهور ملكات

 همه افعال و اقوال مدخر *** هويدا گردد اندر روز محشر

 چو عريان گردى از پيراهن تن *** شود عيب و هنر يك باره روشن

 

149- ابجد (381-390) دعاى جوشن كبير

 ((خير المرهوبين:1154)) ، ((خير المر غوبين:2149)) ، ((خير المطلوبين:988))، ((خير المسئولين:1038)) ، ((خير المقصودين:1141)) ، ((خير المذكورين:1867)) ، ((خير المشكورين:1467)) ، ((خير المحبوبين:959)) ، ((خير المدعوين:1021)) ، ((خير المستأنسين:1512)).

 

 150- فاصله بين ظاهر پرستان و باطن بينان

 1- چشم آخر بين (عاقبت بين) راست و درست مى‏بيند ولى چشم آخر بين (آخور علف يعنى دنيا را) در فريفتگى و خطاست. ديدن عالم دنيا به ظاهر بينان و عالم معنى به عارفان است. در دنيا با هم اند، اما اختلاف و فاصله بى اندازه با هم دارند.

 2- در دنيا اهل بهشت و دوزخ بر حسب ظاهر با هم زندگى مى‏كنند ولى در باطن حجاب و فاصله ميان آنانست.

 3- طلا و خاك با هم در معادن آميخته‏اند ولى از نظر محتوا و كيفيت هزاران مرتبه فاصله دارند.

 4- يك رشته گردن بند كه از مرواريد و سنگ زينتى كم ارزش و عقيق و فيروزه و.. تشكيل شده است؛گر چه با هم اند، اما از نظر قيمت تفاوتى عظيم دارند.

 5- اختلاط موجب وحدت باطنى نمى‏شود، چه بسا مهمانانى شب در يك جا جمع باشند و بخوابند ولى صبح از هم جدا شوند.

 6- در بعضى درياها آب به ظاهر يكى ديده مى‏شود اما در باطن نيمى شيرين و نيم ديگر تلخ است.

 7- بهشتيان و دوزخيان از پايين و بالا بر هم مى‏خورند مانند امواج آب دريا در آميزش هستند، ولى امواج لطف و صلح و محبت بر بهشتيان، و امواج قهر و جنگ و كينه بر جهنميان باشد.

 8- چون سازش ميان شيرينى و تلخى در باطن نيست، فقط اهل بصيرت آن را درك مى‏كنند. آن كه زيركى باطنى دارد شيرينى ظاهرى را مى‏بيند و مى‏فهمد كه زهر در آنست، و بوى به ظاهر خوش را كه ديگران مى‏بويند، او بوى بد استشمام مى‏كند.

اى بسا شيرين كه چون شكر بود *** ليك زهر اندر شكر، مضمر بود

 

151- آب ديده نياز

 ذره‏اى از چرك اندرون آن كند كه صد هزار چرك برون نكند. چرك اندرون را سه چهار مشك از آب ديده نه هر آب ديده‏اى، پاك كند. آب ديده‏اى كه از صدق برخيزد، بعد از آب، بوى امن و نجات به او رسد. اما آب ديده، بى آن نياز و نماز بى نياز تا لب گور پيش نرود، از لب گور باز گردد. آن چه با نياز بود در اندرون گور، در آيد و در قيامت با او برخيزد، تا بهشت و تا به حضرت حق پيش پيش او مى‏رود.

 

 152- حرز پيامبر(ص)

 مادر پيامبر(ص) آمنه فرمود: چون به فرزندم محمد(ص) حامله شدم شخصى را در خواب ديدم كه به من گفت: حامله شده‏اى به بهترين خلق خدا، پس او را محمد نام كن كه اسم او در تورات احمد است. و اين تعويذ را بر او بياويز. چون بيدار شدم بر سر خود غلافى از آهن ديدم و درون او بر پوست آهو نوشته شده بود: ((بسم الله استرعيك ربك و اعوذك بالواحد من شر كل حاسد قائم او قاعد و كل خلق رائد فى طرق الموارد لا تضرق فى يقظة و لا منام و لا فى ظعن و لا فى مقام سجيس الليالى و اواخر الايام يد الله فوق ايديهم و حجاب الله فوق عاديتهم.))

حرز: قلعه، سنگر، حجاب، طلسم.

 

153- احوال عمر

حال عالم سر بسر پرسيدم از فرزانه اى *** گفت: يا خاكيست يا باديست يا افسانه اى

گفتمش: آن كس كه او اندر طلب پويان بود *** گفت: يا كوريست يا كريست يا ديوانه اى

گفتمش: احوال عمر ما چه باشد عمر چيست *** گفت: يا برقيست يا شمعيست يا پروانه اى

 

154- دل عكس خال روى جانان

 از نقطه خال روى جانان دو عالم غيب و شهادت پيدا شد، چه آن كه از نقطه وحدت ذات كه اصل است، عكس آن دل پيدا شد. پس ظهور آن در دل به اختلاف اسماء و صفات از قبض و بسط و خوف و رجاء و مانند اينها پيدا مى‏شود. لذا دل گاهى در مستى و گاهى همانند زلف يار در اضطراب و پريشانى است. گاهى به تجلى جمال مانند شب چهارده نورانى و گاهى به تجلى جلالى به هجران و تاريكى همانند خال سياه است. گاهى برتر از افلاك هفت گانه به خاطر تجريد شود و گاهى به سبب هواى نفس از خاك هم پست‏تر گردد. بعضى دلها اول به زهد و ورع مشغول هستند، بعد به جذبه حقايق توحيدى دچار مى‏شوند. چون دل در روى به حق است، آن چه از نقطه حال محبوب به او مى‏رسد، حال وحدت، و عكس تمام نما مى‏شود.

 

 155- لب فراز كنم

 همه جمال تو بينم چو چشم باز كنم *** همه شراب تو نوشم چو لب فراز كنم

 حرام دارم با مردمان سخن گفتن *** و چون حديث تو آيد سخن دراز كنم

 

156- مداومت

 مداومت مقام كردن در مقصود است (پيوسته در كارى بودن و ثبات در كار داشتن).

 مداومت بر سه قسم است: مداومت تن بر ورد، مداومت زبان بر ذكر، مداومت سر بر ضبط.

 مداومت بر ورد: عابد بر اميد و زاهد بر بيم و عارف بر مهر است.

 مداومت بر ذكر: عذر گوى با سرزنش، حاجت خواه مضطرب، مناجات گر با لذت است.

 مداومت سر بر ضبط: متفكر با اعتماد و متذكر با اخلاص و ناظر با افتقار (تهيدستى و نيازمندى) است.

 

 157- يادداشت و كتابت

 امام صادق(ع)فرمود:

 1- نوشته جات خود را حفظ كنيد كه در آينده بدان احتياج پيدا مى‏كنيد.

 2- قلب بر كتابت اطمينان پيدا مى‏كند.

 3- يادداشت كنيد، چون ننويسيد، حفظ نمى‏توانيد بكنيد.

 

 158- صورت عمل و معنى

 براى رسيدن به حقايق تنها معنى كافى نيست، بلكه صورت عمل هم لازم است. ((دانه قيسى را اگر مغزش را تنها بكارى چيزى نرويد؛ چون با پوست به هم برويد. پس دانستيم كه صورت نيز در كار است.)) محبت خدا بسيار عالى است، اما اگر صورت نماز و روزه را نياورى، محبت چه قدر مى‏تواند در ترقى و كمالات تأثير داشته باشد. هديه‏هاى دوستان به صورت از دوستى‏هاى درونى بر مى‏خيزد، و اين هديه‏ها گواهى بر مهربانى مخفى مى‏كند.

تا گواهى داده باشد هديه ها *** بر محبت‏هاى مضمر در خفا

 اعمال ظاهر هم، گاه راست و گاهى دروغ باشد، گاهى به اخلاص و گاهى به رياء باشد. مثلاً اگر كسى اهل تظاهر باشد، دوغ مى‏نوشد و خود را به مستى مى‏زند با اينكه باطناً مست نيست اين تظاهر به مستى است.

 ريا كار عبادى هم، از ظاهرش مى‏خواهد نشان بدهد كه مست دوستى حق است و اين طور عبادت مى‏كند.

 آن مرايى در صيام و در صلاست *** تا گمان آيد كه او مست ولاست

 پس گاهى بين افعال ظاهرى و نيات درونى بسيار فاصله است. تنها مؤمن روشن بين است كه با ديدگاه باطنى مى‏بيند و مى‏فهمد. پيامبر(ص) فرمود: ((بترسيد از زيركى مؤمن كه با نور خدائى مى‏بيند.)) چرا همه اين درك را ندارند؟ يكى به خاطر آن كه صورت از هر جهت نمى‏تواند بيانگر معنى باشد؛ چه آن كه صورتها در قالب محدودند و معانى بى عددند.

 

159- حشر با محبوب

در روز گرمى شخصى به اميرالمؤمنين(ع)عرض كرد: مرا موعظه كن! حضرت فرمود: حرفهاى بسيار از ما شنيدى، الان در هواى گرم چه حاجت كه موعظه‏اى بشنوى. گفت: شما را رها نمى‏كنم مگر اين كه سخنى بشنوم. فرمود: تو با كسى هستى كه او را دوست دارى. (انت مع من احببت)

 

 160- قارى قرآن

 1- قارى قرآن كه علم نداشته باشد، مانند كسى است كه مال و ملكى ندارد وليكن به خود مى‏بالد.

 2- قارى قرآن، بايد آن چه در قرآن به آن امر شد، عمل كند و طاعت را براى خدا قرار بدهد.

 3- قارى قرآن بايد با حالت تضرع باشد و از خداوند يارى و كمك بطلبد.

 4- قارى نبايد از حد اعتدال خارج و با صداى بلند و بدون تفكر آيات را بخواند. مبادا در هوى و آرزوى نفسانى قرار بگيردو از حد وظيفه خارج شود پس آن وقت هلاك گردد.

 

 161- گرفتار شدم

 يار شدم يار شدم با غم تو يار شدم *** تا كه رسيدم بر تو، از همه بيزار شدم

 گفت مرا خواجه فرج، صبر رهاند ز حرج *** هيچ مگو كز فرجست، اينك گرفتار شدم

 

162- دو طرف دعا

 امام صادق(ع)فرمود: هر كس به خدا حاجتى دارد با صلوات بر محمد و آل محمد شروع كند، پس از خدا حاجتش را بخواهد. سپس با صلوات بر محمد و آلش ختم كند. زيرا خداى عزوجل كريم‏تر از آن است كه دو طرف دعا را قبول كند، ولى وسط آن را قبول نكند، زيرا با صلوات بر محمد و آل محمد (دعا) رد نمى‏شود. از استاد مسموع شده كه زكات ذكر به آن است كه قبل و بعد ذكر صلوات گفته شود مثلاً 5 يا 14 مرتبه قبل و بعد از ذكر، صلوات گفته شود.

 

 163- از انگيزه اولى تا دومى

 انسان گاهى انگيزه دنيوى و ابتدائى دارد، ولى وقتى درون كار مى‏رود، انگيزه‏اش عوض مى‏شود، مثلاً:

1- كسى براى خريد نان به دكان نانوايى مى‏رود، و چون حسن نانوا را مى‏بيند عاشق زيبايى او مى‏شود.

2- كسى براى تفريح به باغستانى مى‏رود، چون جمال باغبان را مى‏بيند ديگر به باغ نظر نمى‏كند.

3- آن كسى كه خواست از چاه آب بكشد، سطل را كشيد با جمال يوسف رو به رو شد و آب حيات از رخ يوسف چشيد.

همچو اعرابى كه آب از چه كشيد *** آب حيوان از رخ يوسف چشيد

4- حضرت موسى رفت آتش بگيرد براى خانواده‏اش، آن هم در شب سرد، كه آتشى از درختى ديد و جذب آن شد.

رفت موسى، آتش آرد او به دست *** آتشى ديد او، كه از آتش برست

5- مانند عيسى(ع) كه رفت از دشمنان فرار كند، از بالاى دار به آسمان عروج كرد.

6- مانند باز شكارى كه براى صيد به سوى دام شاه افتد و جايش در ساعد (از مچ تا بازو) شاه شود و اقبال با شكوه پيدا مى‏كند.

7- كودك براى آن كه پدرش براى او پرنده‏اى بخرد به مدرسه مى‏رود، اما با تحصيل دانش به مقام صدارات مى‏رسد و مانند ماه شب چهارده جامعه را روشنى مى‏بخشد.

در نتيجه: انگيزه ابتدائى و معمولى، گاهى تبديل به مقاصد بزرگ و ترقيات باشكوه مى‏شود.

 

 164- تحميد بى حصر

 امام صادق(ع)فرمود: هر كه بگويد ((الحمدلله كما هو اهله: يعنى حمد از آن خدائى است كه سزاوار اوست.))

 كاتبان اعمال از نوشتن باز مى‏مانند و مى‏گويند: خداوندا! ماغيب را نمى‏دانيم، ثواب آن را ندانيم!! حق تعالى در جواب مى‏فرمايد: آن چه بنده من گفته شما بنويسيد و ثوابش بر من است.

 

 165- صاحب سگ

مرحوم حاج شيخ عباس تهرانى متوفى 1385 هجرى قمرى تلميذ عارف بالله ميرزا جواد ملكى تبريزى گفت: ما جوان بوديم در افراط و تفريط، به رياضت شخصى مشغول، و رنگ و رويم عوض شده بود. رفتم به منزل استاد، ديدم روى سكوى منزل نشسته است. چون نظرش به من افتاد فرمود: اين كارها چيست كه تو مى‏نمائى؟ اينها خلاف شرع است؟ گفتم: آخه نفس اماره چنين و چنان مى‏كند! فرمود: نفس اماره با اين كارها فقط درست نمى‏شود. من و پسرم رفتيم توى اين باغ. سگى به ما حمله كرد؛ هر كارى كردم ديدم نمى‏شود چه آن كه سگ درنده خوى است، و نمى‏شود از دست او خلاص شد. صدا زدم اى صاحب باغ! بيا جلوى سگت را بگير. صاحب سگ آمد، يك اشاره كرد و سگ رفت. خدا صاحب نفس است، از او التماس كن، تا تو را از شر نفس آزاد كند.

 

 166- زيارت و قصور استعداد

شمس تبريزى فرمود: مانع آمدن به خدمت و به حضور بزرگان، قصور استعداد است. استعداد به بايد، و قابليت و فراغت از مشغولى‏ها، تا زيارت ثمره دهد. آن‏ها كه زيارت كنند به نياز، اگر چه قاصر باشند، ضايع نباشند. اما در بهترى بايد كوشيد. بعضى را اميد بهترى نمى‏بينم كه پيش از ندامت، بيدار شوند.

 

 167- وصال مى‏طلبى

 پياله گير كه رندان به نيم جو نخرند *** هزار ساله طاعات زهد و تقوا را

 برو ز دست مده، گر وصال مى‏طلبى *** فغان و ناله و فرياد و آه شبها را

 

168- تفويض

هر كس كار خود را به خدا واگذار كند، هميشه در آسايش است و زندگى اش خوب خواهد بود. تفويض كننده حقيقى كسى است كه قصدش غير خدا نباشد. اميرالمؤمنين(ع)در شعرى فرمود: آن چه خدا براى من قسمت كرده راضيم و كار خود را به خالقم تفويض كردم. خداوند درباره مؤمن آل فرعون (حبيب نجار) فرمود: من كارم را به خدا واگذار مى‏كنم، و او به بندگانش بصير است. خدا بنده خويش را از بدى و مكر فرعون حفظ مى‏كند و آل فرعون را به بدترين عذاب دچار مى‏كند.(مؤمن:44-45) تفويض يعنى ترك تدبير در دنيا و از بين رفتن هر قصد غير خدائى، و وفاء به عهد الهى، دور كردن يأس، يقين به حق و احتياج تام به خدا مى باشد. تفويض كننده صبح نمى‏كند مگر از جميع آفات سالم مى‏ماند. و شب نمى‏كند مگر دينش در عافيت است.

 

 169- راحتى با نفس نيست

 تغير و تلون و اضطراب از نفس پيدا مى‏شود. آن جا كه اثرى از انوار حقيقت كشف افتد، آن جا نه ولوله‏اى بود و نه مشغله و نه تغير و نه تلون. با خدا بودن وحشتى نيست؛ و با نفس بودن راحتى نيست.

 مرد بايد كه جگر سوخته خندان بودا *** نه همانا كه چنين مرد فراوان بودا

 خنك آن كه در همه عمر نفسى صافى از وى برآيد و آن نفس ضد نفس بود و تا نفس غالب بود آن نفس نبود، بلكه دود تنورستان بود. چون نفس مقهور و مغلوب نور اسلام گردد، نفس‏هاى صافى برآيد، چنان كه اگر بر بيماران وزد، سبب شفاء ايشان باشد. همه وحشتها از نفس است، اگر تو او را نكشى او تو را بكشد، اگر تو او را مقهور نكنى او تو را مقهور خود كند.

 

170- يكى بيش نيست

 هم او كرد و هم او گفت و هم او بود *** نكو كرد و نكو گفت و نكو بود

 يكى بين و يكى گوى و يكى دان *** بدين ختم آمد اصل و فرع ايمان

 

 171- توجه به معنى نه صورت

اى غافل از معنى و مايل به صورت، به خاطر جانور كوچكى همانند كيك گليمى را به آتش مكش و به خاطر آزار مگسى بهره روز را از دست مده. اگر در صورتها در جا بزنى، راه به معنى نبرى، بدان كه بت پرستى! پس صورت را رها كن و به معنى روى آور.

 بت پرستى چون بمانى در صور *** صورتش بگذار و در معنى نگر

اگر تو مرد حجى و به زيارت خانه خدا مى‏روى يكى حاجى عاشق طلب كن، و ديگر با سفيد و سياه و ترك و عرب بودن آن كارى نداشته باش، فقط به همت او نظر داشته باش نه اينكه صورت او نگاه كنى.

منگر اندر نقش و اندر رنگ او *** بنگر اندر عزم و در آهنگ او

اگر همراه تو سياه باشد او را سفيد بدان، چرا كه در معنى همرنگ توست. به عبارت ديگر اعتقاد به نژاد پرستى و فرقه گرايى كه كارى شيطانى است و بر اساس تعصبات منشعب مى‏شود، نداشته باش. چون صورت راهزن است، مانع از توجه و التفات به گوهر و باطن مى‏شود.

 

 172- مثال شادى و غم

شادى همچو آب لطيف صاف، به هر جا مى‏رسد، در حال شكوفه ى عجيبى مى‏رويد، آن آبى كه از او درخت و گل روئيده و زنده مى‏شود و شيرين مى‏گردد صاف است. غم همچو سيلاب سياه، به هر جا كه رسد، شكوفه را پژمرده كند و آن شكوفه كه قصد پيدا شدن دارد، مانع مى‏شود. اين وجود كه انسان به او مغرور مى‏شود همه غم است، شادى كه اصل است را رها كرده و غم را مى‏پرستد.

