106- مشاهده

نوشته شده توسط مدیر وب سایت on . Posted in مقامات معنوی

 

106- مشاهده

نکته­ ها:

مُشاهَد: نمایان، دیدنی،‌ پیدا مشاهده: دیدن،‌ نگریستن،‌ نگاه کردن، دیدار مُشاهِد: تماشاگر

*در طریقت مشاهده یعنی رؤیت حق به چشم دل،‌ انگار (گویی حق را به چشم می­ نگرد و همچنین دیدن اشیاء و آیات و دلایل و غیب­ ها و بواطن آن­ ها، به نوعی شاهد، رؤیت می­ کند و آگاهی می­ یابد به تجلّی که حق بر او می ­نماید.

*دیدن یا به بصر است که حق به بصر ظاهری رؤیت نشود. (اعراف: 143) یا دیدن آثار و آیات الهی است که به صورت ظاهر رؤیت شود که به ادراک و رؤیت قلبی نمی ­رسد.

پس آنچه از مشاهده به رؤیت بصری گفته ­اند دور از انتظار است چه آن­که هر رائی مرئی را می ­بیند و هر ناظری منظور را نظر می­ کند و این برای همگان است. چه بسا عدّه­ ای دانشمند و اهل اختراع و اکتشافات در بررسی ظاهری اشیاء و طبیعت به مطالبی نوین برسند که بر تعجّب و حیرت آنان افزوده گردد. امّا این مشاهدات قلبی نیست که بر دل عارف آید و بر ارادتش به حق افزوده گردد.

*در فرق مشاهده و معاینه گفته شد که مشاهده برای این سرا است و در دنیا حجاب و مانع کنار می ­رود و مشاهِد مشاهَد را می­ نگرد و بر یقین او افزوده می­شود. امّا معاینه برای سرای آخرت است و هیچ شک و دو دلی در آن نیاید و برای عدّه­ای از عارفان این موضوع در دنیا به وقوع پیوسته که اصلاً بعد از رسیدن به مقام معاینه خطوری هم بر آن­ها وارد نشد.

*در باصر به خاطر یقین و باور احتمال خطا بسیار است چنان­که امیرالمؤمنین (ع) را با چشم سر دیدند و زیر بار ولایت نرفتند با حضرتش جنگیدند. در مشاهده احتمال خطور و شک وجود دارد چنانکه بعضی بعد از پیامبر چند روزی به خطا افتادند بعد برگشتند. امّا افرادی مانند سلمان و ابوذر و مقداد در معاینه بودند. لذا می­ گوییم در مشاهده به خاطر دخالت نفس در مکاشفات و ادراکات و آفتی که به یقین وارد می­ شود احتمال سهو در آن می­ رود.

* کس باز مشاهدت نچیند تا تخم مجاهدت نکارد (سعدی)

*مشاهده به یقین است و آن آگاهی که از دل می­ شود که حق تعالی از عالم غیب سالک را آگاه کند. آنچه از آثار و دلایل توحید بر قلب سالک آید بر باورش افزوده گردد. در بدایات اعتقاد شرط است و در نهایت مشاهدات بروز اسماء و صفات حقانی در لباس دلایل و آثار و نشانه ­هاست.

*اگر گفتیم مشاهده به تجلّی است پس اختیاری از خود نباشد و از غیب وارد بر دل شود و نور حق نور مشاهد را منوّر سازد. و اگر کسی بگوید به جمع اسباب و آماده سازی است، جواب آن است اگر قائل شویم که مشاهدات مربوط به قوای حسّی باشد، می­ شود گفت، که این توان را به وجود می­ آورد.

*فرق مشاهده و مکاشفه در این است که مشاهده مقدمی و برای قوای حسیّه است و لطیف را متراکم می­کند. امّا مکاشفه برای ادراک معنوی و رفع حجب و آگاهی بر باطن ارواح و معانی است. کشف نهایت است، مشاهده راه است در واقع مکاشفه مسائل متراکم را لطیف می ­نماید.

