99- یَقظه

نوشته شده توسط مدیر وب سایت on . Posted in مقامات معنوی

99- یَقظه

1- اشاراتی به معانی

یقظه: بیداری،‌ هوشیاری، متوجّه و مواظب.

2- اشاراتی از قرآن

1- و تحسبهم ایقاظاً و هم رقود: و تو آنان (اصحاب کهف) را بیدار می­پنداری در حالی که آنان (به ظاهر) خفته­اند. (کهف:18)

2- انّهم فتیه ءامنوا بربهم و زدناهم هدیً و ربطنا علی قلوبهم اذ قاموا : آنان جوانانی بودند که به پروردگارشان پنهانی ایمان آوردند و ما بر رهنمود آنان افزودیم و دل­هایشان را استوار داشتیم. (کهف: 14-13)

3- اشاراتی از احادیث

1- امیرالمؤمنین(ع):« بیداری در دین نعمتی است که روزی افراد (شایسته) می­گردد.» (غرر 2 /329)

2- امیرالمؤمنین(ع):« بیداری بینائی است.» (غرر 5 /415)

3- امیرالمؤمنین(ع):« ریاضت سودی نمی­دهد مگر در نفس بیدار.» (غرر 6 /413)

4- امیرالمؤمنین(ع):« شما را بیدار کردند پس بیدار شوید.» (غرر 4 /478)

5- امیرالمؤمنین(ع):« آیا کسی نیست که از غفلت خود بیدار شود پیش از تمام شدن مدّتش؟» (غرر 2 /328)

6- امیرالمؤمنین(ع):« آیا برای بیماری تو درمانی و برای خواب تو بیداری نیست؟» (نهج البلاغه خطبه 214)

7- امیرالمؤمنین(ع):« هر کس از خود بیداری دارد از سوی خدا نگهبانانی بر او گماشته است.» (غرر 5 /360)

8- امیرالمؤمنین(ع):« از نشانه­های دولت،‌ بیداری برای نگهبانی کارها است.» (غرر 6 /30)

9- امیرالمؤمنین(ع):« ای شنونده از مستی خود به هوش آی و از غفلت بیدار شو! » (نهج البلاغه خطبه 153)

10- پیامبر(ص):« به وسیله عبرت­ها بیدار شوید و آماده سفر گردید.» (مدینه البلاغه 2 /477)

4- نکته ها

*بدان که بیدار شدن از خواب غفلت بر هر مؤمنی لازم و ضروری است و آن بر دو نوع است: یکی از آمال­ها و توجّه به مجازات و اعتباریات و مسائل کاذب که نوع انسان­ها گرفتار آن هستند و یکی بیدار شدن به طرف مسائلی حقیقی و معنوی. چون قسمت اوّل همانند خواب و خیال است باید حالت تیقّظ را بیدار کرد. یعنی از خواب غفلت بیدار شد. و آن­که در مرحله دوم به سر می­برد بیدار است و در قسمت اوّل در خواب می­باشد. از این جهت اهل معرفت گفته­اند خواب ظاهری افرادی که در مرحله دوم هستند عین بیداری است.

*وقتی کسی هوشیار باشد معلوم است که می­داند چه کار می­کند و چه نعمت­هایی خدا به او داده است و چه کار باید بکند. در واقع از فرصت­ها استفاده می­کند و در هر زمانی که هست از زمان بعدی به نحو احسن بهره می­برد و مغبون نمی­گردد و حالت عبرت دارد و آن­گاه که می­خوابد بیدار است.

*لازمه هر خواب غفلتی آن است که از مستی و کوری و کریِ دل بیدار شود به سخنان مردان الهی گوش فرا دهد و دل را در پیشگاه حضرت حق حاضر دارد و به نور یقظه از فریب و مکر و تکاسل نجات پیدا کند.

کسی می­تواند از خواب غفلت بیدار شود که طلب بینایی در او باشد. چون طلب ضعیف باشد هوشیاری هم به همان نسبت کم است. اشتهای کاذب نمی­تواند اشتهای صادق را به بار بیاورد.

*در دعای صباح از امیرالمؤمنین (ع) وارد شده که می­گوید:« ای خدایی که مرا در مهد امن و آرامش خواب بخشیدی و مرا به سوی منّت­ها و احسان­های خودت بیدار کردی.»