 

173- اسم اعظم را از دست داد

 وقتى حضرت موسى به جنگ با ((عمالقه)) مى‏رفت، آن‏ها نزد ((بلعم باعورا)) كه داراى اسم اعظم بود آمدند؛ و استدعا كردند تا با آن اسم بر موسى و قومش نفرين كند. او قبول نكرد پس از راه زنش وارد شدند و توانستند او را به اين كار وادار كنند. پس بر الاغ خود سوار شد و خواست كه برود، آن حيوان از رفتن امتناع نمود. بلعم او را چندان زد، كه آخر به سخن آمد و گفت: اى بلعم اين جبرئيل است كه حربه‏اى در دست دارد و تو را اشاره مى‏كند كه بر پيغمبر خدا نفرين مكن. براى چه مرا مى‏زنى كه بيايم و تو پيغمبرى را نفرين كنى. بلعم متغير شد؛ با حربه‏اى بر شكم حيوان زد و آن را هلاك كرد. پس اسم اعظم از خاطرش محو شد. (فانسلخ منها: اسم اعظم از او گرفته شد.) به خاطر اين عمل، خداوند در قرآن درباره او فرمود: ((مثله كمثل الكلب: مثل او چون سگى است كه چه به او حمله ور شوى و چه او را به حال خودواگذارى پارس و عوعو مى‏كند.)) (اعراف:119)

 

 174- عبادت بدون عادت

 ولى از صحبت نا اهل بگريز *** عبادت خواهى از عادت بپرهيز

 نگردد جمع با عادت عبادت *** عبادت مى‏كنى بگذار عادت

 

175- استغراق

 اين كه بندگى كند مردى براى خدا، خود را و فعل خود را مى‏بيند و خدا را مى‏بيند او غرق آب نباشد. غرق آب آن كس باشد كه در او هيچ جنبشى و فعلى نماند، اما جنبش‏هاى او جنبش آب باشد. هر حسى حظى جدا دارد. حواس از روى معنى جمع و از روى صورت متفرقند. چون يك عضو را استغراق حاصل شد همه در وى مستغرق شوند. چنان كه مگس بالا و پائين مى‏كند و همه اجزايش مى‏جنبد. چون در انگبين غرق شد همه اجزايش يكسان شد و هيچ حركتى نكند. استغراق آن باشد كه او در ميان نباشد، و جهد و فعل و حركت نماند. غرق آب باشد هر فعلى را كه از او آيد، از او نباشد از فعل آب باشد. اگر هنوز در آب دست و پاى مى‏زند او را غرق نگويند، يا بانگى مى‏زند كه آه غرق شدم، اين را نيز استغراق نگويند.

 

 176- بنده خاص

اگر خواهى كه گردى بنده خاص *** مهيا شو براى صدق و اخلاص

 برو خود را ز راه خويش برگير *** بهر يك لحظه ايمانى ز سر گير

 

177- احتما(پرهيز كردن)

 در مثل فكر مانند شير درنده است و دلها به مانند بيشه زاران است. پس از انديشه‏ها بايد پرهيز كردن تا قلب از فكرهاى وحشى حفظ شود. مادام كه بيشه دل از خواطر پريشان خالى نباشد، به خاطر هجوم شيران درنده از جوشش معارف خبرى نباشد. پرهيز كردن از دوا دادن بهتر است، چه آن كه جاى زخم بيشتر خارانده شود بيمارى اش وخيم‏تر مى‏گردد. مانع گذاشتن براى نيامدن خواطر مزاحم بهتر از آنست كه خواطر سوء بيايد، و بعد بخواهد دفع كند.

احتماها بر دواها سرور است *** ز آنكه خاريدن، فزونى گر است

 پرهيز ريشه هر علاجى است بعد از آن خوب قوت روحى خود را ببين.

احتما اصل دوا آمد يقين *** احتما كن قوه جان را ببين

از اين جاست كه رسول خدا(ص) فرمود: پرهيز كردن سرچشمه هر درمان مى‏باشد. (الحمية رأس الدواء) و بالاترين رياضت نگاه داشتن دل از خواطر سوء و افكار خراب است.

 

178- جان جان

كسى كز عشق خالى شد، فسرده ست *** گرش صد جان بود، بى عشق مرده ست

 مبين در عقل، كان سلطان جان است *** قدم در عشق نه، كان، جان جان است

 

179- على نفس پيامبر(ص) است

 عايشه گويد: روزى رسول خدا(ص) صحابه را يك يك نام مى‏برد و تعريف هر يك را به صفتى مى‏كرد كه مناسب حال او بود. من گفتم: عجب است كه على(ع) را تعريف نكردى؟ پيامبر(ص) فرمود: واى بر تو! هرگز كسى خود را تعريف كرده است. (هل يعرف احد نفسه)

 

180- روزها؟

 روزها پنج دسته‏اند:

 1- روز مفقود: همان ديروز تو بود.

 2- روز مشهود: امروز است كه در آنى.

 3- روز غدا(آينده): فرداى توست.

 4- روز موعود: آخرين روزهاى زندگى در دنياست.

 5- روز ممدود: روز آخرت و هميشگى خواهد بود.

 

 181- لب دوختن

 عارفان كز جام حق نوشيده اند *** رازها دانسته و پوشيده اند

 سر غيب آن را سزد، آموختن *** كاو ز گفتن، لب تواند دوختن

 

182- قوه متخيله

ملاصدراى شيرازى درباره قوه متخيله فرمود: قوه متخيله تجلى گاه صفت خلاقيت خداوند است كه مى‏تواند صور مختلفه را خلق كند و قادر به ايجاد صور ذهنى است. نفس منزه انبياء و اولياء و عرفاء كه خليفه خالق جهان است و به كمال و فعليت رسيده‏اند و از ظلمت ماده تا آن درجه منزه گرديده‏اند كه مى‏توانند به همت خود صورى را كه قوه متخيله در ذهن خلق نموده وجود عينى بخشد. يعنى نيروى خلاقيت نفس كامل تا آن حد است، كه مى‏تواند شرايط خارجى را مطابق وضع درونى خود سازد.

 

183- بر راه افتاده

روزى به شيخ ابوسعيد ابوالخير گفتند: اى شيخ! فلان مريدت بر فلان راه افتادست، مست خراب. فرمود: بحمدالله كه بر راه افتاده است از راه نيفتاده است.

 

184- علامتى از نفاق

دو دوست مدت‏ها با هم بودند. روزى به خدمت پير عارفى رسيدند. فرمود: شما چند سال است كه با هم دوست و هم صحبت هستيد؟ گفتند: چندين سال. فرمود: هيچ ميان شما در اين مدت منازعتى نبود؟ گفتند: نى، الا موافقت. گفت: بدانيد شما به نفاق زيستيد. لابد حركتى از يكديگر ديديد و در دل شما رنجى و انكارى به ناچار آمده بود؟ گفتند: بلى. فرمود: آن انكار را از خوف به زبان نياورديد؟ گفتند: آرى، فرمود: اين علامت نفاق است.

 

 185- آب آن سو است

رو دست بشوى از تن، ز آن پيش كه خود سازد *** سيلاب فنا ويران، اين كاخ ترابى را

 بشنو سخن وحدت اى تشنه كه آب آن سو است *** بيهوده چه پيمايى، اين دشت سرابى را؟

 

186- ابجد (131-140) دعاى جوشن كبير

 ((دليل المتحيرين:823)) ، ((غياث المستغيثين:3612)) ، ((صريخ المستصرخين:2381)) ، ((جار المستجيرين:1008)) ، ((امان الخائفين:865)) ، ((عون المؤمنين:353)) ، ((راحم المساكين:461)) ، ((ملجأ العاصين:326)) ، ((غافر المذنبين:2164)) ، ((مجيب الدعوة المضطرين:1280)).

 

 187- گنج معرفت

تمثل معرفت و كشف حقيقت به گنج و حيرانى به ويرانى مبتنى، بر آن است كه گنج را در ويرانه‏اى و جاهاى مخفى مى‏نهند تا ذهن كسى به آن محل متوجه نشود. گنج معرفت كه مخفى است در ويرانى وجود شخصى موهوم خود دانست. تا وقتى سالك اسير خود بينى و اوصاف دنيوى خود است و فانى نشود، نتواند به گنج دست يابد.

 

 188- رؤيت به چشم؟

1- يعقوب بن اسحاق در نامه‏اى از امام حسن عسگرى(ع) سؤال كرد: آيا پيغمبر پروردگارش را ديده بود؟ امام در جواب نوشت: خداى تبارك و تعالى از نور عظمتش به قلب پيغمبرش آن چه دوست داشت نشان داد. 2- ابو قره از امام رضا پرسيد: خدا ديدار خويش را به محمد عطا كرد؟ امام فرمود: پس از آن كه از طرف خدا، به جن و انس رسانيد كه ((ديده‏ها او را درك نكند، علم مخلوق به او احاطه نكند، چيزى مانند او نيست.)) مگر محمد(ص) نبود، چگونه ممكن است مردى به سوى تمام مخلوق آيد و اين (سه مطلب) را بگويد، سپس بگويد: من به چشمم خدا را ديدم، و به او احاطه علمى پيدا كردم، او به شكل انسانست!! خجالت نمى‏كشيد! زنادقه اين چنين نسبتى را نتوانستند به او دهند. 3- مردى از خوارج به امام باقر(ع) گفت: چه چيز را مى‏پرستى؟ فرمود: خداى تعالى را، گفت: او را ديده‏اى؟ فرمود:از ديدگان چشم ديده نمى‏شود، ولى دلها او را به حقيقت ايمان ببينند؛ با آياتش توصيف شده و با علامات شناخته شده، ولى با سنجش شناخته نشود و با حواس درك نشود و مانند مردم نيست. 4- امام صادق(ع)فرمود: اين خورشيد يك هفتادم نور كرسى است و كرسى يك هفتادم نور عرش و عرش يك هفتادم نور حجاب و حجاب يك هفتادم نور ستر است اگر آن‏ها (مدعيان رؤيت) راستگويند، چشم خود را به همين خورشيد وقتى كه در ابر نباشد بدوزند.

 

 189- ادب

از ادب پر نور گشته اين فلك *** در ادب معصوم و پاك آمد ملك

از خدا جوئيم توفيق ادب *** بى ادب محروم ماند از فيض رب

بى ادب تنها نه خود را داشت بد *** بلكه آتش بر همه آفاق زد

  

190- ابجد (321-330) دعاى جوشن كبير

 ((اعظم من كل عظيم:2117)) ، ((اكرم من كل كريم:671)) ، ((ارحم من كل رحيم:647)) ، ((اعلم من كل عليم:431)) ، ((احكم من كل حكيم:287)) ، ((اقدم من كل قديم:439)) ، ((اكبر من كل كبير:595)) ، ((الطف من كل لطيف:389)) ، ((اجل من كل جليل:247)) ، ((اعز من كل عزيز:312)).

 

191- عبادت احرار يا كرام

امام صادق(ع)فرمود: گروهى خداى عزوجل را پرستش مى‏كنند از روى محبت به او، اين عبادت آزادگان است. در روايت ديگر فرمود: من خداى را از روى محبت عبادت مى‏كنم (اعبده حباً له) و اين عبادت كرام (كريمان) است.

 

192- جوانان رقيق القلب اند

پيامبر(ص) فرمود: شما را به شبان (جوانان) وصيت مى‏كنم كه به آنان نيكى نمائيد، زيرا قلبشان رقيق است (ارق افئدة). خدا مرا مبعوث به رسالت نمود كه بشارت دهنده و ترساننده باشم، پير مردان با من مخالفت كردند و جوانان با من پيمان بستند.

 

193- ختم قرآن هديه به امام

على بن مغيره گفت: به امام كاظم(ع) عرض كردم: من هم بعد از پدرم با توجه به فرصت شغل، گاهى بيشتر و گاهى كمتر از او قرآن را در ماه مبارك رمضان ختم مى‏كنم. هنگامى كه عيد فطر فرا مى‏رسد يك ختم آن را براى رسول خدا(ص) و يك ختم براى اميرالمؤمنين(ع)و يك ختم براى حضرت فاطمه(ع) و سپس براى هر يك از ائمه تا به شما منتهى شود يك ختم قرآن اهدا مى‏كنم. چه اجرى براى اين عمل من وجود دارد؟ امام فرمود: اجر تو اين است كه در قيامت با آن‏ها خواهى بود. گفتم: الله اكبر يك چنين اجرى دارم!! سه مرتبه فرمود: آرى.

 

 194- كرامت ولايت

 پيامبر(ص) فرمود: نبوت به من پايان يافت ولكن حق تعالى امت مرا پس از نبوت، درجه ولايت كرامت كرده است.

 سؤال كردند: يا رسول الله(ص) اين كرامت كه را است؟ فرمود: آنهايى كه قدم متابعت بر جاده سنت من نگاه دارند و نفس را از انواع شهوات منع كنند و به طاعت مهذب گردند.

 

 195- قصه عاشقان

او را كه دل از عشق مشوش باشد *** هر قصه كه گويد، همه دلكش باشد

تو قصه عاشقان، همى كم شنوى *** بشنو! بشنو! كه قصه شان خوش باشد

                                   شيخ بهايى

 

196- ابجد (331-340) دعاى جوشن كبير

 ((كريم الصفح:479)) ، ((عظيم المن:1141)) ، ((كثير الخير:1571)) ، ((قديم الفضل:1095)) ، ((دائم اللطف:205)) ، ((لطيف الصنع:370)) ، ((منفس الكرب:483)) ، ((كاشف الضر:1432)) ، ((مالك الملك:212)) ، ((قاضى الحق:1050)).

 

197- ذكر از ناف!!

 آن صوفى ارشد به مريدش گويد: ذكر از ناف بر آور! گفتم: نه، ذكر از ناف بر مياور، از ميان جان بر آور! به اين سخن، در او حيرانى آمد.

 

 198- سه گونه تقوى

تقوى بر سه وجه است:

1- تقوى بالله: يعنى تقواى از براى خدا، و آن ترك حلال (مكروهات و مباحات و لذات مشروع نفسانى) تا چه برسد به امور مشتبه، و اين تقوى خاص الخاص است.

2- تقوى من الله: تقواى از خدا و آن ترك شبهات است تا چه رسد به حرام و اين تقواى خاص است.

3- تقوى از خوف آتش و عقاب، و آن ترك حرام است و اين تقوى عام است. مثل تقوى مانند آبى است كه در نهر روان، و زير درختان مى‏رود و هر درختى به اندازه جوهر و طمع و لطافت ارتزاق مى‏كند و مردم هم به اندازه ظرفشان استفاده مى‏برند. تقوى هر كس بيشتر باشد عبادتش خالص‏تر است و هر عبادتى بر تقوى نباشد، همانند غبار پراكنده‏ايست كه قيمتى ندارد. خداوند در سوره توبه آيه 19 فرمود: ((آيا كسى كه بنيانش بر تقوى و خوشنودى خدا باشد بهتر است يا كسى كه اساسش بر كنار رود آبى كه سست باشد و به مرور زيرش خالى و او را در جهنم اندازد.)) در حقيقت تقوى، طاعت خالص بدون معصيت است، و ياد خداوندى است كه فراموشى ندارد و مقبوليت اعمال بدون آن مردود است.

 

 199- جز يار نمى‏گنجد

امروز مرا در دل، جز يار نمى‏گنجد *** وز يار چنان پر شد، كاغيار نمى‏گنجد

 در چشم پر آب من، جز دوست نمى‏آيد *** در جان خراب من، جز يار نمى‏گنجد

 

200- ميدان فتوح

خداوند در قرآن سوره فاطر آيه 2 فرمود: هر رحمتى كه خدا براى مردم گشايد باز دارنده‏اى براى آن نيست. (ما يفتح الله من رحمة فلا ممسك لها) فتوح نامى است كه از غيب ناجسته و نا خواسته آيد و آن: 1- يا رزق آيد كه بدون كسب و طلب كردن و انتظار باشد. 2- يا در علم لدنى آيد و آن نا آموخته با شريعت موافق و نا شنيده به دل آشنا، و نا آزموده در حكمت پسنديده آيد. 3- يا از نشانهاى غيبى آيد و آن از اشارت خوابهاى نيكو. دعاهاى نيكان و قبول دلها آيد.

 

201- آثار سوء عمل بدون علم

1- امام صادق(ع)فرمود: عمل كننده بدون بصيرت مانند كسى است كه بر طريق اصلى راه نمى‏رود و هر چند سرعت را زياد كند از هدف و مقصود دورتر گردد. 2- پيامبر(ص) فرمود: هر كس بدون دانايى عمل كند، افسادش از اصلاحش بيشتر است. (خراب كردنش از درست كردنش بيشتر است.)

 

202- تخم محبت

سالها حلق زدم بر در ميخانه عشق *** تا به روى دلم از غيب گشودند، درى

هر كه در مزرع دل تخم محبت نفشاند *** جز ندامت نبود، عاقبت او را ثمرى

 

203- نسب نامه او

1- امام صادق(ع)فرمود: قوم يهود از رسول الله(ص) پرسيدند: براى ما نسب (تبار) خدايت را بيان كن. پيامبر(ص) سه روز جواب آنها را نداد و مكث كرد، پس سوره توحيد (قل هو الله احد الله الصمد لم يلد و لم يولد و لم يكن له كفواً احد) نازل شد. 2- عبدالعزيز بن مهتدى از امام رضا(ع) درباره توحيد سؤال كرد، امام فرمود: هر كس اين سوره را بخواند و ايمان به آن بياورد هر آينه توحيد را شناخته است. 3- حماد نصيبى گويد: از امام صادق(ع)درباره سوره توحيد سؤال كردم، فرمود: نسبت خدا...احد، صمد و ازلى (هميشگى) است. چون صمد است نياز همگان به اوست، دست آويزى ندارد كه او را نگه بدارد، بلكه او همه چيز را نگه مى‏دارد....لم يلد، فرزند ندارد تا از او ارث برند يعنى چيزى از او جدا نشده تا به ديگرى انتقال پيدا كند...ولم يولد، زائيده نيست تا شريك او باشند يعنى داراى مالك و پدر بالاتر از او، كه در او سهيم باشند نيست...و لم يكن له كفواً احد، و براى او همتا و كفوى اصلاً نيست.

 

 204- حبط اعمال

حبط به معنى بطلان و بى اثر شدن است. حبط آن است كه چهار پا علف بسيار خورد تا شكمش باد كند كه موجب هلاكت شود. بهترين مثل آن است كه در قرآن آمده است: ((اگر مقدارى خاكستر را در روز طوفانى در مقابل باد قرار دهيم گر چه واقعاً از بين نمى‏رود ولى طورى پراكنده مى‏شود كه هرگز بدست نمى‏آيد.)) (ابراهيم:18) در 16 مورد حبط در قرآن، مربوط به عمل است؛ كه عمل خوب بد را و عمل بد خوب را حبط مى‏كند. در سوره انعام آيه88 مى‏فرمايد: اگر شرك بورزى عمل تو حبط مى‏شود. در سوره هود آيه 114 مى‏فرمايد: حسنات سيئات را از بين مى‏برد. در سوره احزاب آيه 19: ايمان نياوردن را، و در سوره انعام آيه 88: شرك را، و در سوره بقره آيه 217: ارتداد را، سبب حبط اعمال ذكر كرده است. حبط شامل دنيا و آخرت است كه چنانكه در سوره بقره آيه 217 خداوند درباره ارتداد اشاره فرموده است: ((حبطت اعمالهم فى الدنيا و الآخرة))

 

205- بطنه (پرخورى)

اميرالمؤمنين(ع)فرمود: بپرهيزيد از پر خورى كه:

1- دل را سخت كند.

2- سبب بى حالى در نماز مى‏شود.

3- موجب تباهى بدن مى‏شود.

4- دردها بسيار شود.

5- حواسها آشفته گردد.

در اين باره 28 روايت در كتاب غررالحكم نقل كرده است، كه از جمله امام فرمود: پر خورى حجاب زيركى گردد.