*مشاهده کثرت در وحدت به مثل چون مطالعه اعضاء و اوراق و ازهار و اثمار و اشجار در هسته خرماست مشاهده وحدت در کثرت رؤیت وجه واحد است در مرایای متعدد. عارف وحدت در کثرت مشاهده نماید و محقق کثرتی که واقع در عالم است را در واحد حقیقی مطالعه فرماید و حق تعالی از حیثیّت ذات متعالیه است از نسب و اضافات و غنی است از عالم، چنانکه فرمود:« ان الله لغنی عن العالمین: خداوند از جهانیان سخت بی­نیاز است.» (عنکبوت:6) (رسائل نعمت الله ولی 3/328، 111)

*در رؤیت هر چه دیده می­ شود قابل انکار نیست امّا در مشاهده ارزش آن به شاهد است و راهی است به افزونی معرفت و حکمت. چون شواهد،‌ آثار افعال حق است که در مظاهر رؤیت می­ شود اگر از فهم ظاهری به باطنی رشد کند آن­گاه مشاهدات حقانی شود.

در هرچه نظر کردم سیمای تو می­ بینم سرهای سرافرازان در پای تو می­ بینم (مولانا در دیوان شمس)

*در آیه « و ان من شیء الّا یسبّح بحمده (44/17) برای کسی است که تسیبح حسّی و معنوی همه چیز را به اندازه ادراک خودش مشاهده نمایدکه به زبان قال (حسی) و به زبان حال (معنوی) در می­ یابد.

*بدان چون حق مشاهده انسان کامل کند که مظهر اسماء و صفات اوست همان مشاهده خویش نموده است و به عبارتی نازل­تر گفته شده که چون انسان مشاهده خویش کند که در اعلی صورت خلق شده و حق به خلقت او آفرین گفته است. (مؤمنون:14) در واقع مشاهده حق را نموده است. پس حق آینه آدم است تا در او مطالعه حقیقت خود کند و آدم آینه حق می­ باشد تا در او مشاهده ظهور اسماء و صفاتش را کند.

*لطیفه ­ای است دقیق که همه مشاهدات ربّانی مرهون خزائن و مشکات پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین (ع) است در واقع از خزینه نامتناهی ایشان همه مشاهدات شعله­ ور می­ شود و به دیگران می ­رسد. اگرچه به ظاهر اهل ذکر و فکر و معرفت این را درنیابند و شهود و ذوق و کشف را درک نکنند.

*نفس از طریق فنای از کثرت اغیار به مقام مشاهده عین وحدت نایل می­شود. مقام تجلی فعلی است که سالک فعل حق را که منشأ ظهور مظاهر متکثره به جهت وحدت مشاهده می­ نماید. تجلی افعالی دایم در مظهری از مظاهر امکانیه مشاهده می­شود و حالات سالکانی که به این مقام رسیده­ اند مختلف است.

برخی از سلّاک از قیود لازم این مقام خود را خلاص می­ نمایند و در اثر ادامه سلوک از تقیّد ظهور حق در مظاهر جزئیه عبور نموده به باطن مظاهر و مقام اطلاق می ­رسند ولی برخی از سلّاک در مظهر خاص متوقف و بعضی از مظهری به مظهر دیگر عبور می ­نمایند و از قید و مزاحمت آن خلاص نمی­ شوند. ( مقدمه آشتیانی بر مشارق الدراری)

*در طول تاریخ دعوی های طویل و عریض در باب مشاهدات بوده است که به رؤیت انجام گرفته است که چنین دیدیم و چنان نشان دادند و حالت تشبّه به بزرگانی کنند که گاهی به رمز اشاره کردند و اینان به گزاف و نفس مدعی این مشاهدات شده ­اند.

*در انوار گفته شده نور بصیرت، نور یقین و ... و این انوار وقتی محقق می­ شود که سالک الی الله در ظاهر و باطن به تهذیب نفس پرداخته و در چراغ مراقبه راه می ­رود، پس مشاهدات بر نور بصیرت و یقین است. آن­که مشاهداتش نور ندارد، آفت پذیر است، آبکی و متزلزل است. دلیل بر عدم مراقبه و مجاهدات و ذکر و فکر است.