یعنی در واقع،‌ همه لطف­ها و بخشایش­های خداوندی علامت و آیتی است که بندگان هوشیار شوند و از غفلت­ها بیدار گردند. چون کسی نعمت را شناخت آن­گاه صاحب نعمت و منعم را می­شناسد پس شکر آن نعمت می­نماید این نشانه بیداری است.

*البتّه اسباب غفلت و سهو و نسیانِ نفس، بسیار است و کسی که بخواهد دائم هوشیار و بیدار باشد دشوار است چه آن­که همه اسباب برای پایین آوردن هستند و کشش و جذب­های مادی و مظاهر دنیوی بنده را به طرف خود می­کشانند و این­که حالت هوشیاری دائمی و مراقب باشد کاری سخت بوده و شاید با غم همراه باشد.

* هرکه بیدار است، او در خواب­تر*** هست بیداریش، از خوابش بَتر

چون به حق بیدار نَبود جانِ ما *** هست بیداری،‌ چو در بَندانِ ما (مثنوی 1 /410-409)

هر کس در امور دنیوی بیدار است او غافل­تر است و بیداری چنین شخصی، از خواب بودنش بدتر است. اگر جان ما در بیداری به خداوند متّکی نباشد و به مسائل حسّی و طبیعی اکتفا نماید، این بیداری برای ما به منزله زندان است و به حقیقت نرسیم. چه آن­که جان به خاطر اشتغال به مسائل دنیوی محض و ترس از زیان و رسیدن به سود و ... از صفای دل می­افتد یعنی غلبه قوه خیال، راه رسیدن به عالم معنی را می­بندد و عمر عزیزش را بیهوده بر باد می­دهد.

*خداوند در سوره ق آیه 7 می­فرماید:« از غافلان مباش » مفهوم این جمله آن است که باید ضدّ آن را که «بیدار شدن» است متّصف شد. لذا اوّل قدم آن است که با بیدار دلان همراه شد و سپس صفت بیداری را تعلیم گرفت و آن­گاه در راستای طریق الی الله متّصف به هوشیاری در نفس خود شد بنابراین لازم دارد صانع خود را بشناسد و جواب لبیک به جنود عقل داده و از جنود جهل پرهیز کند.

*مولانا در مثنوی دفتر اول بیت 629 می­گوید:

هر که او بیدارتر، پُر دَردتر *** هر که او آگاه­تر رُخ زردتر

یعنی هر کسی بیدارتر باشد دردش هم به همان نسبت بیشتر است و هر کس آگاهی او بیشتر باشد به همان اندازه رُخش زردتر می­باشد. پس اگر آگاهی، دانش و هوشیاری به مسائل حقیقی، توحید افعالی، معاد و اثر وضعی اعمال بیشتر باشد دردمندی او نیز بیشتر است. گفته­اند درد را علّتی باشد و آن علّت را اگر آگاهی بنامیم لازمه­اش آن است که آنچه کمبود و نقص و کاستی است غم و انگیزه­ای را ایجاد می­کند تا این­که نواقص رفع شود و به اعتدال و واقعیت به پیوند رسد.

*در اوّل کار قلب، متعلّم بود به ذکر و زبان معلّم و به ذکر زبان قلب ذاکر می­شود و قلب تابع زبان بود؛ و پس از گشوده شدن زبان قلب عکس گردد. قلب، ذاکر گردد و زبان به ذکر آن گوید و به تبع آن حرکت کند. بلکه گاه شود که در خواب نیز انسان به تّبع ذکر قلبی لسانی گوید، زیرا که ذکر قلبی مختصّ به حال بیداری نیست، اگر قلب متذکّر شد، زبان که تابع آن شده ذکر گوید. (آداب الصلاه ص 29) پس به این بیان بیداری قلب و زبان در یاد خداوند اجمالاً معلوم گردید.

*بدان که بعضی اهل معرفت گفته­اند که کلید سعادت، بیداری و هوشیاری است. آن­که سرش کلاه می­رود و مغبون می­گردد کسی است که غفلت او را گرفته و خواب آلود است؛ در تصمیم و عزم و تشخیص و تمیز امور ناتوان و کودن و ضعیف است. لذا بعضی اوّل منزل از منازل طریقت به طرف حق را «یقظه» نامیدند.

یعنی سالک که دارد سفر الی الله می­کند باید بینا و بیدار باشد والّا مسافرت او معلوم نیست سر از کجا در بیاورد.