 

206- تسبيحات عالم انوار

امام صادق(ع)فرمود: خداوند چون نور مقدس نبوى را خلق نمود، او را در حجابهاى مختلف ساكن گردانيد و نورش در هر حجاب مشغول به گفتن تسبيح خاص بود:

1- حجاب القدرة: سبحان ربى الاعلى (و بحمده) ، دوازده هزار سال.

2- حجاب العظمة: سبحان عالم السر ، يازده هزار سال.

3- حجاب المنة: سبحان من هو قائم لا يلهو ، ده هزار سال.

4- حجاب الرحمة: سبحان الرفيع الاعلى ، نه هزار سال.

5- حجاب السعادة: سبحان من هو دائم لا يسهو ، هشت هزار سال.

6- حجاب الكرامة: سبحان من هو غنى لا يفتقر ، هفت هزار سال.

7- حجاب المنزلة: سبحان العليم الكريم ، شش هزار سال.

8- حجاب الهداية: سبحان ذى العرش العظيم ، پنج هزار سال.

9- حجاب النبوة: سبحان رب العزة عما يصفون ، چهار هزار سال.

10- حجاب الرفعة: سبحان ذى الملك و الملكوت ، سه هزار سال.

11- حجاب الهيبة: سبحان الله و بحمده ، دو هزار سال.

12- حجاب الشفاعة: سبحان ربى العظيم و بحمده ، هزار سال.

مجموع سالهاى تسبيح هفتاد و هشت هزار سال مى‏شود كه منظور سالهاى دنيوى متعارف نيست،چرا كه عالم انوار و ارواح خارج از محدوده مادى است؛ و بيان تعداد براى تفهيم اذهان است، و آن از عالم مجردات بشمار مى‏آيد.

 

207- نكوئى كن

گر همى خواهى كه باشى در امان *** رو نكوئى كن تو با خلق جهان

آن كه نيكى مى‏كند در حق ناس *** بهترين مردمان او را شناس

 

208- اخلاص با سه وصف

اميرالمؤمنين(ع)فرمود: خوش به حال كسى كه براى خدا، عبادت و دعايش را خالص گردانيد و: 1- دعايش به آن چه چشمهايش مى‏بيند مشغول نكند. 2- و گوشش به آن چه مى‏شنود ذكر خدا را فراموش نكند. 3- و سينه‏اش از آن چه خدا به غير او عطا كرده محزون نگردد.

 

209- كرامت (بزرگى ورزيدن، ارجمندى، بخشندگى)

كرامت از خداست بر مراتب قابلان. كرامت در هدايت، نشانش آن است كه: استقامت احوال دارد و متابعت سنت در اخلاق و خدمت، و صدق يقين در قسمت دارد. كرامت در كفايت، نشانش آن است كه: رزق بى حيلت و عافيت بى يار و خوى خوش بى مدا هنت (چرب زبانى و دو رويى كردن) كرامت تقريب، نشانش آن است كه سبك بارى خدمت و وفاق استقبال و مستجابى دعا بود. خداوند در سوره يس آيه 36 فرمود: (وجعلنى من المكرمين: خداوندا مرا از اكرام شدگان قرار ده، كه كرامت تقريب است.)

 

210- تصرف در چشم‏هاى بدريون

در جنگ بدر تعداد مسلمانان 313 نفر و مشركين 1550 نفر بودند و از نظر ابزار جنگى بيشتر از مسلمين ابزار داشتند. خداوند فرمود: ((يرونهم مثليهم رأى العين)) (آل عمران:13) مسلمانان كفار را با چشمشان دو برابر خود (626) مى‏ديدند (اگر چه پنج برابر بودند.) يا اينطور شود: ((مشركين مسلمانان را دو برابر خود (3100نفر) مى‏ديدند.)) خداوند قبل از شروع جنگ مسلمانان را در چشمشان اندك جلوه داد تا با آنها بجنگند و پس از شروع جنگ مسلمانان را در چشم آنان بسيار نماياند؛ و مشركين را در چشم مسلمانان اندك نماياند، تا براى جنگيدن جرأت داشته باشند. لذا در سوره انفال آيه 44 فرمود: ياد آوريد با لشگر قريش در جنگ بدر روبرو شديد، خدا آنان را در چشمهايتان اندك نشان داد و (تا قوى مى‏شويد) شما را نيز به چشم آنها اندك نشان داد (تا تهيه مهمات جنگ نكنند.) (فى اعينكم قليلاً و يقللكم فى اعينهم) كه حكم خدا انجام پيروزى بود، شدنى شود.

 

211- اتحاد معين

دعوت انبياء از براى غير بود، و اگر از براى غير نبودى، اين چندين گفت و گوى از بهر چه بودى؟ آن جا اتحاد معين و حضور است. گفتى هست اما بى حرف و صوت. آن لحظه كه آن گفت است، فراق است و وصال نيست، زيرا در وصال گفت نگنجد نه بى حرف و صوت، نه با حرف و صوت. هر چه وصال بيشتر فراق صعب‏تر و دشوارتر است.

 

 212- موافقت

موافقت استقبال حكم است بر دل گشاده، و در واقع موافقت پيش از پيدا شدن حكم و رضا پس از پيدا شدن حكم است. موافقت به اين است، كه بنده اختيار خود را رها كند و از تحكم خود ببرد و عنايت مولى را ببيند. چون بلا و عافيت و عطا و منع و موت و حيات نزد بنده يكسان بود حاجتهاى او يكى افتد و حجابى در دلش باشد و آرزوى شخصى نداشته باشد و اميدوار و راضى بر حكم حق باشد و صابر و آرامش دل داشته باشد. موافق عنايت مولا را در دل به شادى بيند و غم را بشويد و علايق را محو كند، پس به قربى كه از عنايت مولى نصيبش شد، از تفرق ببرد.

 

213- نام محبت

يا كه بيهوده مران نام محبت به زبان *** يا چو پروانه بسوز از غم و با درد بساز

آنقدر حلقه زنم بر در ميخانه عشق *** كه كند صاحب ميخانه به رويم در، باز

 

214- ادعا كردن

ادعا كردن در واقع مختص انبياء و ائمه و اولياء است. اما ادعاى بيجا كردن، مانند ابليس باشد كه ادعاى عبادت كرد ولى با خدا منازعه نمود و مخالفت امر او كرد. تظاهر به ادعا كردن تظاهر به كذب است. دعوى بى جا كردن براى خود، درهاى گرفتارى و بلا را باز مى‏كند. مدعى، هنگام دليل خواستن از او، رسوا مى‏شود. اميرالمؤمنين(ع)فرمود: كسى كه در دعويش صادق است نمى‏بيند او را كسى مگر هيبتش در دل او مى‏افتد و باو نمى‏گويند چرا چنين دعوى مى‏كنى.

 

215- صلوات بر محمد و آل محمد

1- امام صادق(ع)فرمود: دعا محجوب از آسمان است و مستجاب نمى‏شود تا صلوات بر محمد و آل محمد فرستند. 2- امام صادق(ع)فرمود: هر كه را به خدا حاجتى باشد، اول صلوات بر محمد و آل محمد بفرستد و بعد از آن حاجت خود را بطلبد؛ پس دعاى خود را ختم كند به صلوات بر محمد و آل محمد. به درستى كه خدا كريم‏تر است كه دو طرف دعا را قبول فرمايد و ميان آن را رد كند، زيرا صلوات مقبول است و رد نمى‏شود. 3- پيامبر(ص) فرمود: صداهاى خود را بلند كنيد به صلوات بر من، كه نفاق را زايل مى‏گرداند. 4- پيامبر(ص) فرمود: هر كه در روز جمعه صد مرتبه بر من صلوات بفرستد، حق تعالى شصت حاجت او را برآورد، سى حاجت دنيايى و سى حاجت آخرتى. 5- امام باقر(ع) فرمود: هيچ عملى در روز جمعه بهتر نيست از صلوات بر محمد و آل محمد.

6- امام هادى(ع) فرمود: حق تعالى حضرت ابراهيم را خليل خود گردانيد، براى آن كه صلوات بر محمد و آل محمد بسيار مى‏فرستاد. 7- پيامبر(ص) فرمود: بخيل و بدترين بخيلان كسى است كه من نزد او مذكور شوم و صلوات بر من نفرستد. 8- امام صادق(ع)فرمود: چون نام پيغمبر مذكور شد، بسيار صلوات بر او بفرستيد كه هر كس صلوات بر آن حضرت بفرستد، حق تعالى بر او هزار صلوات بفرستد در هزار صف از ملائكه. 9- امام رضا(ع) فرمود: هر كه قادر نباشد بر چيزى كه كفاره گناهان خود را بدهد، صلوات بر محمد و آل محمد بفرستد كه گناهانش را در هم مى‏شكند.

 

 216- وارث معنوى

ارث دو نوع است: صورى و ظاهرى، معنوى و باطنى. پسر نوح از نظر صورى فرزند حضرت نوح بود، ولى خداوند در قرآن فرمود: ((انه ليس من اهلك: فرزندت از اهلت نيست.)) (هود:46) يعنى از نظر معنوى فرزندش وارث نوح(ع) نبود. پيامبر(ص) درباره سلمان فرمود: ((سلمان منا اهل البيت: سلمان از ما اهل بيت است.)) با اينكه سلمان ايرانى بود،و از سادات قريش نبود و صورتاً نسبتى نداشت اما بخاطر اتصال معنوى، وارث معنوى پيامبر(ص) بوده است. ابولهب عموى پيامبر(ص) بود و صورتاً نسبت داشت، اما باطناً هيچ نسبتى نداشت بلكه دشمن پيامبر(ص) شد و جايگاهش در دوزخ گرديد. قاسم موتمن صورتاً نسبت فرزندى به خليفه عباسى هارون الرشيد داشت اما باطناً با ولايت على بن ابيطالب(ع) اتصال معنوى داشت.

 

 217- محاسبه

خداوند در سوره حشر آيه 18 فرمود: از خدا پروا كنيد و هر كس بنگرد براى فردا از پيش چه فرستاده است. (اتقواالله و لتنظر نفس ما قدمت لغد) راه محاسبه پس از عزم بر توبه، سه چيز است:

1- ميان نعمت خدا و گناه خود با نور حكمت مقايسه كند.

2- بداند انجام گناه برايش حجت خدايى هست و عذرى ندارد و طاعت برايش منت است.

3- بداند، هر طاعت از خوشنودى به خودش بر مى‏گردد و هر گناه به ديگرى هم به خودش بر مى‏گردد. نتيجه آن كه ميزان محاسبه آن است كه وقت ضايع نگردد كه خلل در سنجش هنگام محاسبه تضييع وقت است.

 

218- صفت شيرين؟

شيوه كوه كنى، شيوه فرهاد بود *** صفت حسن فروشى، صفت شيرين است

باغ حسن تو چه باغى است كه پيوسته در او *** سنبل و نرگس و ريحان و گل و نسرين است؟

 

219- چهار شب از سال

امام صادق(ع)روايت كرده كه: اميرالمؤمنين(ع)خوش داشت كه در چهار شب از سال فارغ از كارهاى ديگر گردد و به عبادت مشغول باشد و آن شبها: اول رجب، شب نيمه شعبان، شب عيد فطر، شب عيد قربان، و در آن شبها نفس خود را فارغ براى عبادت و احياى آن مى‏كرد.

 

220- تقسيم گوشت قربانى

ابى جميله گويد: از امام صادق(ع)درباره گوشت قربانى سؤال كردم؟ فرمود: على بن الحسين(ع) و فرزندش امام محمد باقر(ع) گوشت قربانى را سه قسمت مى‏كردند: يك ثلث براى همسايگان، ثلث ديگر براى مسكينان، و ثلث ديگر براى اهل خانواده.

 

221- قرآن و اهل آسمان

امام صادق(ع)فرمود: خانه‏اى كه مسلمان در آن قرآن خواند، اهل آسمان آن خانه را به يكديگر مى‏نمايانند چنان كه كواكب آسمان را اهل زمين به يكديگر مى‏نمايانند. امام على(ع) فرمود: خانه‏اى كه در آن قرآن خوانده شود، روشنى مى‏دهد اهل آسمان را چنان كه ستاره‏ها، اهل زمين را روشنى مى‏دهند.

 

222- آرزوست؟

چون كودكان بى خبر از راه و رسم عشق *** روز وصال، بى شب هجرانت آرزوست؟

 يوسف صفت، نگشته به زندان غم اسير *** شاهى مصر و ماهى كنعانت آرزوست؟

 

223- ظاهر به صورت كل

 واحد فردى كه در خود كثرت را داراست، اگر با دقت بنگرى جز او كسى نيست در ميان به صورت كل ظاهر گشته است، به طورى كه چشمان او را در هر ذره‏اى مى‏بينند.

 مولانا در ديوان شمس گويد:

هر لحظه به شكلى بت عيار برآمد، دل برد و نهان شد *** هر دم به لباس دگر آن يار برآمد، گه پير و جوان شد

گه نوح شد و كرد جهانى به دعا غرق، خود رفت به كشتى *** گه گشت خليل و به دل نار بر آمده آتش، گل از آن شد

رومى سخن كفر نگفته است و نگويد منكر مشويدش *** كافر شده آن كس كه به انكار برآمد، از دوزخيان شد

وحدت وجود در قالب جمع اضداد تحقق مى‏يابد. وجود واحد حقيقى، متكثر به مراتب و درجات متفاوته به شدت و ضعف و كمال و نقص مى‏باشد.

حافظ فرمود:

زلف آشفته او موجب جمعيت ما است *** چون چنين است پس آشفته ترش بايد كرد

مراد از زلف را كثرت نوريه اراده كنند كه حجاب وجه اويند.

به هر كه مى‏نگرم صورت تو مى‏بينم *** از اين ميان همه در چشم من تو مى‏آيى

عيار يعنى مقايسه كردن و امتحان كردن براى سنجش مقدار عيار يعنى بسيار آمد و شد كننده، چالاك و تند رو.

 

224- عكس دلدار

تا زنگ سيه ز آينه دل نزدايد *** عكس رخ دلدار، در او خوش ننمايد

هر كو نكند بندگى پير خرابات *** بر روى دلش، جان، در معنى نگشايد

 

225- اتهام ديوانگى و كافرى

عارف نامى ابو سعيد ابو الخير در احوالات خود درباره خلق نسبت به او چنين فرمود: نام ديوانگى بر ما روا داشتند، كه به حكم ((ايمان عبد، كامل نمى‏شود تا اين كه مردم بگويند او ديوانه است)) مصداق پيدا كرديم.

عده‏اى ما را قبول كردند، گروهى به نزد قاضى شدند و به كافرى ما گواهى دادند. به هر زمينى كه ما بگذشتيمى گفتند: از شومى آن مرد در اين زمين نبات نرويد. روزى در مسجد نشسته بوديم زنان بر بام آمدند و نجاست بر ما پاشيدند. آواز از غيب مى‏آمد: ((او لم يكف بربك: آيا موجودات عالم گواه است كفايت از برهان نمى‏كند.)) (فصلت:53) گاهى جماعتيان از جماعت مسجد باز ايستادند و گفتند: اين مرد ديوانه در مسجد است ما در جماعت نمى‏رويم. با اين همه از آن حالت قبض بر ما در آمد. قرآن را باز كرديم اين آيت برآمد: ((نبلوكم بالشر و الخير فتنة و الينا ترجعون: ما شما را به بد و نيك مبتلا كرده بيازمائيم و هنگام مرگ به سوى ما باز مى‏گر ديد.)) (انبياء:35) او گفت: اين همه بلاست كه در راه تو مى‏آوريم. اگر خير است بلاست و اگر شر است بلاست به خير و شر فرو آى و با ما گرد. پس از آن نيز ما در ميان نبوديم، همه فضل و كرم او بود.

 

226- مجنون نيى

بلهوسى گفت: به ليلى به طنز *** رو كه چنين قابل و موزون نيى

ليلى از اين حال بخنديد و گفت *** با تو چه گويم كه تو مجنون نيى

 

 227- اين ظاهر و آن باطن

ابن عباس گويد: مردى خدمت اميرالمؤمنين(ع)آمد و درخواست كرد كه حضرت او را مهمانى كند. چون به خانه آمد، امام گرده نان جو و ظرفى آب طلبيد و قطعه نان شكسته در آب انداخت و فرمود:ميل نما. چون مشغول شد ديد ران مرغى بريان درون آن است. پس حضرت مقدارى ديگر در درون ظرف كرد، حلوا شد. آن مرد گفت: اى مولاى من! پاره‏هاى نان خشك در آب مى‏گذارى و انواع طعامها مى‏شود؟! فرمود: اين ظاهر و آن باطن است، به خدا قسم همه كارها هم چنين است.

 

228- قبول كرامات

قاعده آن است كه علم را به علم دانند و عقل را به عقل بشناسند و لطافت روح و نتايج و آثار وى را، با صفاى روح دريابند. تا طهارت سينه با صفاى روح و عقل جمع نشوند ممكن نگردد كه مرد را از حقائق كرامات اولياء خبر بود. آن كه به علم صرف يا عقل محض قبول كند مقلد بود، چون به معرفت اين كيفيت راه نبرد. اگر بزرگان جهان با عبارات شافى، نابينائى را صفت خورشيد گويند، جز اعتقادى به تقليد نصيب وى نباشد.

 

229- تفسير معنى

هر آن معنى كه شد از ذوق پيدا *** كجا تعبير لفظى يابد او را

چو اهل دل كند تفسير معنى *** بمانندى كند تعبير معنى

 

230- ديده به راه

خداوند در حديث قدسى به عيسى بن مريم فرمود: اى عيسى! چقدر ديده به راه بدوزم و حسن طلب نشان دهم و باز اين مردم برگشت نكنند. (كم اطيل النظر و احسن الطلب)

 

231- بلاء

بلاء زينت مؤمن و براى صاحب عقل كرامت است. صبر بر بلا موجب تقويت ايمان مى‏گردد. پيامبر(ص) فرمود: ((ما گروه انبياء از نظر بلا از همه بيشتر مبتلا هستيم بعد از ما اهل ايمان بعد هر كه به خدا و ما نزديكتر و شبيه‏تر است.)) عارف مى‏بيند كه در آتش بلا انوار نعمتهاى باطنى ظاهر مى‏گردد و در تحت نعمتهاى ظاهرى آتش بلا آشكار مى‏گردد. خدا مدح نكرده است بنده‏اى از بندگان خود را، از زمان حضرت آدم تا پيامبر ما را، مگر بعد از امتحان به بلاهاى شديد، و وفا و ايتان حق عبوديت را. كسى كه از دام بلا بيرون شد، چراغ مؤمنين خواهد شد، كه از او راه مى‏يابند و قاصدين الهى را در سير رساننده و هدايت كننده مى‏شوند. خيرى نيست در بنده‏اى كه از محنت شكايت كند، با اينكه قبلاً در هزاران نعمت بوده است. كسى كه حق شكر را در نعمتها به جا نياورد، از اداء صبر در بلا محروم خواهد بود. كسى كه صبر در بلا و شكر در نعمت را ندارد از جمله واماندگان خواهد بود.

اميرالمؤمنين(ع)فرمود: صبر از ايمان همانند سر بدن است، و سر صبر بلاست و اين را غير صاحبان علم و بصيرت درك نمى‏كنند.

 

232- رضاى دوست

زمام دل به كسى داده‏ام من درويش *** كه نيستش به كسى از تاج و تخت پروائى

فراق و وصل چه باشد رضاى دوست طلب *** كه حيف باشد ازو غير او تمنائى

بروز واقعه تابوت ما ز سرو كنيد *** كه مى‏رويم به داغ بلند بالائى

معنى مصرع آخر اين است: چون در داغ و حسرت دلبر و محبوبى بلند بالا و بلند قامت مى‏ميرم.

