54- ترک سؤال

نوشته شده توسط مدیر وب سایت on . Posted in مقامات معنوی

54- ترک سؤال

 

1- اشاراتی به معانی

 

ترک سؤال: پرسش نکردن، سؤالی را مطرح ننمودن، درخواست نکردن.

 

2- اشاراتی از قرآن

 

1- قال ان سألتک عن شیء بعدها فلا تصاحبنی: گفت: « اگر از این پس از تو چیزی پرسیدم همراهیم مکن» (کهف:76)

 

2- قل ما سألتکم من اجر فهو لکم ان اجری الا علی الله: بگو هر پاداشی از شما خواسته باشم از آنِ خودتان باد، پاداش من جز با خداوند نیست. (سبأ : 47)

 

3- تعرفهم بسیماهم لایسئلون الناس الحافاً: نیازمندان را به چهره باز می­شناسی آنها از مردم با پافشاری چیزی نمی­خواهند. (بقره: 273)

 

4- و اذا سألتموهن متاعاً فسئلوهن من وراء حجاب: چون از زنان پیامبر چیزی خواستید از پشت پرده ای بخواهید. (احزاب: 53)

 

5- ولا تُسئل عن اصحاب الجحیم: و از تو درباره دوزخیان باز نپرسند. (بقره: 119)

 

6- لها ما کسبت و لکم ما کسبتم و لا تسئلون: آنان راست، آنچه کردند و شما راست، آنچه کرده اید و بر آنچه آنان می­کرده اند از شما پرسشی نخواهد شد. (بقره: 134)

 

7- فعمیت علیهم الانباء یومئذٍ فهم لا یتسائلون : پس در آن روز، اخبار بر ایشان پوشیده گردد و از یکدیگر نمی­توانند بپرسند. (قصص: 66)

 

8- یا ایها الذین امنوا لا تسئلوا عن اشیاء ان تبدلکم تسؤکم: ای کسانی که ایمان آوردید از چیزهایی مپرسید که چون برای شما آشکار گردانند به اندوهتان می­افکند. (مائده: 101)

 

 

 

3-اشاراتی از احادیث

 

1- علی (ع): « هنگام سؤال به منظور تفقّه پرسش کن نه از روی سرکشی.» (غررالحکم 1 /323)

 

2- امام باقر (ع):« خدای تعالی از آن جهت ابراهیم را دوست خود گرفت که هرگز خواهش کسی را ردّ نکرد و هیچ وقت به غیر از خدا از کسی چیزی نخواست. » (بحار 96 /150)

 

3- امام صادق (ع):« چهار خصلت در شخص مؤمن وجود ندارد: 1- از درگاه مردم درخواست چیزی را نمی­کند..».(خصال ص 177)

 

4- علی (ع): « بهترین بی نیازی ترک سؤال است.» (بحار 74 /421)

 

5- امام صادق (ع) :« سؤال آدمی زاده از آدم زاده دیگر (به خاطر عدم تشخیص) فتنه است.» (تحف العقول ص 425)

 

6- علی (ع): « هر که از غیر خدا سؤال کند مستحق محروم شدن است.» (غررالحکم 5 /204)

 

7- علی (ع): « از غیر خدا درخواست مکن زیرا چون خدایت ببخشد، بی نیازت فرماید.» (شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید 20 /309)

 

8- امام باقر (ع): « هیچ کس در نزد خدای عزوجل بهتر از این نباشد از آن که از عرض پرسش او تکبّر ورزد و از خدا چیزی نخواهد.» (اصول کافی 4 /228)

 

9- امام صادق (ع):« شیعیان ما کسانی هستند که اگر از گرسنگی بمیرند از مردم سؤال نمی­کنند.» (وسائل الشیعه 6 /309)

 

 

 

4- نکته ها

 

*یکی از علامت های مؤمن واقعی ترک سؤال غیر ضروری است، اگر هم ضرورت اقتضا کند و پرسش نماید از کسی می­پرسد که دانای به جواب دادن باشد و یا بتواند حاجت و خواسته او را برآورده کند.