*دانشی که به قلب ارتباط داشته باشد و مجاهده ­ای که بر نسخه استاد حاذق باشد سالک را می ­تواند به مشاهده برساند و چشمه­ هایی از نور علوم و الهامات و حکمت از قلبش جاری شود.

*امام صادق (ع) فرمود: آنچه نجوا کرد خداوند عزوجل به موسی بن عمران، فرمود:« ای پسر عمران من بر دوستانم مطّلع هستم چون شب فرا می ­رسد بر دوستانم متوجه شوم دیده آنها را بر دلشان نهم و کیفرم را برابر چشمان مجسم کنم و مرا مشاهده کنند و با من حضوری گفتگو نمایند.» ( امالی صدوق ص 357)

*امام سجاد (ع) فرمود:« اهل زمان غیبت (کبری) که به امامت امام زمان قائل هستند و منتظر ظهور او هستند، برترین مردم هر زمان هستند چون خداوند تبارک و تعالی از عقل و فهم و معرفت سبب مشاهده­ ای می­شود که شک و تردیدی به دل راه نمی­ یابد.

*بدان که طاعت در نورانی کردن نفس تأثیر دارد و معصیت در نفس در قوت و ظلمت نمودن تأثیر دارد. به نور طاعت مناسبت نفس از استعدادش برای قبول معارف الهی و مشاهده حضرت ربوبی مستحکم می­ شود. پس طاعت مورث لذت مشاهده به واسطه صفاء و نوری است که در نفس محدث می­ شود. علم هم عبارت از معرفت حقایق کلید یا به طریق مشاهده عقلی است که مسلک انبیاء و اولیاء بوده است یا به طریق حدود و براهین چنانکه مسلک حکما بوده است. (شرح اصول کافی ملاصدرا 2/303، 85)

*صورت باطنیه اعمال یا صور غیبی اعمال اگر درک شود و مشاهده گردد دلیل بر صفای باطن سالک خواهد بود.

مشاهده نور حقانی و تجلّی است از ظهور اسماء و صفات بر باطن سالک می ­تابد و او را منوّر می­کند، چون مشاهِد مستغرق به حضرت حق شد، قلبش مشغول حضرت جانان شد پاداش او مشاهده است امّا به اندازه قابلیّت و سعه وجودی خودش.

در این مرتبه او حاضر باشد چون حاضر و شاهد است، پس هر موجودی که آثار و آیات حق را به کمال ببیند. چون هر آینه ­ای دلیل و نموداری از جمال مُشاهَد است پس هر ذکر و فکر سببی می­شود تا آثار و آیات خدا را با عین بصیرت مشاهده کند.

*در عالم وجود همه موجودات از فیوضات حق بهره دارند و حیات در همه آن­ها حاکم است و این با دلیل عقل و نقل و فلسفه و عرفان ثابت است. امّا اهل مشاهده با نگریستن باطنی این مطلب را می­ یابند. ولی محجوبین از اهل معرفت به ظواهر بسنده کردند و یا انکار مشاهدات باطنی می ­کنند در حالی که اصحاب مشاهده واقعاً شواهد را به غیر صورت ظاهر ادراک می ­کنند. چون مشاهِد به اندازه جلوه محبوب و تجلّی حق مشاهده می­کند پس به همان اندازه ادراک می­ کند و به همان مقدار از غیر منصرف می ­گردد.

*چون سیر الی الله را برای سالک مراتبی است، پس حجاب ­ها هرچه برطرف شود به همان مرتبه به مشاهدات رسد. چون غضّ بصر از محارم الهی کند پس مشاهده عظمت در قلب نماید که مشاهده، دهلیز معاینه است.

*در این­که زلیخا عاشق صورت ظاهری یوسف شد و بعد از ده ها مسائل سخت و گوناگون و سپس پیری، زلیخا، عاقبت جوان می­ شود و زن یوسف می ­گردد. رندی فرمود: از اوّل یک مشاهده ­ای در ذات زلیخا از یوسف آمده بود که در ظاهر به صورت خواهش و تمکین در آمده بود لذا آن چشم باطنی از اوّل غیر از صورت زیبای یوسف را می ­دید امّا نمی­ توانست و نمی دانست که چه کار کند، لذا در فتنه و امتحان و دردسر افتاد، و حق عاقبت او را عاقبت به خیر کرد و به خواسته ­اش رساند.