 

233- تسبيحات اربعه با حوقله

امام صادق(ع)فرمود: كسى كه بخيل است از اين كه:

1- ثروتش را انفاق كند.

2- به جهاد حاضر گردد.

3- شب زنده دار باشد.

پس بخل نورزد به گفتن: ((سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اكبر و لا حول ولا قوة الا بالله.))

 

234- ميدان جهاد

جهاد باز كوشيدن با نفس و ديو و دشمن است.

جهاد را سه ركن است:

1- جهاد با دشمن به تيغ.

2- جهاد با نفس به قهر.

3- جهاد با ديو به صبر.

اما مجاهدان به تيغ، كوشنده مأجور و خسته مغفور و كشته شهيد است. اما مجاهدان با نفس، يكى مى‏كوشد از ابرار باشد، يكى مى‏ياود (يعنى مى‏يابد و احاطه پيدا مى‏كند) از اوتاد است، يكى باز رسته مى‏شود او از ابدال است. اما مجاهدان با ديو (موجودات گمراه كننده و بد كار نظير شيطان) يا به علم و يا به عبادت و يا به زهد مشغول هستند.

 

235- قصه عجيب

حافظ مى‏فرمايد:

اين قصه عجب شنو از بخت واژگون *** ما را بكشت يار به انفاس عيسوى

يعنى اين قصه عجيب را بشنو كه از بخت برگشته ما، يار، ما را، با انفاس عيسوى اش كشت. عيسى(ع) كه مرده را با نفسش زنده مى‏كرد، در مورد ما اثر عكس داد كه سبب قتل مى‏شود. يعنى تكلم شيرين يار ما را هلاك كرد، از ذوق كلام يار، ما مرديم.

 

236- خرابات

خرابات اشاره به مقامى است كه سالك از صفات بشرى خراب و از نفسانيت خارج و به كمال مطلوب نزديك مى‏گردد. آن جا كه دارائى سالك از دستش مى‏رود، اركان و اميالش متزلزل مى‏شود، و پايه هواهاى نفسانى او در هم فرو مى‏ريزد. خواست از او سلب اختيار مى‏كند و از دستش به در مى‏رود، لذا سالك خرابه نشين است. عنوان او خراباتى است، كه حافظ مى‏گويد: ((خداش خير دهاد آن كه اين عمارت كرد)) اين همان خرابات است كه ساكنان درش انبياء و اولياء كه محرمان پادشهند. حافظ فرمود:

چرا ز كوى خرابات روى برتابم *** كز اين مهم به جهان هيچ رسم و راهى نيست

من ز مسجد به خرابات نه خود افتادم *** اينم از عهد ازل حاصل فرجام افتاد

مقام اصلى ما گوشه خرابات است *** خداش خير دهاد آن كه اين عمارت كرد

قدم منه به خرابات جز به شرط ادب *** كه ساكنان درش محرمان پادشهند

 

237- مقامات معنوى

بلبل ز شاخ سرو به گلبانگ پهلوى *** ميخواند دوش درس مقامات معنوى

يعنى بيا كه آتش موسى نمود گل *** تا از درخت نكته توحيد بشنوى

 

238- خلع و لبس

جهان در هر چشم به هم زدن، جنبه عرضى و ممكنى او عدم گردد، و در دو زمان يك هيئت ثابت ندارد. دم به دم خلع و لبس شود، و چيزى از بين رود و فيضى نو آيد. به خاطر سرعت دور ممكنات هر ساعت به اعتبار فيض نو جوان است و به خاطر فانى شدن و كهنه شدن ساعت ديگر پير شود. دمى نشر و بسط است و دمى ديگر حشر و جمع شود. جهان بى قرار است و از كثرت سير، زايش‏ها بعدش مردنها آيد، كه قابل درك نيست.

بهر ساعت جوان و كهنه پير است *** بهر دم اندرو حشر و نشير است

در و چيزى دو ساعت مى‏نپايد *** در آن لحظه كه مى‏ميرد بزايد

پس جزء تعين موجودات كه اعراض هستند نابود گردند و جز وجودى كه از وجود تجردى حق است فانى نگردد. همه ممكنات در تجديد و امثال و فنا و تغيير مى‏باشند.

 

 239- ابجد (260-269) دعاى جوشن كبير

 ((احكم الحاكمين:240)) ، ((اعدل العادلين:301)) ، ((اصدق الصادقين:481)) ، ((اطهر الطاهرين:521)) ، ((احسن الخالقين:941)) ، ((اسرع الحاسبين:493)) ، ((اسمع السامعين:433)) ، ((ابصر الناظرين:1535)) ، ((اشفع الشافعين:993)) ، ((اكرم الاكرمين:613)).

 

240- باسط

يكى از اسماء الهى باسط است. باسط يعنى گستراننده، گشايش دهنده، فراخى دهنده. سفره‏اى كه حق تعالى پهن كرد و مخلوقات را آفريد، با يد قدرتش كه بى نهايت است گشايش و توسعه براى آنان داد. هم چنين دلها را به نعم و فضل خود مشعوف و مسرور نمود تا جايى كه از بسط زياد، به مستى و سر خوشى مى‏افتند. لذا ادخال سرور در قلب مؤمن را از افضل اعمال شمردند. در فقره 218 دعاى جوشن كبير آمده است: (يا باسط اليدين بالرحمة: اى خدائى كه دستان قدرتت به رحمت باز است.) نور خورشيد و پهناورى زمين از مظاهر اسم باسط است و قلوب مجذوبان و مسروران به حق، از اين اسم هويدا مى‏شوند. بهشت كه جاى روح و ريحان است و دربهاى آن كه افزون از دربهاى جهنم است، درجات دارد نه دركات، و آن از مصاديق اسم باسط باشد.

خداوند كه با فضل خود فياضى مى‏كند، هر نوعى از موجودات را در قالب خود بسط مى‏دهد اما در انسان دو موضوع بيشتر ظهور دارد، يكى رزق مادى و ديگر سرور قلبى، اما در موجودات ديگر از باسط به ظهور خاص مى‏توان تعبير كرد، چنانكه خورشيد با حرارت و نورى كه دارد، دائم در حال بسط و نور رسانى به اهل زمين است و اگر نورش خاموش شود ديگر مظهر باسط نخواهد بود و بر اين تمثيل مى‏توان ديگر موجودات را قياس كرد.

 

241- دهند

هر كه از تن بگذرد جانش دهند *** هر كه جان در باخت جانانش دهند

هر كه در سجن رياضت سر كند *** يوسف آسا مصر عرفانش دهند

هر كه نفس بت صفت را بشكند *** در دل آتش گلستانش دهند

هر كه از ظلمات تن خود بگذرد *** خضر آسا آب حيوانش دهند

 

242- ابجد (290-299) دعاى جوشن كبير

 ((عاصم من استعصمه:957)) ، ((راحم من استرحمه:1053)) ، ((غافر من استغفره:3117)) ، ((ناصر من استنصره:1237)) ، ((حافظ من استحفظه:2533)) ، ((مكرم من استكرمه:1116)) ، ((مرشد من استرشده:1604)) ، ((صريخ من استصرخه:2346)) ، ((معين من استعانه:847)) ، ((مغيث من استغاثه:3607)).

 

243- ترتيل قرآن؟

1- اميرالمؤمنين(ع)فرمود: حروف قرآن را خوب ظاهر كن و تند مخوان مانند خواندن شعر و از هم حروف‏ها را مپاش، مانند ريگى كه بپاشند و لكن به خوف و حزن بر دلهاى  سخت آوريد يا بكوبيد، و همت به تمام شدن آخر سوره نداشته باشيد كه زود تمام شود.

2- امام صادق(ع)فرمود: قرآن به حزن نازل شده است آن را به حزن بخوانيد.

3- حفص گفت: كسى را نديدم كه خوفش يا اميدش زيادتر از حضرت كاظم(ع) باشد؛ چون قرآن مى‏خواند به حزن و اندوه مى‏خواند به نحوى كه گويا به مشافهه با كسى خطاب مى‏كند.

 

244- غوغاى نفس

در قرآن نفس را سه گونه نام برده است:

1- نفس مطمئنه: آرميده قرار گرفته. (فجر:27)

2- نفس لوامه: ملامت گر. (قيامت:2)

3- نفس اماره: امر كننده به بدى‏ها. (يوسف:53)

نفس مطمئنه عالى و نفس لوامه نيكو و نفس اماره شرور است.

حافظ درباره غوغاگرى درون مى‏فرمايد:

در اندرون من خسته دل ندانم كيست؟ *** كه من خموشم و او در فغان و در غوغاست

تضاد درون آگاهى مى‏خواهد و شكايت از نفس و سخن با او بسيار رشته درازى دارد.ابو سعيد ابوالخير درباره خود كاوى خويشتن چنين عرضه مى‏دارد:

گاهى چو ملائكم، سر بندگى است *** گه چون حيوان به خواب و خور و زندگى است

گاهم چو بهائم، سر درندگى است *** سبحان الله اين چه پراكندگى است

عطار نيشابورى از نفس اماره به نام سگ نا فرمان نفس ياد مى‏كند و مى‏گويد:

يافت مردى گور كن عمرى دراز *** سائلى گفتا كه چيزى گوى باز

گفت: اين ديدم عجب بر حسب حال *** كين سگ نفسم همى هفتاد سال

گور كندن ديد و يك ساعت نمرد *** يك دمم فرمان يك طاعت نبرد

نجم الدين كبرى (م618) به بخش سركش طبع نام ديو درون مى‏دهد و مى‏گويد:

ديويست درون من كه پنهانى نيست *** برداشتن سرش، به آسانى نيست

ايمانش هزار باره تلقين كردم *** آن كافر را، سر مسلمانى نيست

مولانا در ديوان شمس هزار بار از تضاد درونى خويش مى‏گويد:

كشاكش هاست، در جانم *** كشنده كيست مى‏دانم

دمى خواهم بياسايم *** وليكن نيست آن امكان

به هر روزم جنون آرد *** دگر باره برون آرد

كه من بازيچه اويم *** ز بازيهاى او حيران

و در جاى ديگر گويد:

اگر يكدم بياسايم *** روان من نياسايد

من آن لحظه بياسايم *** كه يك لحظه نياسايم

در جاى ديگر گويد:

نه مستم من نه هشيارم *** نه در خوابم نه بيدارم

نه با يارم نه بى يارم *** نه غمگينم نه شادانم

در غزلى ديگر فرمود:

هم شاهم و هم تختم *** هم محنت و هم بختم

هم خونم و هم شيرم *** هم طفلم و هم پيرم

و عارف شبسترى درباره نفس مى‏فرمايد:

گهى مسجد بود گاهى كنشت است *** گهى دوزخ بود گاهى بهشت است

گهى برتر شود از هفتم افلاك *** گهى افتد به زير توده خاك

 

245- از خيالى به خيالى ديگر

تو با خود خيال كردى و از خيال خود مى‏رنجى. از خيالى خيال ديگر زايد و به آن يار شد، باز ديگرى و ديگرى.هر كس خيالى مى‏انگيزند و گوينده‏ى آن سخن را متهم مى‏كند. خود را هرگز متهم نمى‏كند و نمى‏گويد كه اين خطا در آن سخن نيست، و در جهل و خيال انديشى ماست.

 

 246- مسئله عشق

آتش عشقم بسوخت خرقه طاعات را *** سيل جنون در ربود رخت عبادات را

مسئله عشق نيست در خور شرح و بيان *** به كه به يكسو نهند لفظ و عبارات را

 

247- حسن ظن

 گمان نيك اصلش از حسن ايمان است، و علامتش اين است كه: به هر چيزى مى‏نگرد با چشم پاك و خوب مى‏بيند. صفات حسنه كه خدا در قلب تركيب كرده از حياء و صدق و صيانت، نتيجه‏اش صفت خوش گمانى است. پيامبر(ص) فرمود: ((گمان خود را به برادران دينى نيكو كنيد كه موجب صفاى دل و پاكى طبع خواهد شد.))

 خداوند در حديث قدسى فرمود: ((اى محمد!من نزد حسن ظن بنده‏ام هستم كه به من دارد، كسى كه از حسن ظن به من منحرف شود، دليل را بر ضرر نفس  خود بزرگ كرده و در قيامت در زمره فريب خورندگان و هوى پرستان به شمار آيد.))  حسن ظن انسان را به نيكى و بندگى مى‏كشاند. اگر در برادر دينى خصلتى ديديد كه خوب نبود، آن را تأويل و حمل بر خوبى كنيد تا با پرده پوشى، خوب نگر باشيد. خداوند حضرت داود را وحى كرد: به بندگانم نعمتهاى ظاهرى و باطنى را تذكر بده، چون غير از لطف و نيكى از من نديدند. تا گمان به باقيمانده زندگى و آخرت مانند قبل داشته باشند، و به آنها احسان كنم.

 

 248- زن:نفس، مرد:عقل

بعضى امثله در اشعار اهل عرفان بر مثال زن و مرد است، زن كنايه از نفس و مرد كنايه از عقل است. چنانكه در مثنوى در قضيه زن و مرد فقيرى كه كوزه آب را به عنوان هديه براى خليفه بغداد فرستاد آمده است. وجود زن و مرد براى يكديگر لازم و ضرورى مى‏باشند، و دائم اين دو در نزاع و برخورد و توافق هستند. نفس دنبال نيازهاى مادى و عقل دنبال نيازهاى معنوى است. زن همواره در جستجوى احتياجات منزل و ماديات و مناصب است. گاهى دنبال چاره گرى است و خود را فروتن مى‏كند و گاهى جوياى افتخارات و سرورى است.

نفس، همچون زن، پى چاره‏گرى ***  گاه خاكى، گاه جويد سرورى

براى بقاء حيات، زن و مرد بايد باشند، ولكن اگر بر اسلوب و روش صحيح و معتدل گام بردارند به كمالات مى ‏رسند. همين طور اگر نفس و عقل بر اساس حكم الهى و دين با هم به كنار آيند به كمال مطلوب مى‏رسند.

 

 249- ليلاى من

دامن تدبير را دادم ز دست *** رشته تقدير، در پاى من است

حسن ليلى جز يكى مجنون نداشت *** عالمى مجنون ليلاى من است

 

250- سه نوع توبه

 خواجه عبدالله انصارى فرمود:

1- توبه عامه از فراوان شمردن و زياد انگاشتن طاعت است.

2-توبه مردم متوسط از كوچك شمردن گناه است.

3- توبه خواص از ضايع كردن و هدر دادن وقت است. چرا كه ضايع كردن وقت باعث سقوط در درك (نهايت ژرفاى چيزى) است، نور مراقبت را خاموش ساخته و مصاحبت با خدا را در مقام مشاهده مكدر مى‏گرداند.

 

 251- مرگ اختيارى

جهان را نيست مرگ اختيارى *** كه آن را از همه عالم تو دارى

هر آنچه گردد اندر حشر پيدا *** ز تو در نزع مى‏گردد هويدا

 

252- پاداش بزرگ ؟

اميرالمؤمنين(ع)فرمود: اجر بزرگ با بلاى بزرگ همراه است، هر گاه خداوند سبحان مردمى را دوست بدارد به بلا دچارشان كند.

 

253- ديدن صورتهاى جبرئيل

مرحوم ملاصدراى شيرازى فرمود: پيامبر گاهى جبرئيل را به صورت مردى از باديه نشين اعراب، گاه در صورت دحيه كلبى (جوان خوشروئى از انصار) و گاه در صورتى بسيار بزرگ كه مشرق و مغرب را فرا گرفته بود، مشاهده مى‏كرد. همگى اين تمثيلات و ظهورات مختلف، به حسب مقامات و عوالم گوناگون متفاوت بود و گر نه جبرئيل يك حقيقت بيش نبوده است. و اختلاف و تفاوت ظهورات به حسب نشأت گوناگون بود.

 

254- خدمت برادران

پيامبر(ص) فرمود: هر كس به برادر دينى خود خدمت كند خداوند از پسران بهشتى به خدمت او گمارد و با اوليايش ساكن و جاى دهد. (أسكنه مع أوليائه).

 

255- ابجد (370-379) دعاى جوشن كبير

 ((من لا مفر الا اليه:519)) ، ((من لا مفزع الا اليه:396)) ، ((من لا مقصد الا اليه:433)) ، ((من لا منجامنه الا اليه:388)) ، ((من لا يرغب الا اليه:1411)) ، ((من لا حول و لا قوة الا به:352)) ، ((من لا يستعان الا به:751)) ، ((من لا يتوكل الا عليه:734)) ، ((من لا يرجى الا هو:387)) ، ((من لا يعبد الا هو:250)).

 

256- خودى خود

 علماى اهل زمان علوم را مى‏شكافند و چيزهايى كه به ايشان تعلق ندارد را، به عنايت مى‏دانند و احاطه كلى پيدا كرده‏اند. آن چه مهم است و به آنان نزديك از همه است، خودى اوست كه خودى خود را نمى‏داند. همه چيزها را حكم مى‏كنند، كه اين جايز است و آن جايز نيست، اين حلال است و آن حرام است. اما خود را نمى‏دانند كه حلال است يا حرام، جايز است يا ناجايز، پاك است يا ناپاك.

 

 257- خوف و رجاء

خوف و رجاء دو بال ايمانند كه پرواز مى‏كند. خوف و رجاء دو چشم عقلند كه وعده ها و وعيدهاى الهى را مى‏بيند و درك مى‏كند. خوف عبد را به عدل حق و رجاء به فضل حق سوق مى‏دهد. خوف نفس را مى‏ميراند و رجاء قلب را زنده نگه مى‏دارد. پيامبر(ص) فرمود: ((مؤمن بين دو خوف است، خوف از گذشته‏اش و خوف از آينده‏اش.)) خوف دو قسم است: يكى ثابت كه موجب آمدن رجاء در دل مى‏شود. ديگرى خوف معارض كه مورث خوف ديگريست. رجاء دو قسم است: يكى ثابت كه از آن محبت پيدا مى‏شود. ديگر رجاء عارض كه از آن ريشه عجز و تقصير و حياء به ظهور مى‏رسد. آن كه خدا را بندگى كند بر ميزان خوف و رجاء گمراه نشود و به مطلوب خواهد رسيد. محب خدايش را بر اميدوارى بندگى مى‏كند و با چشم بيدار مشاهده احوال مى‏كند. اما زاهد بر خوف از حق بندگى مى‏كند. خوف از حق، مراقب قلب است و رجاء شفيع نفس است به سوى فضل خدا.

 

258- كيش اهل حقيقت

به كيش اهل حقيقت كسى كه درويش است *** به ياد روى تو مشغول و فارغ از خويش است

ز كس مرنج و مرنجان كسى ز خود وحدت *** كه اين حقيقت آيين و مذهب و كيش است

 

259- عجز و دام محبوب

 گفتند: همه سر بر زانو نهيد و زمانى حالت مراقبه داشته باشيد. بعد از آن يكى سر برآورد كه تا اوج عرشى و كرسى ديدم. ديگرى گفت: نظرم از عرشى و كرسى بگذشت، آن يكى گفت: فرشتگان موكل را ديدم. شمس گفت: من عجز خود نمى‏بينم. من آن مرغكم كه گفته‏اند كه به هر دو پاى در آويزم، در دام محبوب در آويزم و گويم اهلاً و سهلاً. (خوش آمدى) من خود اين مى‏طلبيدم، دكان نمى‏خواستم، كه ما را غير او نمى‏سازد چنان كه ديگران را فقر نمى‏سازد و هستى مى‏سازد.