 

پس نزد کسی که توان جواب را ندارد، دست خواهش دراز نمی­کند و لازمه اش این است که سائل از جهتی شرمنده می­شود و مجیب هم، یا می­گوید: نمی­دانم یا با مطالب درهم و توجیه گرانه طوری جواب می­دهد که اغنائی نیست.

 

پس هر سؤال کننده نسبت به سؤالش، اول این مطلب را بررسی کند که مجیب قابلیّت رجوع به او را دارد یا نه؟ دارایی و توان جواب را داراست یا نه؟ بعد مراجعه به او کند.

 

*گاهی مرجع و محل رجوع، دارای صفاتی است که سخت بوده و ملایم نیست و باعث رنجش سائل می­گردد اگر چه توان جواب دادن را دارد.

 

*در سوره بقره آیه 273 می­فرماید:« نیازمندانی که نمی ­توانند زندگی را تأمین کنند با اصرار، از مردم چیزی نمی­ خواهند.»

 

مفهوم آن اینست که اگر درخواست کنند، فقط یکبار گویند و ادامه نمی دهند.

 

لذا در کلمه فقیر و مسکین که هر دو حاجتمند هستند گفته:« مسکین وضع مادّی اش بدتر از فقیر است و سؤال و درخواست، به شدّت و ضعف و قلّت و کثرتِ احتیاج و اضطرار آنها بستگی دارد.

 

کسی که در مسئله شرعیِ واجب مانده، برای آنکه تکلیف او انجام شود مجبور است از کسی که احتمال دارد آن را می­داند بپرسد. اما در غیر واجب، به اقتضای حال و سائل و مسئول و زمان و مکان بستگی دارد.

 

البتّه جهل در هر موضوع ضروری از اعتقادی و اخلاقی و... مذموم است و نپرسیدن و آگاهی نداشتن، خطرات را در پی دارد. گویند:« کسی مرحوم ملاصدرا را لعنت می­کرد و ملاصدرا را نمی­شناخت، ملا فرمود:« چرا او را لعنت می­کنی؟ » گفت: « قائل به وحدت موجود است و می­گوید: همه چیز خداست» فرمود:« اگر ملا به این مطلب اعتقاد دارد، پس لعنتش کن!!»

 

*در قرآن آمده که:« ای پیامبر دربارة هلال ماه، انفاق، شهر حرام، خمر و قمار، تبانی، حیض، خوراکی ها، ساعت، انفال، روح، ذی القرنین، جبال، ... از تو می­ پرسند»

 

پس خداوند در مقابل هر سؤالی جواب مناسب به پرسش کنندگان آن زمان داده است. اگر خداوند درباره روح توضیح داده، علّتش این بود که گروهی از یهودیان در راه مدینه یا یکی از مزرعه ها بودند که این سؤال را مطرح کردند و منظور استفاده علمی نبوده است و اگر جواب داده می­شد، عناد می­ورزیدند و جبهه گیری می­کردند و اشکال بنی اسرائیلی می­ نمودند.

 

سیره بعضی عرفا این بوده که به سالک مبتدی در اول دستور ترک سؤال را می­دادند، مگر به اندازه ضرورت؛ یعنی سالک باید تمام هوش و گوش و در مقام یادگیری باشد، خداوند در آن مدت که حالت ترک سؤال دارد، جواب هایش را یکی پس از دیگری یا کم کم می­دهد.

 

این موضوع به تجربه ثابت شده است و این در صورتی بوده که نفس سالک مستقیم باشد و عجول نباشد و اطمینان داشته باشد که جواب ها را به وقتش خواهد گرفت.

 

*در امور مادی خوب است قبل از آنکه سائل درخواست کند، غنی عطا نماید، تا سائل خجالت نکشیده و شرمنده درخواست نشود. در واقع غنی منّتی و اذیتی هم به او روا ندارد تا اجر و پاداش غنی زایل نشود.