*حافظ می­فرماید:

در خرابات مغان نور خدا می­بینم این عجب بین که چه نوری ز کجا می­بینم

کیست دُردی کش این میکده یا رب که درش قبله حاجت و محراب دعا می­بینم

جلوه بر من مفروش ای ملک الحاج که تو خانه می­بینی و من خانه خدا می­بینم

سوز دل اشک روان ناله شب آه سحر این همه از نظر لطف خدا می­بینم

خواهم از زلف بتان نافه گشائی کردن فکر دور است همانا که خطا می­بینم

هر دم از روی تو نقشی زندم راه خیال با که گویم که در این پرده چه ها می­بینم

کس ندیده است ز مشک ختن و نافه چین آنچه من هر سحر از باد صبا می­بینم

منصب عاشقی و رندی و شاهد بازی همه از تربیت لطف شما می­بینم

نیست در دایره یک نقطه خلاف از کم و بیش که من این مسئله بی­چون و چرا می­بینم

دوستان عیب نظر بازی حافظ مکنید که من او را ز محبّان خدا می­بینم ( غزل 357)

*در اشارات حافظ به تمام مشاهده چنین ترسیم کرده است که: در خرابات که مقام وحدت است و سکونتگاه کاملان، من نور خدا را در آنجا می­بینم.کیست ملازم میکده؟ او مرتاض و مجاهد است که به مقام فنای فی­الله رسیده، که قبله حاجات و محراب دعا و مناجات تمامی مخلوقات می­بینم. ای قافله سالار حاجیان بر من جلوه مفروش و لاف زنی نکن که رهبر حاجیان هستی که تو خانه کعبه از سنگ و گل را می­ بینی و من صاحب خانه را که در خانه دل است را مشاهده می­ کنم. سوز و اشک و آه و ناله ­ها که همه از آثار جلال حق است که بر محبّ وارد می ­شود همه را از لطف محبوب می­ بینم، لذا گفته­ اند:« بلا آینه جمال لیلی است پس آینه را به جهت مشاهده جمال لیلی دوست باید داشت.» (شرح عرفانی ختمی لاهوری 3/2311)

اگر بخواهیم مظاهر صفات که بوی خوش تجلیّات صفات است را به عموم برسانم تا معطر گردند این پنداری خطا می­ بینم.

هر دم و لحظه به سبب تجلّی تو هر نقشی از نقوش سبب می­ شود که در مظهر و ظاهر

چه چیزهایی می ­بینم که کیفیت آن را از خوف تشبیه و اتحاد نمی­ توانم بیان کنم که افراد طاقت آن را ندارند.

باد صبا که وقت سحر از زیر عرش وزیدن می­ گیرد و نسیمی خوش و عاشقان از آن بهره می ­برند را می­ بویم و می­ بینم از مشک ختن و نافه چین به مراتب بالاتر و حلاوت بخش تر است. منصب عاشق و رند و شاهده ایی که مشاهده محبوب حقیقی است همه از مواهب محبوب است را از تربیت شما می­ بینم. چون سالک به اسماء و صفات الهی متصف می­ شود همه اشیاء آن چنان هست را می ­بیند و من در دایره هستی چیزی کم و زیاد و نا بجا و نامتعادل نمی ­بینم بلکه همه را موزون می ­بینم. ای دوستان عیب به نظر بازی حافظ با مظاهر حسنه نکنید چون مظاهر حسنه مرآه جمال حق هستند پس آن را از این جهت دوست می ­دارم و این چنین می ­بینم. (علّت آن است که عدّه ­ای از متصوفه بر صورت ­های امارده و غیر آنان مفتون می­ شدند که بوی نفس می­ داده است.)

*ولی حافظ مشاهده را از تجلّی بر صورتها در مظاهر حسنه می­ دیده است.