 

260- خمخانه

همه عالم چه يك خمخانه اوست *** دل هر ذره‏ئى پيمانه اوست

خرد مست و ملايك مست و جان مست *** هوا مست و زمين مست و زمان مست

فلك سرگشته از وى در تكاپوى *** هوا در دل باميد يكى بوى

 

261- تقوا سبب عطاى علم

در سوره بقره آيه 282 خداوند مى‏فرمايد: ((واتقوالله و يعلمكم الله: از خدا بپرهيزيد (تقوا داشته باشيد) و خداوند به شما تعليم مى‏دهد.)) يعنى پرهيزگارى سبب مى‏شود كه قلب آماده پذيرش علوم و معارف حقيقى شود و خداوند وعده داده كه از علم خويش، چنين شخصى را عطا كند، اگر واو در آيه عاطفه فرض شود.

 

262- علت تحول شقيق بلخى

 شقيق بلخى در اوايل عمر دارايى زيادى داشت و سفرهاى تجارتى زيادى مى‏نمود. سالى به ديار تركان، سفر نمود كه مردمان آن، بت‏پرست بودند. او به رئيس آنان گفت: راهى كه شما مى‏پيماييد راه باطلى است، چرا كه اين مردم خدايى دارند كه هيچ چيزى همانند او نيست؛ و او سميع و عليم است، روزى رسان هر چيزى اوست.

 رئيس قبيله تركان گفت: اين گفتار تو، با كردارت همسان و هماهنگ نيست! شقيق پرسيد از چه روى؟ جواب داد: گمان دارى كه براى تو خالقى است كه روزى دهنده است، با اين حال سختى سفر را به جان خريده و به اين جا آمده‏اى تا كسب روزى كنى!! شقيق وقتى اين سخن را شنيد؛ بازگشت و تمام اموال خود را صدقه داد و ملازم عالمان و زاهدان شد.

 

 263- اسوه با اعمال

امام صادق(ع)فرمود: مردم را بدون زبانتان (با اعمالتان) به خير و نيكى دعوت كنيد، تا كوشش و راستى و پاكدامنى (اعمالتان) را به چشم ببينيد (پس خودشان به سوى نيكى ميل پيدا كنند.)

 

 264- ابجد (400-490) دعاى جوشن كبير

 ((من خلق فسوى:976)) ، ((من قدر فهدى:493)) ، ((من يكشف البلوى:579)) ، ((من يسمع النجوى:370)) ، ((من ينقذ الغرقى:2291)) ، ((من ينجى الهلكى:259)) ، ((من يشفى المرضى:1571)) ، ((من اضحك و ابكى:958)) ، ((من امات و احيى:567)) ، ((من خلق الزوجين الذكر و الانثى:2476)).

 

 265- تبين كشف

 عارف واصل سيد حيدر آملى (متوفى بعد از 787 هجرى قمرى) در كيفيت كشف چنين نوشت: كشف به معناى كشف حجاب است، وقتى گفته مى‏شود كشف چهره از زن كردم يعنى نقابش را برداشتم. اصطلاحاً كشف، آگاهى شهودى است كه در پشت حجاب از معانى غيبى و امور حقيقى است. كشف صورى كه از طريق حواس حاصل مى‏شود، از تجليات اسم بصير (ديدن) و سميع (شنيدن) بدست مى‏آيد. كشف معنوى، مربوط به حقايق روحانى و امور اخروى رخ مى‏دهد منبع مكاشفات قلب است، كه عقل و حواس را به خدمت مى‏گيرد. در ابتداى سير و سلوك مكاشفات در مرتبه خيال مفيد است، بعد به عالم مثال و بعد به مرتبه علم به اعيان دست مى‏يابد... كشف معنوى كه از صور حقائق مجرد است، از تجليات اسم عليم و حكيم است.اول ظهور در قوه مفكره است كه آن را حدس مى‏نامند، بعد در معانى قوه عاقله كه آن را نور قدس مى‏نامند بعد در قلب ظاهر مى‏شود آن را الهام مى‏نامند. در مرتبه بعد از اين ظهور معانى در روح انسان است كه مانند خورشيدى معانى غيبى را به قدر توانايى خود مستقيم مى‏گيرد. البته بالاترين مرتبه كشف آن است كه معانى در مرتبه سر و خفاء ظهور كند كه اگر ملكه‏اش شود، علمش به علم حق متصل مى‏شود كه اشاره به اين مقام نتوان كرد.

 

 266- زين همسفران

هر خواجه كه در بندگى عشق كمر بست *** كى در طلب ننگ و كجا طالب نام است؟

معلوم شود عاقبت از رنج ره عشق *** زين همسفران، پخته كدام است و كه خام است؟

 

 

267- حرفها اعتبارى ندارند

امام باقر(ع) به جابربن يزيد جعفى فرمود: بدان كه تو دوست ما به شمار نيايى، مگر آن گاه كه، اگر تمام همشهريانت عليه تو هم دست شوند و بگويند: تو مرد بدى هستى و اين سخن، تو را اندوهگين نسازد.

و اگر همه آنها بگويند: تو مرد نيكى هستى، اين سخن آنان، شادمانت نگرداند.

 

 268- سرنوشت عاشقان

نيستى معراج مردان خداست *** نيست معراج حقيقت غير از اين

سرنوشت عاشقان يكسر بلاست *** عشق شد با درد و با محنت قرين

 

 269- مهمانهاى ناخوانده

خداوندا! دلهايمان كاروانسراى شاه عباسى است، دسته دسته چاروداران مى‏آيند و مى‏روند. خزانه قلبمان چون انبار جهودها شده است، هر چه بخواهى در آن پيدا مى‏شود. خداوندا! بيا و در حق ما كرمى كن و اين مهمانهاى ناخوانده را بيرون كن.

 

 270- گرفتار زلف

زلف محبوب عالم كه از تجلى جلالى است، چنان با پيچ و خمش ممكنات را اسير و محبوس كند كه همه مجانين واله و در زنجير شوند و به فراق مبتلا گردند. تكثر اسماء و صفات و تخالف آنان در ظهورات چنان غالب است كه اگر كسى درباره قد و قامت محبوب عالم به گفتار آيد، زلف آنها را مخفى گرداند. پس زلف راه را بر طالبان در پيچ و خم اندازد و دشوار نمايد، از اين جهت دلها واله و در زنجير، و خلاصى ندارند، و مشتاقان از او در جوش و خروش هستند و دست و پا مى‏زنند و كسى از اين حلقه سالم بيرون نيايد.

همه دلها از او گشته مسلسل *** همه جانها از او بوده مقلقل

اگر ظهور زلف او كم مى‏شد، از تكثر و شب كاسته، و بر وحدت و نور روز افزوده مى‏شد. بله زلف او آرام نيست و در كار است؛ روز را به شب و باز شب را به روز در آورد و نامحدود، تكثر و تحول هر آن، در ممكنات به جا مى‏گذارد كه هر كس به دقت به اين شوخى‏ها و جذبه‏ها و تجليات بنگرد به تعجب وا مى‏ماند.

ز روى و زلف خود صد روز و شب كرد *** بسى بازيچه‏هاى بوالعجب كرد

 

 271- تنزل از مقامات

مقامات در عرفان و سير الى الله براى اولياء خداست؛ و تنزل از مرتبه عالى به پائين‏تر عيب بزرگ است. بلكه در يك مقام بايد كوشش كرد تا به مقام بالاتر ارتقاء يافت. به عنوان مثال:

 1- اگر كسى جامه دار شاه شد، عيب دارد كه براى مأموريت داد و ستد برود، چرا كه غايب از حضور شاه شود.

 2- اگر كسى همنشين شاه شود، بر كار دربانى رفتن برايش غبن است.

 3- كسى كه مقام دست بوسى شاه را دارد پا بوسى برايش گناه است چراكه مرتبه دست بالاتر از پاست.

دست بوسش چون رسيد از پادشاه *** گر گزيند بوس پا، باشد گناه

گر چه سر بر پا نهادن خدمت است *** پيش آن خدمت، خطا و زلت است

پس كسى در مرتبه عين اليقين است نبايد به مرتبه علم اليقين كه پائين‏تر است تنزل كند. احوال قلبى بالاتر از حركات صورى و جسمى است، لذا صورت نماز پائين‏تر از حقيقت و توجه باطنى نماز است. از قرآن سوره اعراف آيه 174-176 استفاده مى‏شود كه بلعم باعورا مقام داشت به خاطر گمراهى تنزل كرد و آن مقام از او گرفته و جايگاهش در جهنم شد.

 

 272- هلاكت خود و ديگران

اميرالمؤمنين(ع)از يك نفر قاضى پرسيد: تو ناسخ و منسوخ از قرآن را ميدانى؟ گفت: نه، فرمود: آيا به مقصود خدا در امثال قرآن اشراف دارى و وارد هستى؟ گفت: نه. فرمود: خود هلاك شدى و ديگران را هم به هلاكت رساندى.

 

 273- دامن عشق

به عقل غره مشو تند پا منه در راه *** بگير دامن عشق و ز صبر همت خواه

ز روى زرد و لب خشك و چشم ترپيد است *** نشان عشق چه حاجت به شاهد است وگواه

 

 274- با رياضت توحيد مى‏دهند

مرحوم عارف عاشق كربلايى احمد تهرانى مى‏فرمود: يكى از مردان نيك روزگار را در عالم معنا مشاهده كردم كه بسيار ناراحت بود. از او پرسيدم: تو كه در دنيا براى خداوند چيزى كم نگذاشتى، پس نگرانيت از چيست؟

 او سرى تكان داد و گفت: در دنيا هر چه بلا بر سرم نازل مى‏شد، آنها را با دعا و صدقه برطرف مى‏كردم، ولى اكنون كه بايد نتيجه و بهره آن را ببرم، ناكام مانده‏ام. بعد ايشان فرمود: به هر مقدار كه در دنيا فشار و رياضت را تحمل كنى، به همان اندازه هم به تو يقين و توحيد مى‏دهند نه بيشتر و نه كمتر.

 

 275- علامت عاقل

اميرالمؤمنين(ع)فرمود: از جمله علائم و صفات عاقل سه چيز است:

 1- وقتى از او پرسند، جواب دهد.

 2- چون مردم از سخن در مانند، سخن گويد.

 3- رايى را گويد كه صلاح مردم باشد.

پس كسى كه اين سه خصلت را نداشته باشد احمق است.

 

 276- عالمى دگر دارى

چو سالكان طريقت به كوى عشق در آى *** به دل اگر نه غم از ترك پا و سر دارى

به امر دوست اگر سر نهى به حكم قضا *** برون ز عالم جان، عالمى دگر دارى

 

 277- انكسار از باطن

مقيد به ظواهر فريب دهنده و تزهد صرف، و آراسته بودن اعمال ظاهرى فايده‏اى ندارد بلكه انسان بايد به سيرت آراسته گردد و به مغز اعمال توجه داشته باشد.

كسى كو افتد از درگاه حق دور *** حجاب ظلمت او را بهتر از نور

كسى كه از درگاه حق دور افتد حجب ظلمانى برايش بهتر از حجب نورانى است يعنى كسى كه طاعتى فرا خور حال ندارد و به لذايذ طبيعى اشتها دارد، ولى در باطن پشيمان و ناراحت و منكسر است، او بهتر است از كسى كه به ظاهر مشغول علوم دينى و عبادات ظاهرى است و در باطن عجز و تسليم به حق ندارد تازه از خدا طلب كار است و به گناه خود معترف نيست.

كه آدم را ز ظلمت صد مدد شد *** ز نور، ابليس ملعون ابد شد

حضرت آدم به سبب وسوسه شيطان به درخت منهى نزديك شد و هبوط كرد و سالها گريه و اعتراف به خطا كرد و سپس حق او را مدد نمود و به مقام نبوت منصوب كرد. اما ابليس كه سالها عبادت كرد از غرور و كبر درونى ملعون هميشگى شد.

 

278- نتايج اعمال

شمس تبريزى در گفتارى فرمود:

1- هرگز كسى مرا انكارى نكرد مگر در عقب آن صد هزار فرشته مرا اقرار كردند.

2- هرگز هيچ كس مرا جفايى نگفت و دشنامى نداد الا خداى جل جلاله هزار ثنا عوض آن دشنام مرا گفت.

3- هرگز كسى از من بيگانه و دور نشد الا خداوند تعالى هزار تقرب و لطف كرد.

4- هرگز كسى را از روى نصيحت سخنى نگفتم كه سخن مرا رد ننمود، الا صد هزار جان صديقان آمدند و پيش سر نهادند.

 

 279- ترك فنون

جز فنون عشق كآن آئين ماست *** سر به سر ترك فنون كرديم ما

تا به نيروى رياضت عاقبت *** نفس سركش را زبون كرديم ما

 

 280- عقل عقل

اولياء الله كه عقل عقول اند همانند ساربان هستند و ديگر عقل‏ها مانند شتران تابع ساربان هستند.

عقل عقلند اولياء و، عقل ها *** بر مثال اشتران تا انتها

بايد با ديده عبرت به آنان نگريست كه آنان صد هزار جان را يك تنه هدايت مى‏كنند.

اندر ايشان بنگر آخر ز اعتبار *** يك قلاووزست جان صد هزار

مردم همانند كاروانها مى مانند و دنبال پيشاهنگ مى‏روند و به وسيله او راههاى نا شناخته را مى‏شناسند. اينان مانند خورشيدى در ذره جان آدمى پنهان يا همانند شير دژم در پوستين بره‏اى قرار دارند اما مردم اينان را همچون خود مى‏دانند.

انيت خورشيدى نهان در ذره‏اى *** شير نر در پوستين بره‏اى

 

 281- جان برافشانيم

صبا اگر گذرى افتدت به كشور دوست *** بيار نفحه‏اى از گيسوى معنبر دوست

به جان او، كه به شكرانه، جان برافشانيم *** اگر به سوى من آرى، پيامى از بر دوست

                                                   

 282- به دربار شاهان جان

اى شاهان جان كه آثار بزرگى در رخسارتان نمايان است كه شكوه تان از طلاى ناب بهتر است. اى كسانى كه يك بار كسى به ديدن شما بيايد، انگار چندين بار آمده است. ديدارتان آن قدر ارزش دارد كه بايد همه چيز را نثار ديدارتان كرد.

اى كه يك ديدارتان ديدارها *** اى نثار ديدتان، دينارها

اى كسانى كه با نور خدائى به همه چيز مى‏نگريد و از طرف حق براى بخشش به فقيران آمده‏ايد. تا اينكه كيمياى نظرتان را بر مس افراد بزنيد كه مس وجود آنان تبديل به طلاى حقيقى شود. من به اميد دريافت الطاف شما آمده‏ام، حال چون به لقاء نائل آمده‏ام، مست ديدار شدم، چون مى بينم همه ريگ‏هاى بيابانها از نسيم روح بخش احسان شما جان گرفته‏اند، پس درست به بارگاه بزرگى شما آمده‏ام.

 

 283- منت خداى

منت خداى را كه خدا را شناختيم *** در ملك دل، لواى طرب بر فراختيم

از جان شديم بر در دل حلقه سان مقيم *** تا راه و رسم منزل جانان شناختيم

 

 284- انابه

خداوند فرمود: به سوى پروردگار خود باز گرديد. (أنيبوا الى ربكم) (زمر:54) بازگشت بنده با عذرخواهى از گناه كه به خدا رجوع كند و وفا به پيمان توبه كند و حالش بر صدق مقام توبه او گواهى دهد، انابه است. اين بازگشت، به اين است كه: از پيامدهاى گناه خارج شود و دردمندى از گناهان درون داشته باشد و به جبران از دست رفته‏ها بپردازد. چون از لذت گناه رهايى يافت، خوف بر عذاب الهى و اميدوار به پاداش الهى داشته مى‏شود و بر عيوب و نقصانهاى خود چيزى را وا ننهد. چون به سوى حق تعالى مى‏رود، از عمل خود نااميد است و به او اميد دارد نيازمندى خود را مى‏بيند و چشم به الطاف او مى‏دارد.

 

 285- آية الكرسى (الله لا اله الا هو....العلى العظيم)

 1- پيامبر(ص) فرمود: هر كس صد مرتبه آية الكرسى را بخواند، چنان باشد كه مدت زندگانى خود عبادت كرده باشد. (عبدالله طول حياته)

 2- اميرالمؤمنين(ع)فرمود: گمان ندارم كسى در اسلام عقلش كامل شده و باشد و شبى بدون خواندن آيةالكرسى به سر آورد، اگر بدانيد كه چه فضيلتى دارد در هيچ حال آن را ترك نمى‏كنيد. (ما تركتموها على حال)  پيامبر به من خبر داد كه آيةالكرسى را از گنج زير عرش به من عطا شده است و به هيچ پيامبرى چنين كرامت داده نشده است. اميرالمؤمنين(ع)فرمود: وقتى اين كلام را شنيدم، يك شب ترك خواندن آن نكردم، سه مرتبه مى‏خوانم بعد نماز عشاء قبل از خواندن نافله (عشاء). اين حديث را جماعتى نقل كرده‏اند و راوى، أبى امامه باهلى است كه از امام روايت كرده و او هفت نفر ديگر ناقلين روات هم كه از او نقل كرده‏اند گفتند: ما به اين حديث همه شب عمل كرده‏ايم.

3- امام رضا(ع) فرمود: هر كس آيةالكرسى را وقت خواب بخواند ان شاءالله از فالج (سكته) كردن ايمن باشد.

4- پيامبر(ص) فرمود: هر كه بعد از نماز واجب آيةالكرسى بخواند تا وقت نماز ديگر در امان باشد.

5- پيامبر(ص) فرمود: محافظت و مداومت بر خواندن آيةالكرسى نمى‏كند مگر پيغمبرى يا صديقى يا شهيدى.

6- امام رضا(ع) فرمود: كه هر كس بعد از هر نماز واجب بخواند هيچ زخم نيشى به وى آزار نرساند.

7- پيامبر(ص) فرمود: سيد سوره بقره آيةالكرسى است و آيةالكرسى پنجاه كلمه است و در هر كلمه پنجاه بركت وجود دارد.

8- امام صادق(ع)فرمود: براى هر چيزى ذروة يعنى فرد برتر و اعلى وجود دارد و آيةالكرسى برتر قرآن است.

9- ابى خديجه گويد: در خانه امام صادق(ع)آيةالكرسى را نوشته ديدم كه در گوشه خانه‏اش بود و نيز در قبله محل عبادتش آيةالكرسى را نوشته ديدم.

10- پيامبر(ص) فرمود: اى على آيةالكرسى عظيم است آن را به فرزندان و اهل و همسايه‏هاى خود تعليم ده كه حق تعالى هيچ آيه‏اى بزرگ‏تر از اين آيه نفرستاده است.

 

 286- فالق

يكى از اسماء الهى است كه دو مرتبه در قرآن ذكر شده است. فالق به معنى: شكافتن و جدا كننده است چنانكه در قرآن آمده است: ((خداوند شكافنده دانه و هسته است.)) (انعام:95)، ((و شكافنده صبح است.)) (انعام:96) از اكثر مأثورات (احاديث) روايى بدست مى‏آيد كه نوعاً ظهور اين اسم در دو چيز بيشتر استعمال شده است، يكى جدا شدن دانه از دل هسته و زمين و ديگر جدا شدن صبح از تاريكى شب. پس به اين اسم، دانه در دل زمين از هسته بيرون مى‏آيد و سپس از زير خاك سر بر مى‏آورد و آنگاه بوته، گل، درخت به دست مى‏آيد و هم چنين طلوع فجر، تاريكى شب را جدا كرده روشنى از سياهى شب بيرون مى‏آيد و جدا مى‏شود.