*در حدیثی از پیامبر(ص) است که فرمود:«‌در ایّام روزگار شما دم­های خوش به شما روی آورد پس خود را در معرض آن بوها قرار دهید.» (عوالی الئالی 4 /215)

این نفحات الهیّه از کانال­های مختلف به بندگان می­رسد: از نَفَس استاد، از جذبه­های غیبی، وقت­های مناسب، انفاس صالحان، عطایای خاص و ....

گوشِ هُش دارید این اوقات را *** در رُبایید این چنین نَفحات را (مثنوی 2 /1951)

پس با گوشِ هوش غنیمت بشمارید و مستعد و طالب آن­ها شوید تا بگیرید. این فیض­ها همیشه است و تمام نشدنی نیست فقط نباید غافل شد بلکه باید آماده اخذ گردید. در واقع هر نفسی نمی­تواند به این فیض­ها و نفحات زنده شود بلکه آن کس که صفات رذیله او مرده شده باشد بیشتر می­تواند از نفحه الهی به حرکت در آید و خود را به حُسن قابلی به وسیله حُسن فعلی برساند.

*از مضمون بسیاری از روایات در فضیلت بیداری در شب یعنی سحر که بهترین اوقات شبانه روز است برمی­آید بیداری در خلوت که با ذکر و فکر همراه باشد آن­هم در سحر، سبب معراج و قُرب به حق می­گردد.

*از مسائل ضَحَک آور آن است که عدّه­ای خفته­اند می­خواهند دیگران را بیدار کنند، ناقص هستند می­خواهند دیگران را کامل کنند، هیهات هیهات! که فاقد شیء، معطی شیء نمی­شود. موعظه کننده خود در مظاهر دنیوی و بعضی رذایل فرو رفته با شعر و حدیث و آیه و مثال می­خواهد خفته­ای را از خواب غفلت بیدار کند در حالی که خودش در عُجب و فخر فروشی چنان فرو رفته است که دیگران را از خود پایین­تر می­داند. کوری می­خواهد کوری دیگر را از افتادن در پرتگاه نجات دهد. خودش بیمار است می­خواهد برای سلامتی بیماری دیگر نسخه بپیچد؛ « خفته را خفته کی کند بیدار؟»

* خواب، بیداری است چون با دانش است *** وایِ بیداری که با نادان نشست (مثنوی 2 /39)

یعنی خواب اگر همراه با علم باشد عین بیداری است وای به حال کسی که بیدار است و با نادان مصاحبت می­کند و لازمه­اش این است که فرصت و عمر را تلف نماید.

*در زیارت شعبانیه که از ائمه مروی است چنین آمده:« معبود من! نیست بر من نیرویی، پس منتقل شوم بدان نیرو از نافرمانیت مگر در هنگامی که بیدار کردی مرا به خاطر دوست داشتنت، همان­طور که اراده کردی باشم، شدم. پس سپاسگزاری می­کنم تو را به خاطر داخل کردنت مرا در کَرَمت و به خاطر پاکیزه کردنت دلم را از پلیدی­های بی­خبری از تو.» ایقاظ، ابتدا از خداوند متعال افاضه می­شود و به دنبال این بیداری و قیام، از خواب غفلت در گاهواره طبیعت، افق دلکش محبّت الهی را که مدخل تماشاگه راز است با چشم بصیرت مشاهده می­کند و با فطرت بیدار شده، ادراک می­نماید. ایقاظ الهی خود محبّتی است از سوی حق که بدون هیچ عوضی و غرضی به وی ارزانی گردیده است به دنبال خود محبّت به خداوند که لازمه­اش پیروی است که جزای آن محبّت خدای است. (شرح مناجات شعبانیه ص 164)

*گفته شده که بیداری مقدمه توبه و انابه است یعنی اوّل یک حرکت و جذبه و توفیق می­آید بعد عبد را علم و هوشیاری از گذشته حاصل شود و آن­گاه به درگاه ایزدی حالت خروج از گناهان گذشته و رجوع به فضایل و صلاح برایش حاصل گردد. لازمه­اش پرداختن به جبران آن چه فوت شده است و عزم بر آنچه سبب هوشیاری بعد از هوشیاری می­شود.

*ظهور اسم الهی «هادی» در هر قابلی نمودار می­شود و طبق آیه 254 سوره بقره، خداوند را خواب و چرت نمی­گیرد مفهوم آن این است که بیدار است، پس آن­کس که متلبّس به زیور بیداری شود دو معنی به او می­توان گفت: یکی آن که غافل نیست. دوم آن­که بیداری او عین آگاهی است هرچند به خرابی ظاهری برود.