 

*اگر سؤالی به نحو اختصار و برای استکشاف و تحصیل علم الهی باشد، ممدوح است. امّا مازاد بر آن که هم مجیب را خسته کند و هم سائل، اغراض دیگری همراه آن پرسش دارد مذموم است.

 

*گاهی سؤال و جواب و مؤاخذه برای تفهیم دیگران است، لذا از اغراض فهمیده می­شود، پس گاهی طرح سؤال برای تفهیم سائل نیست بلکه برای اطرافیان است.

 

*اگر اغراض عقلانی و الهی در درخواستی نباشد، مثلاً برای تشفّی خاطر، تخلیه، برای هم زبانی که وقت بگذرد، یا برای آن که شخصی هنر علمی خود را نشان بدهد و امثال اینها باشد ممدوح نیست و سکوت افضل و معقول تر است.

 

*یکی از معایب اهل سؤال زیاد، داشتن اخبار زیاد کلی و جزئی است و این، یکی از موانع راه سالک است. چون هر پرسشی، جوابی را همراه دارد و گاهی همان جواب هم دارای حواشی و فروعاتی از اخبار دیگر است که اشتغال فکری را بوجود می­آورد و اشتغال فکری راه را مسدود و مشغول می­ کند. تازه به قول استاد ما، اخبار جزئی هم کلی است. پس نباید بیشتر از ضرورت، اخبار پرسید.

 

*کلمه دعا به معنای این است که دعا کننده، نظر دعا شده را به سوی خود جلب کند. کلمه سؤال به معنای جلب فایده و یا زیادتر کردن آن از ناحیه مسئول است. تا بعد از توجیه نظر او، حاجتش برآورده شود. پس سؤال به منزله نتیجه و هدف است برای خواننده...

 

مثل اینکه از دور یا نزدیک شخصی را که دارد می­رود صدا می­ زنی و می­ خوانی تا روی خود را برگرداند، آن وقت چیزی از او می­پرسی تا به این وسیله حاجتت برآورده شود.

 

*خداوند تمامی حوائج انسانی را هر چند که زبان، درخواست آن را نکرده باشد سؤال نامیده است و فرمود:« و آنچه را که درخواست کرده اید به شما داده و اگر نعمت های خدا را بشمارید تا به آخرش نمی ­رسید.» (ابراهیم:34)

 

به حکم این آیه انسانها نعمتهایی را هم که نه تنها به زبان سر، درخواستش نکرده اند بلکه از شمردنش هم عاجزند، داعی و سائلند. چیزی که به زبان فطرت و پیشین خود، دعا و سؤال می­کنند چون ذات خود را محتاج و مستحق می­یابند لذا در سوره الرحمان آیه 29 فرمود:« همه آنان که در آسمانها و زمین اند از خدا درخواست می­کنند، و او هر روز در کاری است» (المیزان 2 /44-42)

 

*مطلوب آن است که سؤال از دانی به عالی، از جاهل به عالم، از دانش آموز به معلم، از فقیر به غنی باشد، اما به حسب مراتب، هرکسی با دیگری فرق می­ کند. مبنای سالک الی الله بر اختصار بوده و باید درخواست، ضرورت داشته باشد، نه به منظور امتحان مسئول و مرجع، که این خود نوعی ایذاء است و نه برای تفنن، که استماع در هر حالتی که از حدّ ضرورت بیشتر باشد ممدوح اهل ریاضت نیست.