 

 287- كيست اين پنهان

كيست اين پنهان مرا در جان و تن *** كز زبان من همى گويد سخن

اين كه گويد از لب من راز كيست *** بنگريد اين صاحب آواز كيست

 

 288- الف

از عالم معنى، الفى بيرون تاخت، هر كه آن الف را فهم كرد، همه را فهم كرد. هر كه آن الف را فهم نكرد هيچ فهم نكرد. طالبان چون بيد مى‏لرزند از براى فهم آن الف. اما براى طالبان سخن دراز كردند شرح حجاب‏ها را كه هفتصد حجاب است از نور و هفتصد حجاب است از ظلمت ره به حقيقت رهبرى نكردند، ره زنى كردند. ايشان را نوميد كردند كه ما اين همه حجاب‏ها را كجا بگذريم؟ همه حجاب‏ها يك حجاب است جز آن يكى هيچ حجابى نيست آن حجاب اين وجود است.

 

 289- خاموش

اگر از هر باد، چون برگى بلرزى *** اگر كوهى شوى، كاهى نيرزى

اگر چه سيل، بس با جوش باشد *** چو در دريا رسد، خاموش باشد

 

290- استادى نباشد

عارف نامى ابو سعيد ابوالخير فرمود: اگر كسى به مقامات به درجه اعلى رسد و بر اسرار ضمائر مطلع گردد ولى او را استادى و راهبرى نباشد از وى هيچ نيايد. هر حالت كى از مجاهدت و علم خالى بود زيان آن از سودش بيشتر بود.

 

 291- تفاوت نيست

خداوند در سوره ملك آيه 3 فرمود: در آفرينش موجودات خداوند رحمان تفاوتى نيست. (ماترى فى خلق الرحمان من تفاوت) به خاطر رحمت عامه‏اى است كه از رحمانيت او شامل موحد و كافر و خوب و بد است كه در سوره اعراف آيه 156 فرمود: رحمت من همه چيز را در بر مى‏گيرد. (و رحمتى وسعت كل شى) پس تفاوت در موجودات به نحو عام نيست، اما به تجلى رحيمى كه خاص است نسبت به افراد و موجودات تفاوت دارد كه در سوره اعراف آيه 56 فرمود: رحمت خدا به نيكوكاران نزديك است. (ان رحمت الله قريب من المحسنين)

 

 292- ولايت

اولياء را سه نشانه است: سلامت دل و سخاوت نفس و نصيحت خلق. چون سلامت دل دارند گله از حق تعالى ندارند و با خلق خدا جنگ ندارند. و چون سخاوت نفس دارند، از دنيا بيش از آن كه دارند منتظر نباشند و آن چه خلق در آنند، دل آنان باز است. چون نصيحت خلق دارند، نيكوكاران را يارى دهند و بد كاران را ببخشند و براى همه خلق نيك خواهند و اين از اخلاق انبياء است. اين نيكو دلى و جوانمردى و بى آزارى اصل در نصيحت خلق است.

 

 293- مهر گلرخان

سينه فارغ ز مهر گلرخان *** كهنه انبانى است پر از استخوان

لوح دل، از فضله شيطان بشوى *** اى مدرس درس عشقى هم بگوى

 

 294- خوش صوت؟

شخصى محضر پيامبر(ص) آمد و عرض كرد: چه كسى از بهترين صوت قرآنى برخوردار است؟ پيامبر(ص) فرمود: كسى كه چون به قرائتش گوش فرا دهى، بنگرى كه از خدا مى‏ترسد.

 

 295- راه بى نهايت

از هر طرف كه رفتم جز وحشتم نيفزود *** زنهار از اين بيابان، وين راه بى نهايت

اين راه را نهايت، صورت كجا توان بست *** كش صد هزار منزل بيش است در بدايت

 

 296- انواع حشر

هر صفت كه در دنيا بر كسى غالب شود به سبب اعمالى است كه صاحب آن صفت داراست. در روز قيامت صاحب هر صفت به آن محشور مى‏شود. اگر صفت شهوت بر وى غالب باشد به صورت خرس و خوك محشور گردد. اگر غضب غالب باشد به صورت سگ و گرگ، اگر گزندگى و ايذاء غالب باشد به صورت مار و عقرب، اگر دزدى و حيله غالب باشد به صورت موش و كلاغ، و اگر تكبر غالب باشد به صورت شير و پلنگ، اگر رعنايى و خراميدن غالب باشد به صورت طاووس و كبك، اگر حرص و ذخيره كردن چيزها غالب باشد به صورت مورچه محشور گردد. و اشاره به مثل اين معنى است: ((يوم تبلى السرائر: روزى كه در قيامت نيت و باطن آشكار شود.)) (طارق:8)، ((واذالوحوش حشرت: روزى كه حيوانات محشور مى‏شوند.)) (تكوير:212)

 

 297- توصيف عارف سيد على شوشترى

مولى فتح الله شوشترى (م 1304 ق) شاعر و عارفى بود كه ديوان اشعار او به انضمام سه رساله ديگر او به نام سراج المحتاج، رساله جبر و تفويض و شهاب ثاقب به چاپ رسيده است. او درباره افرادى كه بدون استاد يا با استاد سلوك كردند درباره رفت و برگشت آنان مى‏نويسد. ملا ولى الله همدانى را ملاقات كردم كه ناقص رفته بود و سوغات جزيى آورده بود. حاج ميرزا طبسى كه استاد سير من است سالم‏تر از همه بود. شيخ احمد احسائى خوب رفته بود اما برگشتنش خالى از خلل و نقص نبود. سيد كاظم رشتى ناقص رفته و ناقص برگشته، دليل بر نقصش همين بس است كه حضرت سيدالشهداء به شخصه به بعضى مريدان خاص خود نشان مى‏داد، يعنى به خيال و نظر ايشان چنان مى‏نمود. يكى از پسران حاج ملا رضاى همدانى ادعا مى‏كند كه اين راه رفته، ليكن خبر چندانى ندارد. كسى را ديدم طيب رفته بود و طاهر برگشته بود. حاج سيد على شوشترى بود رحمت الله عليه، كه ابداً خلل و خطرى در راه به او نرسيده بود. زيرا بنده‏اى مطيع بود، اگر چه فى الجمله سير او به سبب بعضى رياضات بود، اما به جذب حق و ارشاد مرشد حقيقى رفته بود، و ابداً كسى از سرش مطلع نبود.

 

 298- قابل علاج نبود

طبيب مريض و رنجور را معالجه كند كه قابل علاج باشد و ضايع گذاشتن آن بى رحمى باشد. طبيب مريضى را علاج كند، ولى مريض پدر خود را نتواند معالجه كند، چون قابليت علاج در او نباشد. به مصطفى(ص) گفتند: چرا عمت را كه ابولهب است از تاريكى برون نياوردى؟ فرمود: رنجهايى است كه قابل علاج نيست. يعنى رنج مى‏برم از اين كه ذاتش قابليت مداوا و معالجه كردن را ندارد.

 

 299- شأن

خداوند در سوره الرحمان آيه 30 فرمود: ((كل يوم هو فى شأن: هر روز خدا در كارى است.)) خداوند چون رب العالمين است، و مربى و تربيت كننده موجودات، لذا هر ساعت و روزى در عمل و فعل خاص است و تكرار در كارش نيست. همانند بنا كه در ساختمان عمارت، هر روز و ساعتى به كارى است تا ساختمان به اتمام برسد.

 ابو درداء گويد: چون اين آيه را تلاوت كرد، از حضرتش پرسيدند: كه شأن خدا چيست؟ پيامبر فرمود: آن است كه گناهكار را بيامرزد، و غمگين را شادمان سازد، گروهى را به لطف بنوازد و جمعى را به خذلان از رحمت به دور دارد. در خبر است كه يهوديان گفتند: خداى روز شنبه هيچ كار نمى‏كند، اين آيه نازل شد كه او در هر روز در كاريست. روايت است كه خدا هر روز در كارى است، يعنى داعى دعايش را اجابت كند و سائل را عطا دهد و درمانده را نجات بخشد، غمگين را فرحناك سازد، مريض را صحت دهد قومى را به توفيق توبه دهد و گروهى را بيامرزد. در خبر است كه: خدا هر روز گروهى از رحم مادران به دنيا آرد، گروهى از روى زمين به داخل زمين قبر رساند.

 

 300- آرام باش

سوخت عشق آتشين، هم شمع و هم پروانه را *** گر ندارى تاب اين سوزه آتش، خام باش

گر به شمشيرت كشد ابروى او، تسليم شو! *** ور به زنجيرت كشد، گيسوى او آرام باش

 

 301- چرا نگفت الف؟

اميرالمؤمنين(ع)فرمود: بر خواهشهاى نفسانى خويش غلبه كنيد و بجنگيد چرا كه اگر هواى نفس، شما را به دام خود كشند به دورترين مهلكه‏ها در اندازد. گويند: كودكى گريان و سرافكنده به خانه آمد. مادرش از او پرسيد: چه اتفاقى افتاده؟ گفت: معلم مرا در مدرسه كتك مفصلى زده است. مادرش پرسيد: چرا؟ گفت: چون مى‏خواست كه من بگويم ((الف)) و من زير بار نمى‏رفتم. مادر گفت: آخر چرا نگفتى؟ گفت: اگر مى‏گفتم: ((الف)) مرا مجبور مى‏كرد تمام حروفات را تا ((يا)) بگويم. لذا همان اولى را نمى‏گويم تا مجبور نشوم تا آخر ادامه بدهم. نفس آدمى نيز اين چنين حكايتى دارد: از ابتداء هر چه گفت: عمل كرديم و به او بله قربان گفتيم، پس مجبورمان مى‏كند تا ابد الدهر مطيع و فرمانبردارش شويم و ما را به تباهى و هلاكت مى‏رساند.

 

 302- پسندد مرا

يكى پيش شوريده حالى نشست *** كه دوزخ تمنا كنى يا بهشت؟

بگفتا: مپرس از من اين ماجرا *** پسنديدم آنچه او پسندد مرا

 

 303- حقيقت عبوديت

بندگى جوهريست كه كنهش ربوبيت است. خداوند در سوره فصلت آيه 53 فرمود: ما آيات خود را در آفاق و انفس نشان مى‏دهيم تا برايشان حق روشن گردد. آيا براى آنان كافى نيست كه خداوند بر هر چيزى دليل و شاهد است. تفسير عبوديت آن است كه: بذل هر چيزى كه دارد كند. وقتى اين منظور تحقق پيدا مى‏كند كه نفس را از هوى و هوس باز دار و بر خلاف ميل نفس او را وا دارد. كليد اين وصول به اين است كه: ترك راحتى كند و عزلت را دوست بدارد؛ و طريق راه بردن به آن جز به احتياج و فقر به حق تعالى محقق نمى‏شود. پيامبر(ص) فرمود: بندگى كن خدا را گويا او را مى‏بينى، اگر تو او را نبينى او تو رت مى‏بيند.

 

 304- زبان عشق

مپرس جز ز خراباتيان بى سر و پا *** رموز عاشقى و مستى و مى‏آشامى

زبان عشق زبانيست كاهل دل دانند *** نه تازى است و نه هندى و نه فارس نه شامى

 

 305- محو نه نحو

يك نفر عالم به علم نحو در كشتى نشست و بعد با غرور به ناخداى كشتى گفت: هيچ در علم نحو در ادبيات عرب خوانده‏اى؟ گفت: نه، نحوى گفت: نيم عمرت بر فنا رفته است. كشتى بان از سخن خود خواهانه او رنجيد و چيزى نگفت. به امر خدا كشتى به گردابى مهيب افتاد و همه را دچار اضطراب كرد. كشتى بان به آن عالم خود خواه گفت: علم شنا گرى آموخته‏اى؟ گفت: نه،

گفت: كل عمرت اى نحوى فناست *** زآنكه كشتى، غرق اين گردابهاست

محو مى‏بايد نه نحو اينجا، بدان *** گر تو محوى، بى خطر در آب ران

محو در اين جا يعنى از بين بردن صفات ناپسند و افعال زشت است. محو يعنى زايل كردن اوصاف رذيله و خصائص نفسانى، پس وقتى شخصى به اوصاف نكو و پسنديده متصف مى‏شود و از خوديت مجازى بيرون رود و هيچ ادعائى نداشته باشد، اين چنين شخص محو مى‏باشد.

مولانا در آخر حكايت گويد:

مرد نحوى را از آن در دوختيم *** تا شما را نحو محو آموختيم

نحو محو: روش محو آموختيم.

 

306- صحبت دوستان

صحبت دوستان روحانى *** خوشتر ز حشمت سليمانى

با گدايان كوى عشق مگوى *** سخن از تخت و تاج سلطانى

خيز و ملك بقا به دست آور *** پشت پا زن به عالم فانى

 

307- انقطاع

انقطاع از غير حق بريدن است و با حق بودن است. منقطعان با حق يا به عذر است و آن نفس مرده و دل زنده و زبان گشاده است. يا به جهد است و آن تنى در سعى و زبانى در ذكر و شكر، و عمرى در كوشش است. يا به كل است و آن با خلق به رعايت و با خود بيگانه و از تعلق آسوده است.

× عذر: معذور داشتن كسى از آنچه كرده است، حجت و بهانه‏اى كه هنگام اعتذار و براى رفع گله و بخشش گناه بياورند.

 

 308- راضى به قضاى الهى

امام صادق(ع)فرمود: داناترين مردم به خدا، خشنودترين آنها به قضايش مى‏باشد. ((ارضاهم بقضاء الله))

 

 309- گوينده حسد

هر كه تو را از يار تو، بدى گويد، خواه گوينده ى درونى و خواه گوينده ى بيرونى كه يار تو بر تو حسود است. بدان كه حسود اوست از حسد مى‏جوشد. اگر گويد او تو را حسود گفت. بگو اين حسد را دو معنى است، يكى حسدى (يعنى غبطه) كه به بهشت برد، كه در راه خير گرم كند، كه من چرا كم از او باشم. اما حسد آن كس به دوزخ برد، كه خدمتى مى‏كردم و مرا از آن چيز حسد كردى، تا از آن منع شوم و باز مانم.

 

 310- قرب و بعد

قرب و بعد نسبت به حق تعالى را اين طور مى‏توان گفت كه: او نامتناهى است و عدم ادراك سبب بعد است. او در جان ظهور تام دارد و نمود انسانى سبب دورى مى‏شود. چون حق تعالى تجلى بر ممكنات كرد،هر كس استعدادش بيشتر بود، ظهور نور او بيشتر نصيبش شد پس قرب او بيشتر شد. قريب آن كس است كه از علم بعين از واجب به ممكن در وقت تجلى به خاطر قابليت به او، نور افزون رسيد. اگر انسان از هستى مجازى و موهم خود محو شود قرب حقيقى به دست مى‏دهد و واصل مى‏شود. در قرب حقيقى خوف و رجاء و بود و نبود راه ندارد و همه چيز يكى است.

 

 311- بصيرت

ابصار: بينا كردن و ديده ور كردن (گردانيدن) است. ابصار جمع بصر يعنى ديدن به چشم است و آن يا بصر به عقل و يا بصر به حكمت و يا بصر به فراست است. به وسيله بصر عقل، سود و زيان خود و عواقب خود شناخته مى‏شود و مراتب خلق و طاقت هر كس را ببيند، در نتيجه در هر كار و با هر كس خوب‏تر مى‏نگرد اگر جز اين بيند، همه محنت است. به وسيله بصر حكمت در هر قضيه با شفقت بنگرد و در هر قسمت به خيرت ببيند و در هر صفت الهى اشارت حق را بنگرد. به وسيله بصر فراست، به تجربه از روى علامت دريابد و با استدلال بفهمد و با نظر دل كه نور خدائى است كه به مؤمنان داده، درك كند.

 

 312- نفس واحده

چون نباشد خانها را قاعده *** مؤمنان باشند نفس واحدة

جان گرگان و سگان از هم جداست *** متحد جانهاى شيران خداست

هم چو آن يك نور خورشيد سما *** صد بود نسبت به صحن خانه ها

 

 313- غفلت (بى خبرى)

اميرالمؤمنين(ع)فرمود:

1- مخالفت كنيد غفلت را با بيدارى

2-كسى كه غفلت بر او چيره شد دلش بميرد.

3- غفلت دائمى بينايى را كور مى‏كند.

4- به مداومت ذكر خدا غفلت‏ها زائل مى‏شود.

5- مست در غفلت و غرور، ديرتر از مست شراب به هوش آيد.

 

 314- ناز نازنين

شبان وادى دل، صد هزارش *** يد بيضا بود در آستينى

بنازم ملك درويشى كه آنجا *** بود قارون گداى خوشه چينى

برو وحدت گر از اهل نيازى *** بكش پيوسته ناز نازنينى

 

 315- چهار نوع پرستش

امام صادق(ع)فرمود:

1- كسى كه خدا را از روى خيال پرستش (عبادت) كند كافر است.

2- كسى كه نام خدا را به اسم پرستش كند بدون معنى و صاحب اسم، هر آينه كافر است.

3- كسى كه اسم و صاحب آن را با هم پرستش كند هر آينه شرك ورزيده است. (يعنى تطبيق با خداى واقعى نكند)

4- هر كس صاحب نام را پرستش كند با صفاتى كه خدا خود را به آن وصف كرده است، و قلب به آن محكم گردد و در نهان و آشكار آن را به زبان آورد، اين دسته جزء اصحاب اميرالمؤمنين(ع)باشند و در حديث ديگر آمده: اين دسته مؤمن حقيقى باشند. كافر شدن نه به معنى آن كه شخص از دين خارج است، چه آنكه نوع آدميان در عبادت معبود حقيقى مشكل دارند.

 

 316- گله از دوستان

نه عمر خضر بماند نه ملك اسكندر *** نزاع بر سر دنياى دون مكن درويش

تو بنده گله از دوستان مكن يارا *** كه شرط عشق نباشد شكايت از كم و بيش

 

 317- پير كامل

سايه عاقل كامل در روى زمين مانند كوه قاف است كه در همه جا گسترش دارد و روح او هم چون سيمرغ بلند پرواز است كه بر حقايق عاليه طواف مى‏كند. بهترين طاعات، اختيار سايه كامل است كه در زير حمايت او از خطرات وسوسه دشمن پنهان نفس در امان مى‏شوى. بايد تسليم پير راه شوى و خلاف او انجام ندهى نه همانند موسى كه با بى صبرى بر كار خضر اعتراض كرد و كارش به فراق تبديل شد. دست او دست خدا بود كه كشتى را سوراخ كرد و كودكى را كشت و ديوارى را آباد كرد. (سوره كهف آيه 64-84)

دست او را حق، چو دست خويش خواند **** تا يد الله فوق ايديهم براند

اگر حاضران از پير كامل استفاده مى‏كنند شايستگى بيشترى دارند، ولى غائبان هم از نفس او استفاده مى‏برند. وقتى كاملى را اختيار كردى، زود رنج مباش تا با سخن او همانند آب و گل، مست شوى، بلكه طاقت كلام سنگين و برنامه‏هاى رياضتى او را براى طى طريق داشته باشى.

چون گزيدى پير، نازك دل مباش *** سست و ريزيده چو آب و گل مباش

 

 318- فرق قديم و مُحدث

قديم مسبوق به غير و علتى نباشد. وقتى گوئيم خدا قديم است يعنى او را مبدأ و علتى، قبل از او نبوده است. اما محدث مسبوق به غير مى‏باشد و به علتى وابسته است. خداوند قديم است و همه موجودات محدث هستند. قديم واجب الوجود و محدث ممكن الوجود است. قديم باقى و محدث فانى و زوال‏پذير است و اگر نمودى داشته باشد به قديم وابسته است. ظهور افزون قديم در ممكنات سبب شده است كه از كثرت مظاهر و موجودات بى شمار، توجه خلق به ممكنات و به تعين هر موجود خاص زياد شده و از بود واجب الوجود غافل باشند.