*پیامبر(ص) فرمود:« چشمانم به خواب می­رود ولی قلبم (از توجّه به خداوند) به خواب نمی­رود. (مصباح الشریعه ص 44)

عموم مردم قلبشان به خواب است و چشمانشان بیدار. برای همین است که صعود ندارند و روز به روز تنزّل می­نمایند. سالک می­کوشد که قلب او بیدار بوده و از علم و هوشیاری برخوردار باشد تا مسائل مورد شهود حواس قلب واقع گردد. فرق است میان کسی که صد منزل به وسیله دنبال کردن ردّ پای آهو و به دنبال کشتن او باشد و کسی که به وسیله بوی خوش آهو طیّ طریق می­کند. (مثنوی 2 /164)

فرق است میان کسانی که تقلیدی و روی عادت راه می­روند چه بسا غفلت­ها آن­ها را درمی­رباید و میان کسی که دریچه قلب درونش باز است و با عشق و میل راه می­رود.

ای بسا بیدار چشم و خفته دل *** خود چه بیند دیدِ اهلِ آب و گِل؟

آن­که دل بیدار دارد، چشمِ سر *** گر بخسبد، برگُشاید صد بصر

گر تو اهلِ دل نه­یی بیدار باش *** طالب دل باش و در پیکار باش

ور دلت بیدار شد، می­خسپ خوش *** نیست غایب ناظرت از هفت و شَش

گفت پیغمبر که خسپد چشمِ من *** لیک کی خُسپد دلم اندر وسن (چرت)

شاه بیدارست،‌ حارس خفته­گیر*** جان فدای خفتگان دل بصیر

وصف بیداریّ دل ای معنوی *** در نگنجد در هزاران مثنوی (مثنوی 3 /1228-1222)

*بیداری در دل شب خودش موضوعیّت دارد و دارای آثار مطلوب بسیار است. لذا در حدیث قدسی خداوند به حضرت داود (ع) فرمود:« همانا عارفان دیدگانشان را سرمه­ی بیداری می­کشند و در دلهای شب به پاخیزند و خشنودی مرا طلب کنند.» (ارشاد القلوب 1 /211)

روز روشنایی است و همه­جا در حرکت و شلوغی و رفت و آمد و حرف و حدیث و ... هستند. لذا خاصیّت دل شب که سکوت است وقت نجوا و راز و نیاز و فکر و عبادت است را ندارد تا کسی بتواند همانند بیداری شب از روز استفاده ببرد.

*می­گوییم آن­کس که بیدار و هوشیار است به حقیقت احوال اهل دنیا و آخرت را می­بیند و گاهی خداوند درب کشف را به روی آنان باز می­کند. (تا به وسیله مراقبه و ریاضت) اهل صورت و اهل معنی و حقایق و توحید افعالی را به واقعیت ببیند. دیگر احتیاج به خواب نیست. نوع خواب دیدن برای مبتدین و عموم مردم است که با فکر محدود و جزئی مسائل روزمره را می­بینند ولی درب مکاشفات به روی آنان بسته شده و به خاطر آن­که گلوی باطنی مسدود است راه­یابی و رهروی ندارند.

*خدا داستان گناه آدم را مثل نزده است مگر برای بیداری شما. این روایت را ارشاد القلوب (1 /260) از حضرت صادق(ع) نقل کرده است.

برای بیداری، امثله و حکایات و قصه­های واقعی آن­هم از کتاب وحی، بسیار گویایی دارد برای کسی که اهل بیدار شدن از خواب غفلت باشد. هر صعودی احتمال هبوط در آن می­رود. هر انسانی (هر کسی که باشد) اگر ترقی کند که بسیار ممدوح و به صواب است امّا در این راستا اگر خطایی عمدی انجام دهد احتمال دارد با این که از زمره اهل سعادت بوده ولی از لیست آنان خارج شود. هبوط که تنزّل است معنب­اش سقوط از جای بد به جای بدتر نیست بلکه انسان جایگاه بلند دارد ولی به خاطر کاستی و نقص و سستی، از آن مرتبه بلند، به پایین­ترین جا سقوط نماید. این واقعیت برای بیدار شدن است که هر کسی احتمال چنین داستانی برای او متصوّر می­گردد.