 

*اگر ابراهیم (ع) از خداوند سؤال می­کند:« چگونه مرده را زنده می­کنی؟ » (ابراهیم:260) از کیفیت زنده کردن پرسش نموده است. این از توحید افعالی و صفاتی شمرده می­شود. لذا خداوند عملاً به او دستور داد، چهار مرغ را ، ذبح کند و چهار جا بگذارد و آنها را بخواند؛ پس سؤال از کیفیت توحید افعالی و احیای مرده می­باشد، اما پیش روی حضرت مرده را زنده نکرد، بلکه مقدمات را به او سپرد تا چطور زنده کردن را بالمشاهده و معاینه ببیند. با دیدن این واقعه، درجات اطمینان و باور درونی او بالاتر رفت زیرا اثر مشاهده از علم بالاتر است. هرکس در هر مرتبه ای باشد به خاطر افزودن یقین ها و باورها، بالاتر و مهم تر را دوست دارد بهتر ببیند و بالاتر برود و از تجلیات و حقایق و ملکوت نامتناهی حق تعالی استفاده کند.

 

پس سؤال به مسئله معاد و یقین بالاتر و اطمینان خاطر بیشتر برمی­ گردد که خداوند چنین معاینه ای را به او نشان داد.

 

*ما گفتیم تقاضا یکی از علائم سؤال است، اما این تقاضا نباید به اصرار بیانجامد. اگر مضطرّ شود مجبور است تکرار درخواست کند. تا حالت افتقار مبرم پیدا نشده، مکروه است که خویش را در معرض اظهار حاجت بیشتر از ضرورت قرار دهد.« حیاء و آبرو داری از سیمای مؤمنان مشهود است. » (بقره: 273)

 

*اظهار حاجت و درخواست خود، نوعی خواری است و با ساحت قدسی مؤمن سازگار نیست، لذا آنان که در هر بُعد از سائلان خواسته ای دارند به اندازه توان یاری کنند و اجابت نمایند تا شئون و شرافت مؤمن حفظ شود.

 

*آنچه در قضیه موسی و خضر در سوره کهف از آیات 64 به بعد آمده است، مطلب لطیفی در آن نهاده که وقتی ملاقات میان دو پیامبر انجام گرفت ، به خضر رحمت و علم داده شده بود و موسی از او درخواست تعلیم کرد. (البته این علم حضرت خضر لدنّی بوده است که مختص اولیاء است ) موسی گفت:« آیا اجازه می­دهی که با تو بیایم و تو را بر این اساس پیروی کنم، برای این که من هم بوسیله آنچه خدا به تو یاد داده، رشد یابم و آن را به من تعلیم کنی؟» حضرت خضر فرمود:« تو نمی­توانی آنچه را که در طریق تعلیم از من می­بینی تحمل کنی... اگر پیروی مرا کردی باید از هر چیزی که دیدی و برایت گران آمد سؤال نکنی تا خودم حکمت آنرا بیان کنم»

 

متأسفانه موسی عجله کرد و شروع به علت و حکمت کرد و سه مرتبه اعتراض کرده و خضر تأویل و توجیه سه واقعه را برای او بیان داشت.

 

چون موسی پیامبر اولوالعزم و صاحب کتاب بوده و خود را عالم تر از همه می­دانست، پس خداوند خضر را فرستاد تا بداند عالم تر از او هم هست. اما پرسش های موسی از جهات حکمت بر او پوشیده بود. نتیجه آنکه، بسیاری از اولیای الهی مطالبی را بازگو می­کنند و اشاراتی می­ فرمایند که از حدود فهم تلامذه و سالکان پوشیده است، پس لزوم ندارد سالک مبتدی در پی تفهیم و فهمیدن همة رازها و حکمت ها برآید چرا که به اندازه ظرف، مظروف می­ ریزند و عدم تعادل ظرف و مظروف، سبب خراب کاری می­ شود.

 

*میزان عدم سؤال بی مورد و غیر لازم، بستگی به علم ظاهری و فهم افراد دارد که در ضعف و شدت با هم فرق می­کند، ولکن مبنا بر اختصار باشد بهتر است و هیچ لزوم ندارد همه چیز را انسان در ابتدای راه یاد بگیرد و ادراک کند چه آنکه مقامات و مسائل معنوی از حیطه عقل جزئی فراتر است و عدم ادراک دلیل بر عدم وجود چیزی نیست. پس اعتراض و سؤال مکرر کراهت دارد و نباید سبب ایذای استاد و بزرگی شود که خود این سؤالات تکراری نوعی بی ادبی به شمار می­ آید.