قديم و محدث از هم خود جدا نيست *** كه از هستى است باقى دائماً نيست

گر چه محدث نمودى دارد ولى مستقل نيست، و وابستگى تام به قديم كه باقى است دارد غير قديم همه اسم بى مسمى هستند و زوال‏پذير و به بقاء قديم نمودى دارند.

 

 319- قلب مجبور و خسته

اميرالمؤمنين(ع)در نهج البلاغه شماره 184 كلمات قصار فرمود: همانا براى قلبها شهوت (خواهش) و اقبال (رو آوردن) و ادبار (رو گردانيدن) است، پس آنها را وادار نماييد از روى خواهش و رو آوردن (نه بى ميلى)، زيرا قلب هر گاه مجبور شود (به انجام كارى) كور گردد (خسته و مانده شود). و در شماره 89 كلمات قصار فرمود: ((اين قلبها خسته مى‏شوند (به جهت يكنواختى بعضى كارها) چنانكه بدنها خسته مى‏شوند، پس (براى رفع خستگى) دلها، طرائف (چيزهاى نو و سخنان نغز) حكمتها را بطلبيد)).

 × فكر كردن در يك موضوع و يك رنگ بودن بسيار كارها كه عادت مى‏شود، قلب را به ستوه مى‏آورد پس فكر نو و عبادت غير تكرارى و كلمات بزرگان و مطالب شگفت آور براى خستگى دل نافع است.

 

 320- يكى كارگر شود

گويند سنگ لعل شود در مقام صبر *** آرى شود و ليك به خون جگر شود

از هر كرانه تير دعا كرده‏ام روان *** باشد كز آن ميانه يكى كارگر شود

 

 321- حى و قيوم

سقراط حكيم شاگرد فيثاغورث بود، او مى‏گفت: خاص‏ترين صفتى كه خدا را مى‏توان با آن وصف نمود صفت ((حى و قيوم)) است. زيرا علم، قدرت، جود و حكمت، همگى در حى گنجانده شده و حيات صفتى فراگير براى همه موجودات است. بقاء و جاودانگى و دوام نيز در قيوم مندرج است. قيوميت نيز براى همه صفتى فراگير مى‏باشد.

 

 322- خود آگاهى

انسان سالك در همه حال خود آگاه است، او خود را همان گونه كه هست با انصاف تمام، ارزيابى مى‏كند، نه بيشتر و نه كمتر! برترى‏ها و كوچكى‏هاى خود را به نيكى مى‏شناسد. پس لغزش‏هاى خود را تصحيح مى‏كند، و بر ضعف خود اگر بتواند چيره مى‏شود بر كيفيت و كميت غم‏ها و شادى‏ها و تفاوت آنها با يكديگر با دقت آگاهى به صواب و اعتدال در مى‏آورد.

 

 323- فكر در اعمال

مجال فكر وسيع است و هر عملى يا مقبول است يا مردود. صحت و صواب اعمال از خطا، احتياج به تفكر شبانه دارد. اعمال روز اگر بر هواى نفس استوار باشد فكر شب هم نتيجه روز را دارد. اگر اعمال روز بر كمالات و فضائل استوار باشد، فكر شب داراى روحانيت خاص خودش مى‏باشد. اگر به كشف پرده از روى اعمال كنار برود،مى‏تواند كم و كيف آنها را درك كند. اگر سالك اعمال را به تجلّى و نورانيت نديد از قوه تفكر و محاسبه مى‏تواند به اندازه قابليت خود در ترازوى حساب ببيند. بهترين روش آن است كه اعمال روز با مراقبه همراه باشد، و تدبّر و تأمّل آخر شب در اعمال، در نتيجه‏گيرى تأثير به سزايى دارد.

 

 324- رقيب

 يكى از اسماء الهى رقيب است كه به معنى حافظ و پاسبان و نگهبان و نگاه دارنده مى‏آيد. خداوند موجودات را نگه مى‏دارد و حافظ است تا اينكه وقت وفات و تغيير آن برسد. بقاء حيات احتياج مبرم به ظهور اسم رقيب دارد، كه البته حفظ، با نظارت و ناظر بودن همراه است. چرا كه او مالك حقيقى است و خودش، حفظ مُلك خود نمايد و دائماً شاهد و ناظر بر مخلوق و مصنوع خود است. از ابتدا ظهور هر چيزى تا به كمال، مايه بقاء و انرژى حيات لازم دارد و موجودات دائم در معرض آفات هستند و تا زمان متعين از عالم بالا به واسطه ملائكه و اسباب ديگر در حفظ دخالت تام دارند. سالك اگر از اين سرّ به حق اليقين برسد، مراقبت را روا مى‏دارد و مواظب است، به ديده ديده بان هستى، خطا و معصيتى نكند تا از انعام خاص و عطاياى مربوطه به دور نماند. از اين جهت رقيب را به معنى مراقب ترجمه كرده‏اند.

 

 325- عشق ازلى

 آن كه طالب و عاشق زنى يا امردى بود، نه دكان شناسد، نه شغل و نه كار. به او گويند تو را برآويزندت. در جواب گويد: من خود مى‏جويم تا بياويزند، جان را پيش او خطر نى، مال را محل نى. با آن كه معشوق را بقاء نيست، هر دو مى‏ميرند، زير خاك مى‏روند. پس عشق خداى ازلى ابدى پاك بى عيب منزه، به سر افزون طلب كرد.

 

 326- سوره جن

امام صادق(ع)فرمود: هر كه سوره جن را بسيار بخواند، در دنيا از چشم جنّيان و دميدن‏ها و سحر و مكر ايشان محفوظ باشد و در بهشت از رفقاى حضرت رسول(ص) باشد. اين سوره 28 آيه و 235 كلمه و 870 حرف دارد.

 

 327- رهبت

خداوند در قرآن سوره بقره آيه 40 فرمود: تنها از من پروا كنيد. ((و اياى فارهبون)) رهبت ترس است و از وَجِل برتر است. رهبت عيش را از مرد ببرد و از خلق جهان ببرد يعنى او را در جهان از جهانيان جدا كند. نشانه آن اين است كه: همه كرد خود را جنايت بيند، نفس خود را به جريمه و سخن خود را در شكايت بيند. و همواره در زار و سوز باشد، اين ترس زاهدان است.

× وَجِل: احساس ترس است

 

 328- بهار عشق

سى سال لاف مهر زدم تا سحر گهى *** واشد دلم چو گل، ز نسيم بهار عشق

پروانه گر ز عشق بسوزد عجب مدار *** كآتش زند به خرمن هستى شرار عشق

آن دم مس وجود تو زر مى‏شود كه تن *** در بوته فراق گذارد به نار عشق

 

 329- عمر مفت از دست مى‏رود

گويند: يك نفر روستايى از دهاتش كيسه گردو را آورد شهر تا آن را بفروشد. خريدارى كه حرفه‏اى بود پرسيد: گردو را چند مى‏فروشى؟ گفت: هر پنج دانه به يك قران. گفت: اگر يك دانه بخواهم چند مى‏فروشى؟ گفت: مفتى؛ پس يكى را مفتى گرفت. پس هر وقتى مى‏آمد و يكى را مفتى مى‏گرفت و در ظرف چند روز روستايى گردوها را مفتى از دست مى‏داد. حال عمرها هم مفت همانند يك دانه دانه گردوى آن روستايى از دست مى‏روند، به هوش بايد شد!!

 

 330- براى زلزله

1- حضرت موسى بن جعفر(ع) فرمود: هر كس در وقت خواب اين آيه را بخواند: ((ان الله يمسك السموات و الارض ان تزولا و لئن زالتا ان امسكهما من احد من بعده انه كان حليماً غفوراً)) (فاطر:41) خانه بر سرش خراب نشود.

 2- امام صادق(ع)فرمود: ملال به هم مرسانيد از خواندن سوره (اذا زلزلت الارض زلزالها) به درستى كه هر كس در نمازهاى نافله اين سوره را بسيار خواند، هرگز خدا او را به زلزله و صاعقه و آفتهاى عظيم دنيا مبتلا نگرداند و او را به اين آفتها نمى‏راند. در وقت جان كندن ملك بزرگوارى از جانب پروردگارش به نزد او بيايد و بر بالاى سرش بايستد و به ملك الموت از جانب حق تعالى بگويد: با رفق و مدارا با دوست خدا سر كن، كه خدا را به خواندن سوره زلزال بسيار ياد مى‏كرد.

 

 331- از ميان شوم

در بين ما و دوست به جز خود حجاب نيست *** آن به كه بگذرم ز خود و از ميان شوم

زندان تن گذارم و اين خاكدان دون *** در اوج عرش، يوسف كنعان جان شوم

 

  332- الحاح

امام صادق(ع)فرمود: حق تعالى مكروه و دشمن مى‏دارد الحاح كردن مردم را بر يكديگر در سؤال، و اين از براى خود پسنديده و دوست مى‏دارد كه از او سؤال نمايند، و از آنچه نزد اوست طلب نمايند.

 

 333- بيدارى

برخاستن و قيام براى خدا، همان بيدارى از خواب غفلت و سستى و تنبلى است. اين نخستين روشنايى قلب بنده به زندگى حقيقى است، كه به سبب ديدن نور بيدارى، هوشيارى حاصل مى‏شود. بيدارى به سه چيز حاصل مى‏شود: اول آن كه دل نعمت‏ها را ملاحظه كند يعنى تلاش كند تا نعمتهاى عطا شده از خدا را موهبت بداند كه در حق آنها تقصير كرده است. دوم مطالعه گناهكارى گذشته كند و تدارك نمايد، تا خود را از بند آن برهاند و نفس را از زنگار پاك سازد. سوم از زيادتى و نقصان روزها آگاه شود و از ضايع كردن عمر بپرهيزد تا روزهاى از دست داده را جبران و روزهاى باقى را به بندگى آباد گرداند. بهترين معيار براى بيدارى آن است كه: آن چه لباس عادات را از قبل پوشيده از خود دور كند.

 

 334- ابجد (231-240) دعاى جوشن كبير

 ((بديع السموات:624)) ، ((جاعل الظلمات:1506)) ، ((راحم العبرات:953)) ، ((مقيل العثرات:1382)) ، ((ساتر العورات:1369)) ، ((محيى الاموات:547)) ، ((منزل الآيات:570)) ، ((مضعف الحسنات:1540)) ، ((ما حى السيئات:561)) ، ((شديد النقمات:940)).

 

 335- مى خوردن ما

زاهد سوى ميخانه شو و صومعه بگذار *** تا خلق نگويند كه از روى ريا رفت

مى خوردن ما روز ازل خود بنوشتند *** هان بر قلم صنع، مپندار خطا رفت

 

 336- حامل قرآن

1- پيامبر(ص) فرمود: اشراف و بزرگان امت من حاملان قرآنند؛ و جمعى كه در شب عبادت مى‏كنند.

2- پيامبر(ص) فرمود: به درستى كه قرآن در قيامت مى‏آيد به نزد حامل خود، به صورت جوان خوشرو، و مى‏گويد: منم آن قرآن، كه به سبب من شبها بيدار بودى و در روزها به سبب روزه خود را تشنه مى‏داشتى، و به سبب كثرت تلاوت من، دهانت خشك مى‏شد و آب ديده‏ات جارى مى‏شد. امروز با توأم هر جا كه مى‏روى؛ هر تجارتى كه كردى، امروز از پى تجارت خود مى‏روى و من به عوض تجارت جميع تاجرانم براى تو. بشارت باد تو را! كه به زودى كرامت الهى به تو مى‏رسد. پس تاجى مى‏آورند و بر سرش مى‏گذارند و نامه امان از عذاب را، به دست راستش مى‏دهند و نامه مخلد بودن در بهشت را به دست چپش مى‏دهند، و دو حُلّه بر او مى‏پوشانند و به او مى‏گويند: قرآن بخوان و بالا رو؛ و به عدد هر آيه به درجه‏اى بالا مى‏رود( اقرا و اصعد درجه(

× حامل كسى است كه بارى را برمى دارد و با خود حمل مى‏كند. پس حامل قرآن كسى است كه در آشكار و نهان صفات قرآنى را در خود دارد به عنوان نمونه، پيامبر(ص) به صداى بلند فرمود: اى حامل قرآن به سبب قرآن تواضع كن كه خدا بلند مرتبه است و به قرآن عزت از مردم نخواه كه خداوند تو را ذليل مى‏كند.

 لذا در وصف حامل واقعى قرآن فرمود: ((عرفاء اهل بهشت و حمله قرآنند.))

 

 337- از خويش مگوئيد

در حضرت جانان سخن از خويش مگوييد *** قدرى نبود در بر خورشيد، سها را

از درد مناليد كه مردان ره عشق *** با درد بسازند و نخواهند دوا را

سُها: ستاره‏اى ريز و كم نور در دُبّ اصغر

 

 338- مَلك

مَلك يكى از اسماء الهى است كه در قرآن 5 بار تكرار شده است. مَلك يعنى پادشاه، دارنده حكومت مطلقه، دارنده سلطنت بر همه چيز. قدرت و فرمانروايى بر عوالم دنيوى و اخروى از آن خداست. همه مملوك و رعيت اويند، و او محيط بر آنها و در تحت سيطره فرمانروايى اويند. چون در دنيا بعضى ادعاى مالكيت و پادشاهى كنند، و به مجاز باشد، ظهور اين اسم براى خداوند در قيامت و در دنيا به حقيقت است و زوال‏پذير نيست. در دعاى جوشن كبير بند 740 آمده است: ((يا من هو ملك بلا عزل: اى سلطانى كه سلطنتت زوال‏ناپذير است.))

 

 339- ابجد (111-120) دعاى جوشن كبير

 ((علام الغيوب:1190)) ، ((غفار الذنوب:2070)) ، ((ستار العيوب:780)) ، ((كاشف الكروب:660)) ، ((مقلب القلوب:341)) ، ((طبيب القلوب:192)) ، ((منور القلوب:465)) ، ((انيس القلوب:290)) ، ((مفرج الهموم:445)) ، ((منفس الغموم:1347)).

 

 340- بيدارى و هوشيارى

از اميرالمؤمنين(ع)در مناجات شعبانيه نقل شده كه به خداوند عرض مى‏كند: معبود من! بر من نيرويى نيست تا بدان نيرو، از نافرمانيت منتقل شوم مگر در هنگامى كه مرا به خاطر دوست داشتنت بيدار كردى. (ايقظتنى لمحبتك) و در فقره ديگر اين مناجات آمده است: معبود من! هر گاه مرا به خواب برد، مرا بى‏خبرى از آمادگى براى ديدارت پس مرا معرفت به بخشش نعمتهايت هوشيار كرد. (نبهتنى المعرفة بكرم الآئك)

 

 341- صفات آمر به معروف

كسى كه مى‏خواهد امر به معروف كند، نيازمند است به اين كه:

1- عالم به حلال و حرام باشد.

2- آن چه مى‏گويد خود عكس آن را مرتكب نشود.

3- قصدش نصيحت خلق باشد.

4- با آنان رحيم و رفيق باشد.

5- با گفتار خوش آنان را دعوت كند.

6- آشنا به تفاوت و درجات مردم در فهم و استعداد و تأثير پذيرى باشد.

7- به مكر نفس و حيله‏هاى شيطان بينا باشد.

8- بر آزار ديگران صابر باشد.

9- در صدد مقابله آنان برنيايد.

10- با تكبر برخورد نكند.

11- نيتش را خالص براى خدا قرار بدهد.

12- از خدا در اين امر كمك بجويد.

در نتيجه: اگر با او مخالفت كردند صبر پيشه كند و اگر موافقت قولش كردند شكر خداى به جاى آورد.

 

 342- نيت سوء ابو عامر

قبل از اسلام يكى از رهبانان معروف به نام ابو عامر موقعيت بزرگى داشت. چون پيامبر(ص) به مدينه آمدند، موقعيت ظاهرى او متزلزل شد. لذا در مقام مخالفت با پيامبر(ص) برآمد و جنگ احزاب و خندق را به وجود آورد.

پس از شكستها، با عده‏اى از منافقين مدينه براى خود پايگاهى خواست درست كند لذا با نيت سوء نزديك مسجد قبا، مسجدى به بهانه‏هاى مختلف ساختند و براى افتتاح از پيامبر(ص) دعوت كردند. پيامبر(ص) عازم جنگ تبوك بودند و فرمودند: بعد از مراجعت آن را افتتاح خواهم كرد. بعد از آمدن از جنگ، خداوند سه آيه (107-110) سوره توبه را نازل كرد كه: اى پيامبر(ص) اين مسجد كه ساخته‏اند مسجد ضرار است، سوگند ياد مى‏كنند كه ما جز كار نيكو اراده نداشته، و خدا گواهى مى‏دهد در آن چه مى‏گويند، كه ايشان دروغگويانند. پس به امر پيامبر مسجد ضرار را ويران ساخته و چوب هايش را سوزانده، تا نيت سوء آنان سبب ازدياد نفاق و جدايى مسلمانان نگردد.

 

 343- براى قيامت دوستى!

انس بن مالك گفت: من و پيامبر(ص) از مسجد بيرون آمديم و مردى را در كنار درب مسجد ملاقات كرديم. آن مرد گفت: قيامت چه وقت است؟ پيامبر(ص) فرمود: براى قيامت چه آماده كرده‏اى؟ عرض كرد: نماز و روزه و صدقه بسيار آماده نكرده‏ام ولكن خدا و رسولش را دوست مى‏دارم. پيامبر(ص) فرمود: تو با كسى هستى كه او را دوست مى‏دارى.

 

 344- دل آگاه

خواجه عبدالله انصارى فرمود: تجلّى حق ناگاه آيد امّا بر دل آگاه آيد.

 

 345- بديع

بديع از اسماء الهى است به معنى عجيب و تازه و بى مانند و شگفت‏انگيز مى‏آيد. خداوند همه مخلوقاتش را ابداع كرد، بدون سابقه قبلى، سپس به آنها صورت داد و بعد روان‏هاى شگفت‏انگيز بخشيد. عمر بن اعين از امام باقر(ع) سؤال كرد: از قول خداوند: ((بديع السموات و الارض)) (انعام:101)، فرمود: خداى عزوجل ابداع نمود و پديد آورد تمام اشياء را به علم خود، بدون الگو و مثل. پس آسمان و زمين را خلق كرد در صورتى كه پيش از آن آسمان و زمينى وجود نداشت. پس در صنعش حكمت‏ها پيدا و نشانه‏هاى قدرت بارز؛ و همه از توانايى و دانايى او عاجزند.

 

 346- لرزيدن زمين؟

1- پيامبر(ص) فرمود: به واسطه وجود ائمه اثنى عشر است كه خداوند نگاه مى‏دارد آسمان را كه بر زمين نيفتد و زمين را حفظ مى‏كند از اين كه اهلش را فرو برد. 2- امام رضا(ع) فرمود: به واسطه ما بارى تعالى نگاه مى‏دارد آسمانها و زمين را از اينكه زائل شوند. 3- امام صادق(ع)فرمود: اگر از ما در روى زمين نباشد، زمين اهلش را فرو مى‏برد. از نقل اين روايت سرّ لرزيدن زمين كربلا در وقت شهادت امام حسين(ع) كه زمان انتقال امامت به امامى ديگر (امام سجاد) بود ظاهر مى‏شود. امام سجاد(ع) در خيمه‏ها بود كسى به شمر گفت: زن‏ها را در خيمه‏ها حبس كن و خيمه‏ها را آتش بزن. يحياى مازنى گفت: اى امير! مى‏خواهى زمين ما را در خود فرو برد.