*یکی از علائمی که برای عدم بیداری ذکر شده این است که شخص روزها به زندگی روزمره دل بسته و تعلق آن زیاد است و گرفتار آمال و آرزوهاست. چطور نائم، در خواب مطالبی را می­بیند و از آن خوشحال می­شود او هم در روز چیزهایی را به عنوان مطلوب خود دیده و مسرور می­گردد.

در واقع چنین شخصی بیدار نیست، بلکه به نوعی خواب رفتگی مبتلا شده است.

*روح حیوانی، دست­مایه­ای جز خواب ندارد و ادراکات مردمی که مقهور غرایز حیوانی شده­اند وارونه است.

آنان که در مرتبه نازل حیوانی فرومانده­­اند در خواب غفلت به سر می­برند و جمیع ادراکاتشان بر خلاف واقع است. شناخت صحیحی از جهان و حیات خود ندارند. در نتیجه وجود حقیقی را موهوم و موهومات را موجودات حقیقی محسوب می­دارند. هرگاه بیداری آید، خواب غفلت حیوانی از میان برود و وارونه بودن ادراکات خود را در لوح وجود خود ببیند. وقتی اهل دنیا بمیرند حجاب­های دنیوی و پرده­های نفسانی از برابر چشم دلشان واپس رود و آن­گاه در خواهند یافت که همه ادراکاتشان در دنیا وارونه بوده است و تازه بیدار شوند. (شرح زمانی 4 /446)

*دنیا، خواب و آخرت، بیداری است و ما میان این دو خواب­هایی آشفته­ایم این حکمت از حضرت علی بن حسین (ع) است. (الحکم الزاهره ص 625)

در این تمثیل سه چیز بیان شده است:1- خواب و اهل خواب، 2- بیداری و اهل بیداری، 3- مردمی که بین خواب و بیداری هستند تا کدام را انتخاب کنند و متصف به صفات آن­ها شوند. دنیای مطلوب الهی و به صواب عین آخرت و هوشیاری است امّا دنیای نامطلوب ضدّ آخرت و معنی حقیقت است برای اهلش همانند خواب است انگار به خواب­های آشفته و پریشان یا رویایی دچارند که چیزی از آن­ها در آینده باقی نمی­ماند. امّا حالت یقظه، چون با تنبّه و انتباه همراه است به معاینه طی طریق می­شود و قوه تمییز با ادراک عقل درونی خوب کار می­کند، لذا برای چنین شخصی خواب آلودگی ایجاد نمی­شود.

* گر مراقب باشی و بیدار، تو *** بینی هر دَم پاسخِ کردار، تو (مثنوی 4 /2460)

اگر مراقب و بیدار باشی در هر لحظه و ساعتی جواب کردارها را می­بینی که جهنم و بهشت از همین جاست و در این­جا هم هست ولی انسان­ها توجّهی به اثر وضعی کردارها ندارند و از آن زود می­گذرند. اگر هوش گوش باطنی بیدار باشد، هر ساعتی آثار مثبت و منفی نیّات و کارها را بنگرد و به حساب­رسی فرد بپردازد و آن­گاه منتظر حساب­رسی قیامت نمی­باشد؛ که البتّه خیلی زیرکی و هوشیاری در این کار لازم است و بعضی سالکین در این موضوع دقّت کافی را روا می­دارند.

*بیداری بینا شدن است و بیداری حقیقی آن است که آدم به امور دنیا و آخرت بینا شود و به خوب و بد، عارف گردد و پی به عاقبت هر کار برد. لذا بیداری، باغ مشتاقان است. چنان­که مردم از سیرِ باغ خرّم گردند، مشتاقان هم از بیداری شب­ها و اشتغال در آن به طاعات و عبادات مبتهج و مسرور گردند. (شرح غرر 1 /27)

*«بیداری چشم­ها با غافل بودن آن، نفعی ندارد.» (غرر 2 /68) این از دُرر و غرر کلمات گوهربار حضرت امیرالمؤمنین (ع) است. پس کسی که چشمش باز است و امّا سر تا پای او را غفلت گرفته انگار خواب است. یقظه بیداری دل است یعنی شخص از خویشتن خویش آگاهی دارد و با خبر است و از مدّت عمر و فرصت زندگی با علم و طبق میزان دین استفاده کند و عمل را هوشیارانه و به صواب انجام دهد و قدر سرمایه عافیت را بداند و خوی پرهیزگاران را پیاده کند و در این پنج روز که امهال داده شده است خوب بهره ببرد.

پنج روزی که در این مرحله فرصت داری *** خوش بیاسای زمانی،که زمان این همه نیست