 

*در قضیه حضرت نوح و پسرش در سوره هود آیه 42 آمده است وقتی سوار کشتی شد، پسرش تمرد کرد و هرچه موعظه نمود تأثیری در او نکرد. نوح گفت:« پروردگارا پسرم از کسان من است و وعده تو راست است و بهترین داورانی » خداوند فرمود:« ای نوح او در حقیقت از کسان تو نیست، او را کردار ناشایسته است پس چیزی را که بدان علم نداری از من مخواه، من به تو اندرز می­دهم که مبادا از نادانان باشی » نوح گفت: « پناه می­برم از تو چیزی بخواهم که بدان علم ندارم»

 

اینکه خداوند ندای نوح را سؤال نامید نشان دهنده آن است که ندای او قبل از غرق شدن فرزندش بوده و دستور این بود که خواهش و درخواست کاری را نکند که این، روش جاهلان است.

 

کمال ادب پیامبر است که چنین فرمود:« به تو پناه می­برم که در آینده چیزی از تو طلب کنم که به درستی آن آگاهی نداشته باشم.»

 

نتیجه آنکه: بسیاری از خواست ها، حکیمانه نیست. احساسات و عواطف خویشاوندی و حسبی و نسبی نباید الحاح و اصرار را به سائل بیشتر کند. ‌کمال پرسش با رعایت ادب همراه است، مخصوصاً که همیشه از دانی به عالی درخواست می­شود.

 

*در قضیه یوسف و برادران و یعقوب و زلیخا خداوند می­فرماید:« به راستی در سرگذشت یوسف و برادرانش برای پرسندگان عبرت هاست.» (یوسف:7)

 

یهودیان از پیامبر(ص) درباره گذشتگان سؤال می­کردند و یا غیر مستقیم به بزرگان مشرکان می­گفتند:« از محمد بپرسید: چرا آل یعقوب از شام به مصر منتقل شدند و از داستان یوسف بپرسید.»

 

خداوند فرمود:« در داستان و سرگذشت یوسف و برادران، نشانه ها و دلیل هایی بر حکمت خداوند وجود دارد یا عبرتها و امور شگفت آوری برای سؤال کنندگان از این سرگذشت ها وجود دارد.»

 

پس سؤال اگر با اغراض معنوی و درست و حکیمانه باشد، جواب هم برای درخواست کننده بسیار نافع و مثمر ثمر است، اما برای کسی که حسن قابلی داشته و قابل انذار و تبشیر باشد و در استماع، بهره کافی و وافی ببرد، والا پرسیدن بدون حکیمانه و عدم حسن قابلی فایده ای ندارد چرا که نتیجه­ ای گرفته نمی­ شود.

 

*در سوره مائده آیه 101 فرمود:« ای کسانی که ایمان آورده اید سؤال نکنید از چیزهایی که اگر ظاهر شود بر شما ناراحت می­شوید» آیه نمی­فرماید که از چه کسی بپرسند، ولی از مضمون آیه معلوم می­شود که آن کس پیامبر(ص) است. مثلاً اگر کسی از بزرگی سؤال کند: چه روزی می­ میرم؟ یا چند وقت دیگر من ترقّی مادی می­ کنم یا ریاستم چقدر طول می­ کشد؟»

 

ممکن است جواب ها، خلاف میل داده شود و جواب این نوع سؤالات، سبب بدگمانی، رنجش، القاء هلاکت و استرس ­گردد.

 

نظام عالم بر طبق حکمت است و آشکار شدن امور نهان، گاهی صلاح نبوده و دانستن آنها معقول نیست، چه آنکه نظم زندگی را بر هم می­زند اینها باقی بماند. تازه اگر جواب دهنده، یک پیامبر یا مرد الهی باشد، از خوش بینی به او می­کاهد و ناراحت می­ گردد.