 

 347- بنده خاص و شيطان؟

 مرادى را احتضار دست داد و مريدان گرد او جمع بودند و مى‏گفتند: شهادتين بگو. مراد هيچ نمى‏گفت و روى برمى‏گردانيد! چون مريدان اين چنين بديدند، فرياد برآوردند: آه! كه اين ساعت مهم است، اين چه تاريكى است، پس حال ما چه خواهد بود! چون مراد از حال احتضار به در آمد، مريدان علت اين واقعه را پرسيدند؟ گفت: در احتضار تشنه شدم، شيطان كاسه‏اى از آب سرد آورد و گفت: خداى را همباز (شريك) بگو، تا آبت دهم، من از وى روى مى‏گردانيدم. شمس تبريزى گويد: اين خود راست است، اما بنده خاص خدا چو وقت احتضار آيد، چه جرأت باشد شيطان را كه گِرد او گردد؟ فرشته به حساب گرد او بگردد.

 

 348- نقش عجيب

آفرينش همه تنبيه خداوند دل است *** دل ندارد كه ندارد به خداوند اقرار

اين همه نقش عجب بر در و ديوار وجود *** هر كه فكرت نكند نقش بود بر ديوار

هر كه امروز نبيند اثر قدرت او *** غالب آن است كه فرداش نبيند ديدار

                                                

 349- سماع (شنيدن، آواز خوش و سرود)

شمس تبريزى در گفتارى فرمود: سماعى هست كه حرام است كه البته آن دست، به آتش دوزخ معذّب باشد.

 سماعى هست كه با آن حالت برآيد، البته به بهشت رسد. سماعى هست كه مباح است و آن سماع اهل رياضت و زهد است. كه ايشان را آب ديده و رقّت آيد. سماعى هست كه فريضه است و آن سماع اهل حال است، كه فرض آن عين است، چنان كه پنج نماز و روزه‏ى رمضان و اين فرض عين است اصحاب حال را، زيرا مدد حيات ايشان است. اگر اهل سماعى را به مشرق سماع است، صاحب سماع ديگر را به مغرب سماع باشد و ايشان را از حال هم ديگر خبر باشد.

 

 350- طعام بهشتى

شقيق بلخى (مقتول 194 ه ق) گويد: در سال 149 به حج مى‏رفتم به منزل زباله رسيدم، ديدم آقايى جوان با ظرف لب چاهى ايستاد و مى‏خواهد آب بكشد، ظرفش را داخل چاه انداخت. سر به سوى آسمان بلند كرد و گفت: خدايا تو سيرابى و من تشنه و قوت منى وقتى كه طعام بخواهم. ديدم آب چاه جوشيد و بالا آمد پس دست برد و ظرف پر از آب را گرفت و وضو ساخت تا نماز بگذارد. پس به جانب تپه‏اى رفت و ريگى در ظرفش ريخت و حركت داد و بعد بياشاميد. من نزدش رفتم و سلام نمودم و گفتم: از آن چه خدا به شما نعمت داده به من مرحمت كنيد. فرمود: اى شقيق! نعمت در ظاهر و باطن هميشه با ما بوده، پس گمان خوب بر خدايت ببر. ظرف را به من داد و آشاميدم، ديدم سويق و شكر است كه لذيذتر و خوشبوتر از آن نياشاميده بودم و تا چند روز ميل به طعام و شراب نداشتم.... بعداً او را در مكه ديدم و از غلامش رسيدم ايشان كيست؟ گفت: او موسى بن جعفر(ع) است.

 

 351- مقام توحيد ذاتى

پيامبر(ص) در سجده مى‏گفت: خدايا!

1- از عقابت به عفوت پناه مى‏برم. (اعوذ بعفوك من عقابك)

2- از خشمت به رضايت پناه مى‏برم. (اعوذ برضاك من سخطك)

3- از خودت به خودت پناهنده‏ام. (اعوذ بك منك)

مرتبه سوم، توحيد ذاتى و فناى كلى است كه استعاذه حقيقى حاصل شده است.

 

 352- لقمه

بهر لقمه، گشته لقمانى گرو *** وقت لقمان است، اى لقمه برو

از براى لقمه‏اى اين خارخار *** از كف لقمان برو آريد خار

خارخار: اضطراب، لقمان: روح لقمان صفت

 

353- موعظه

بهترين موعظه آن است كه گفتار با صدق و فعلش با اخلاص باشد. كسى كه از خواب غفلت بيدار شده صلاحيت دارد، آنان كه در خواب غفلت معاصى هستند را بيدار كند. حكماء گفته‏اند: حكمت را فرا گيريد اگر چه از زبان مجانين باشد. حضرت عيسى(ع) فرمود: ((با كسانى مجالست كنيد كه ديدار با آنان كه موجب ياد خدا شود تا چه رسد به كلامشان)). كسى كه در چراگاه نا فرمانى است و مقصود از موعظه‏اش، ظاهر سازى و حب شهرت است، به درد پند دادن نمى‏خورد و مردم را گمراه كند. كسى كه گفتارش موافق عملش و فعلش با صدق توأم باشد، و از اطاعت خدا خارج و بيرون شده باشد، براى پند و مجالست نافع است. كسى كه خود را شكل صالحين در آورد و در كلمات اظهار تهذيب نفس كند ولى قلبش را ظلمت فرا گرفته و طمع آن را پوشيده، نمى‏تواند براى پند و مجالست نافع باشد.

 

354- محب و محبوب كيست؟

شيخى در چله در اين انديشه فرو رفته بود، كه محبوب كيست و محب كيست؟ (به كشف) خود را در صحرايى بزرگ ديد كه مى‏رفت. از آن سو كسى را ديد كه مى‏آمد. چون به او رسيد، پرسيدش كه محبوب كيست و محب كيست؟ فرمود: محب آن كه از آن سوى مى‏آيد، محبوب آن كه از اين سوى مى‏رود.

 

355- فطانت اولياء

در كتاب ((احياء العلوم)) ابو حامد غزّالى طوسى گويد: كسى كه مجاورت مكه را برگزيده بود گفت: مقدارى پول برداشتم و به مسجدالحرام رفتم تا انفاق كنم. فقيرى در طواف آهسته به خدا مى‏گفت: گرسنه و برهنه هستم مرا يارى فرما. ديدم كسى به او توجه ندارد، پس پولهايم را به او دادم، فقط پنج درهم را برداشت و گفت: چهار درهم براى خريد لباس و يك درهم مخارج سه روز من مى‏باشد مابقى مورد نياز نيست. شب بعد در مسجدالحرام او را كه لباس نويى تن كرده ديدم، مرا ديد برخاسته، و دستم را گرفت و به طواف كعبه نموديم.

 در حال طواف من مى‏ديدم زير پاى ما مملو از طلا و نقره است و پاهاى ما تا مچ داخل آنها مى‏شود و مردم اين صحنه را نمى‏ديدند. در اين هنگام آن مرد به من گفت: اين همه اموال را خدا به من عنايت فرموده است ولى من صرف نظر كرده و زهد ورزيده‏ام. براى خود از مردم مى‏گيرم زيرا براى من نجات از سنگينى‏ها و فتنه‏ها و براى مؤمنين رحمت و نعمت است.

 

 356- پنج اطوار

آدمى را پنج حالت است: 1- عدم، خداوند فرمود: ((لم يكن شيئاً مذكورا: آيا زمانى بر انسان گذشت كه چيز قابل ذكرى نبود؟)) (انسان:1( پس آدمى در عدم نه ذاكر خويش و نه مذكور خويش بود. 2- وجود در عالم ارواح، چنانكه پيامبر(ص) فرمود: ((الارواحُ جُنود مُجّنده: ارواح لشكريان جمع و به صف زده بودند، هر كه آن جا يكديگر شناختيد اين جا الفت پديد آيد.)) چون انسان به عالم ارواح آمد ذاكر و مذكور شد. 3- تعلق روح به قالب، خداوند فرمود: ((نفخت فيه من روحى: در آدم از روح خود دميدم.)) (حجر:29) 4- مفارقت روح، خداوند فرمود: ((كل نفس ذائقه الموت: هر كس مرگ را مى‏چشد.)) (آل عمران:185) 5- اعادت روح به قالب، خداوند فرمود: ((ثم يميتكم ثم يحييكم: شما را مى‏ميراند و بار ديگر شما را زنده مى‏كند.)) (بقره:28) اين پنج حالت در انسان است؛ و به حكمت پايه گذارى شده است تا انسان بتواند به كمال خويش و معرفت خداوندى برسد.

 

357- جلوه معشوق

بلبلى برگ گلى خوش رنگ در منقار داشت *** و اندر آن برگ و نوا خوش ناله‏هاى زار داشت

گفتمش در عين وصل،اين ناله و فرياد چيست *** گفت ما را جلوه معشوقه در اين كار داشت

 

 358- از كمال بود

وقتى عيسى(ع) متولد شد، در حال سخن گفت: ((انى عبدالله)). محمد(ص) بعد از چهل سال در سخن آمد، نه از نقصان بلكه از كمال، زيرا محبوب بود. بنده را گويند تو كيستى؟ گويد: بنده خدا، سلطان را نگويند: تو كيستى.

 

 359- مُخَمّر بهتر

نفع در اين است كه لقمه‏اى خوردى، چندان صبر كنى كه آن لقمه نفع خود بكند، آن گاه لقمه ى ديگر بخورى، هم چنين در استماع و حكمت اين قاعده باشد. اگر من در اين علم‏هاى ظاهر شروع كردمى تا يك درس را اتقان نكردمى به ديگرى شروع نكردمى. بايد كه هرگز درس ديگر نگيرد، همان درس را باز خواند تا مخمر (پخته) شود. كسى يك مسئله را مُخَمّر كند چنان كه حق آن است، بهتر باشد از آن كه هزار مسئله خام بخواند.

 

 360- بنگريد

ياران ز چشم دل، برخ يار بنگريد *** بلبل شويد و رونق گلزار بنگريد

از پاى تا بسر همگى ديده‏ها شويد *** حسن و جمال دلكش دلدار بنگريد

 

361- سرزمين طلا و نقره

امام صادق(ع)فرمود: خداوند را سرزمينى است كه در آن طلا و نقره مى‏رويد همانند روييدن گندم و جو؛ و خدا اين سرزمين را با ضعيف‏ترين خلقش يعنى مورچه حفظ مى‏كند. اگر شتران بخاتى (خراسانى) بخواهند بر آن روند و چيره شوند، نتوانند. (اين است يكى از نمونه‏هاى محافظت و قدرت نمايى حق تعالى)

 

 362- توحيد همين است

حق جان جهان است جمله بدن *** املاك و لطايفند حواس اين تن

افلاك و عناصر و مواليد اعضا *** توحيد همين است و دگرها همه فن

 

 363- تجلى ربوبيّت و الوهيّت

تجلى ذاتى بر دو نوع است: ربوبى و الوهى 1- تجلى ربوبيت همانند آنچه براى موسى(ع) اتفاق افتاد، كه كوه طفيلى او بود نه او طفيلى كوه. خدا فرمود: ((فلما تجلّى ربّه للجبل جعله دكاً و خرّ موسى صعقاً: چون خدا تجلى بر كوه كرد آن را از هم پاشيد و موسى بيهوش به رو در افتاد.)) (اعراف:142) از تجلّى، نصيب كوه تدكدك (قطعه قطعه شدن) و نصيب موسى(ع) صعقه. لذا هستى موسى(ع) و كوه بماند و موسى(ع) بيهوش بيفتاد. چون حضرت ربوبيّت پرورنده و دارنده بود، وجود او باقى گذاشت. 2- تجلى الوهيت حضرت محمد(ص) را بود، تا جملگى هستى محمدى به تاراج داد و عوض وجود محمدى، وجود ذات الوهيت اثبات فرمود: ((ان الذين يبايعونك انما يبايعون الله يدالله فوق ايديهم: آنان كه با تو بيعت مى‏كنند و پيمان مى‏بندند همانا با خدا بيعت مى‏كنند، دست خدا بالاى همه دستهاست.)) (فتح:10) كمال اين سعادت به هيچ كس از انبياء نداد. از اين خرمن، خوشه چينان را، مشرف هم گردانيد، آن جا كه در حديث قدسى فرمود: ((بنده‏ام به وسيله نوافل به من تقرّب مى‏جويد، تا اينكه دوستش مى‏دارم. چون دوستش داشتم، من گوش و چشم و دست و زبان او مى‏شوم، به من مى‏شنود و مى‏بيند دلاورى مى‏كند و سخن مى‏گويد.)) (بى يسمع و يبصر و بيطش و ينطق)

 و اين سعادت از خاصيت تجلى ذات الوهيت بود.

 

 364- ولايت مكتوب بود

امام كاظم(ع) فرمود: ولايت على بن ابيطالب(ع) در كتابهاى همه انبياء نوشته شده است. (ولاية على مكتوبة فى صحف جميع الانبياء)

 

 365- او بى چند و چون

عبدالرحمان جامى در لايحه سيزدهم لوايح درباره حق تعالى گويد: از همه نشان‏ها بى نشان. نه در علم گنجد و نه در عيان. همه چندها و چونها از او پيدا و او بى چند و چون. همه چيزها به او مدرك و او از احاطه ادراك بيرون. چشم سر در مشاهده جمال او خيره و ديده سر، بى ملاحظه كمال او تيره.

 

 366- آخر شد

روز هجران و شب فرقت يار آخر شد *** زدم اين فال گذشت اختر و كار آخر شد

صبح اميد كه بد معتكف پرده غيب *** گو برون آى كه كار شب تار آخر شد

 

 367- مؤمن در صلب كافر

امام صادق(ع)فرمود: نطفه مؤمن وقتى در صلب (پشت و كمر) مشرك قرار مى‏گيرد هيچ بدى به مؤمن نمى‏رسد وقتى به رحم مادر هم آمد هيچ بدى به او نمى‏رسد، تا اينكه متولد شود هيچ بدى به او نمى‏رسد، تا تكليف او چه باشد. على بن يقطين گويد: به امام كاظم(ع) عرض كردم: امام صادق بر يقطين (ظاهراً پدرش) و فرزندانش نفرين كرده و من نگرانم. امام فرمود: اين طور نيست، همانا مؤمن در صلب كافر قرار مى‏گيرد مانند سنگريزه در ميان خشت، وقتى باران آيد و خشت شسته مى‏شود، به سنگريزه هيچ ضررى نمى‏رسد. (شما هم به همين مثل را مى‏مانيد.)

 

 368- تكرار چهار اسم

در دعاى جوشن كبير كه داراى 1001 اسم الهى است چهار اسم تكرار شده است:

1- بند 439 و 690 : يا خبير.

2- بند 176 و 957 : يا من هو بمن عصاه حليم.

3- بند 320 و 85 : يا نافع.

4- بند 177 و 956 : يا من هو بمن رجاه كريم.

نكته ديگر آنكه در تمام بندها فقط 10 اسم آمده است به جز فقره 56 كه اسماء 551 - 554 يازده اسم آمده است.

 

 369- فيض مقدس

فيض مقدس عبارت از تجلى وجودى كه موجب ظهور آنچه اقتضا كند اين استعدادات را در خارج مى‏باشد. به عبارت ديگر مراد از آن، تجليات اسمائى كه اعيان را بر قدر استعدادشان خلعت وجود بخشيد و لباس هستى پوشانيد.

 

 370- فضيلت شكر

خداوند در قرآن فرمود:

1- خداوند چه نيازى به مجازات شما دارد اگر شكرگزارى كنيد.(نساء: 147)

2- بزودى خداوند شاكران را پاداش خواهد داد.(آل عمران: 145)

3- اگر شكرگزارى كنيد، بر شما خواهم افزود.(ابراهيم: 7)

4- خداوند شكرگزار و بردبار است.(تغابن: 17)

5- اندكى از بندگانم شكر گزارند. (سباء: 13)

 

 371- فقر باطن

ادب باطن اين است كه نسبت به فقرى كه خداوند او را بدان مبتلا گردانيده كراهت نداشته باشد. به اين معنا كه از فعل خدا از اينكه آن فعل اوست ناخشنود نباشد هر چند فقر را ناخوش بدارد. پيامبر فرمود: ((اى گروه مستمندان از ته دل از خدا خشنود باشيد تا به ثواب فقر دست يابيد وگر نه ثوابى نداريد)).

 

 372- طبع دوم

اميرالمؤمنين(ع)فرمود: العادَةُ طَبع ثان: عادت طبع دومى است. در شرح آن گفته شده است كه كارى را كه آدمى مكرر كرد و به آن عادت نمود چنان راغب به آن مى‏شود كه گويا در او طبعى به هم رسيده غير طبعى كه بر آن مخلوق شده كه آن طبع دوم او را به آن كار مى‏دارد چنانكه طبعهاى خلقى منشأ كارها مى‏شوند.

 مراد به طبع، خو و خصلت است پس آدمى بايد به قدر مقدور عادت به كارهاى خير كند كه ديگر بالطبع مايل به آنها شود و ترك نكند. و هم چنين اجتناب كند از عادت به كار بد كه بعد از عادت ترك آن بر او بسيار دشوار شود.

 

 373- بوى صدق و كذب

گر بيان نطق، كاذب نيز هست *** ليك بوى از صدق و كذبش مُخبرست

بوى صدق و بوى كذب گول گير *** هست پيدا در نَفَس چون مُشك و سير

گول گير:ابله شناس، گيرنده آدميان احمق و كودن.

 

 374- سخن بر ضرر

رسول خدا(ص) فرمود: تمام سخنان فرزند آدم بر ضرر اوست جز سخنى كه در امر به معروف يا نهى از منكر يا ذكر خداى گفته شود.

 

 375- غِبطَه

به معنى رَشك ورزى و آرزوى نعمت كسى را داشتن، در عين شادمانى و نيكو حالى. اين كلمه در قرآن نيامده است. اين صفت ممدوح است كه در محاورات گاهى لغت حسد بر آن اطلاق مى‏شود. فرد حسود مايل است آنچه به ديگرى عطا شده زائل گردد. اما فرد غبطه خور هرگز زوال نعمت ديگرى را طالب نيست، فقط خواهان مثل آن نعمت براى خود است. پيامبر فرمود: ((مؤمن غبطه مى‏خورد و حسد نمى‏ورزد)).

 

 376- حُبّيه و قهريه

خداى عزوجل در جوهر اول دو قوّه ابداع فرمود: يكى قوّه حُبّيه و يكى قوّه قهريه، هر آدمى كه اين قوّتين در او به فعل نيايد قاصر است و هر آدمى كه اين قوّتين در او به فعل آيد، نه در محل خويش، مقصّر است. و هر آدمى كه اين قوّتين در او به فعل آيد در محل خويش، انسان كامل است.

 

 377- رزّاق

از تجلّى اسم رزّاق، براى روزى و رزق ذكر اين اسماء است:

1- يا رازق المُقلّين: اى روزى دهنده كم بضاعتان.

2- يا رازق كُلّ مَرزوُق: اى روزى دهنده هر روزى خور.

3- يا رازق الاَنام: اى روزى ده مردم (مخلوقات).

4- يا رازق: اى روزى دهنده.

5- يا رازق الطفل الصغير: اى روزى دهنده‏ى كودك شير خوار