*در این­که مشاهده از مکاشفه بالاتر است یا پایین­تر، در بین صاحب نظران بحث است. خواجه عبدالله انصاری شهود تجلّی ذات را مشاهده می­ گوید و شهود تجلّی صفات را مکاشفه می­ نامد و در نتیجه مشاهده را بالاتر از مکاشفه می­ داند و می ­گوید: مشاهده در مورد عیان و ذوات است و مکاشفه در مورد صفات و نعوت است در مشاهده از رسم سالک چیزی باقی نمی ­ماند در مکاشفه هنوز بقایا هست. (منازل السائرین باب 82)

در مقابل این نظر، محی الدین است که می­­ گوید مشاهده عبارت از محل شهود است برای ذوات (روح تجسّد) در حالی که کشف رفع حجب است. مکاشفه متعلق به معانی است و مشاهده به ذوات، مشاهده برای مسمی است و مکاشفه به حکم اسماء. مشاهده راهی به علم است و کشف نهایت این راه است و آن حصول علم در نفس است مشاهده برای قوای حسیّه است و کشف برای قوای معنویه،‌کشف از مشاهده تمام­تر و والاتر است زیرا لطیف­تر است مکاشفه متراکم را لطیف و مشاهده لطیف را متراکم می­کند پس مکاشفه ادراک معنوی و مربوط به معانی است. (فتوحات مکیّه 2/497-496)

که البته نظر دوم به صواب باشد.

*موضوع مشاهده رؤیت است و رؤیت قابل انکار نیست و از بین نمی­ رود و دیدن رؤیت علم و لذّت و فهم را زیاد می­ کند. در مشاهده می ­آید و می­ رود، مشاهده نوعی از علم است که راهی به معرفت برای سالک ایجاد می­ کند و مشاهده با شاهد ارزش دارد. ابتداء مشاهده زوائد از بین می ­روند کم کم بر اثر صفای یقین آگاهی دل از غیب حق او را به مشاهِد می­ نشاند تا تماشاگر دلی باشد.

*دغلب یمانی از امیرالمؤمنین(ع) پرسید آیا پروردگارت را دیده­ ای ای امیرالمؤمنین؟ فرمود:« خدای نادیده را عبادت نمی­ کنم.» گفت: چگونه او را دیده­ ای؟ فرمود:« چشمها او را به مشاهده بصر درک نمی­ کند ولکن قلب ها به حقایق ایمان او را درک می­ کنند.» (نهج البلاغه خطبه 179)

هرکسی به مشاهداتی برسد بر یقین او افزوده می­ شود مانند ادراک قلبی و باز شدن گوش و چشم برزخی از وقایع و حقایق و معانی؛ امّا امیرالمؤمنین(ع) فرمود:« اگر پرده ­ها و حجاب ­ها کنار رود بر یقین علی افزوده نگردد.» (بحار 40/153)

این تفاوت بسیار است چه آنکه هر مشاهداتی به توانِ ظرفِ قلبی سالکان است. امّا هیچکدام در مقایسه به امام نمی­ رسد و تفاوت از زمین تا آسمان است.

*در بحث مشاهده باید عنایت شود که سریع از آن مکاشفه به ذهن نیاید تا خلط مبحث شود. چه آنکه مشاهده به چشم دل به نورانیت است این روشنایی اگر برای مسائل دنیوی باشد یا محسوس است که همگان می­ بینند مانند نور خورشید،‌ ماه، ستارگان و ... یا معقول است همانند نور قرآن، نور عقل، نور ذکر،‌ نور محبّت و ... که مؤمن کامل با نور حرکت به سوی آخرت دارد « کسانی که به پیامبر ایمان آوردند، روز قیامت خوار نمی­ گردند نورشان از پیشاپیش آنان و سمت راستشان روان است و می ­گویند پروردگارا نور ما را برای ما کامل گردان.» (تحریم:8)

چون به مقام مشاهده نورانی که در دلش ساطع و محیط گشته نایل آمده خودش منوّر دیگران می­ شود تا قابلان هم به مشاهدات نورانی برسند. البتّه مشاهده هر چیزی مناسب با همان چیز می ­باشد. مشاهده حسّی در امور حسّی، مشاهده علمی به مشاهده عقلی و برهانی، مشاهده قلبی به کشف و شهود محقق می­ شود.