 

البته سؤالاتی که از پیامبر(ص) می­ پرسیدند همه درباره قیامت نبوده، بلکه سؤالات جزئی در احکام و محدودیت های این چنین، برای ساختن انسان که وقتی جواب را می­گرفتند برایشان دشوار بوده و دین داری را بر خودشان سخت می­گرفتند.

 

*روزی پیامبر (ص) خطبه خواند و فرمود:« ای مردم! خداوند حج را بر شما واجب کرده» عکاشه از میان جمعیت بلند شد و عرض کرد:« یا رسول الله آیا همه ساله بر ما واجب است؟ فرمود:« اگر بگویم: آری، همه ساله واجب می­شود و اگر واجب شد و شما انجام ندادید گمراه خواهید شد. پس چیزی که از من صادر نشده شما به زبان نیاورید و از آن نپرسید، همان طوری که خدا و رسولش از آن ساکتند شما نیز سکوت کنید، زیرا مردانی که قبل از شما بودند و هلاک شدند، هلاکتشان از همین جهت بود که زیاد نزد پیامبر خود آمد و شد می­کردند و مرتباً از او چیزی می­پرسیدند و همین باعث شد بار تکلیف بر آنان دشوار شده و ریسمان از زیر بار دین کشیده و یکباره گمراه شدند» آنگاه همین آیه (مائده: 101) نازل شد. (المیزان 6 /226)

 

*در تفسیر عیاشی( 1/ 346 ) نامه ای از امام رضا (ع) نقل کرده که برای احمد بن محمد نوشته بود و در آخر آن آمده است:« مگر جز این است که شما از پرسش زیاد نهی شده اید؟ چرا پس از این نهی منتهی نشده و در مقام اطاعت آن نیستید؟ بر شما باد که از این عمل زشت دست بردارید و این قدر پیرامون سؤالات بی جا نگردید و بدانید اگر کسانی که قبل از شما بودند هلاک شدند، هلاکتشان از جهت همین پرسش های زیاد بود و خدا هم می­ فرماید:« ای کسانی که ایمان آوردید سؤال نکنید از چیزهایی که اگر بر شما معلوم گردد اندوهناک می­شوید و...گروهی پیش از شما از این گونه پرسش ها کردند، آنگاه به سبب آن کافر شدند.» (مائده: 102-101)

 

*اگر کسی بخواهد تمام مجهولات و جواب ها را بداند، کسی نیست که تمام سؤالات را جواب بدهد. هرکسی به اندازه فهم و علم خود می­تواند جواب بگوید نه بیشتر. تازه، علم غیب کسی ندارد تا از ماوراء الطبیعه بگوید. آنقدر سؤالاتی هست که جواب ندارد و اگر دارد اجمالی لوده و قطعی و صددرصدی نیست. چنانکه در فتوای احکام، اختلافِ نظر، مشاهده می­ شود با اینکه ادلّه اجمالی و تفصیلی وجود دارد.

 

*مطلب دیگر آنکه، کسی از مرجعی سؤال کرد ذوالجناح (اسب امام حسین(ع)) نر بوده یا ماده؟ دیگری از عالمی سؤال کرد: اسم پدر ابلیس چه بوده؟ شخصی از دانشمندی پرسید چرا خداوند مرا به جبر، به این عالم آورده که این همه سختی و رنج ببینم؟ کسی از اهل علمی پرسید چرا باید یک ماه روزه بگیریم با اینکه در ماه های گرم تابستانی طاقت نداریم؟ اینها نمونه هایی از سؤالات بود. هرکس هر چیزی به ذهنش رسیده پرسیده، در حالی که پرسش کنندگان، افرادی کم سواد، بدون مطالعه، جسور بوده و در مسائل اصول اعتقادی مانند توحید و معاد و امثال اینها باوری ضعیف دارند، حالا می­ خواهند از حکمت اشیاء و احکام و ... باخبر شوند.